Maria Ossowska Ethos rycerski w Grecji starożytnej

Rycerze homerowi byli szczególnie wrażliwi na piękno ludzkich postaci. Parysowi wybacza się wiele z powodu jego urody. [...]

Postać mężczyzny powinna promieniować siłą. Musi on być rosły i mieć potężne bary. Nie każdy udźwignął tarczę wykutą dla AchillesaAchillesAchillesa, a dzida HektoraHektorHektora mierzyła kilkanaście łokci. Rycerza obowiązują różne sprawności fizyczne, którymi współzawodniczy z innymi na igrzyskach. Sprawności te znowu stanowią klasowe wyróżnienie, bo ich wypracowanie wymaga wolnego czasu. Syn króla Feaków chcąc wypróbować pochodzenie OdyseuszaOdyseuszOdyseusza, którego osoba nie jest na razie jeszcze zidentyfikowana, rzuca mu wyzwanie, by stanął do zawodów. „Nie masz większej sławy dla męża - powiada - nad sprawność nóg i rąk”.

Gdy Odyseusz powołuje się na to, że absorbujeabsorbowaćabsorbuje go przede wszystkim myśl o powrocie do domu, rzuca pogardliwe podejrzenie, że może gość jest z tych, co parają się kupiectwem. Rzut dyskiem, którym Odyseusz reaguje na tę obrazę, natychmiast ustala w sposób niedwuznacznyniedwuznacznyniedwuznaczny jego status społecznystatus społecznystatus społeczny.

Rycerz musi pięknie mówić i mieć ogładę towarzyską. Nie chodzi tu o jakąś retorykę, lecz o mowę wyróżniającą górne warstwy społeczeństwa w stosunku do gminugmingminu. Mowa wszak służyła przez wieki dystynkcjidystynkcjadystynkcji klasowej. OgładaogładaOgłada ujawnia się w wielu rysach. Człowiek ogładzony nie wysuwa obcesowoobcesowoobcesowo własnej osoby, zachowuje się skromnie , tak jak Odyseusz na dworze Feaków. Ogłada jego gospodarzy przejawia się w ich dyskrecji. Nie pytają natarczywie, z kim mają do czynienia, czekając aż należycie ugoszczony przybysz sam ujawni tyle, ile będzie uważał za stosowne. [...]

Zbyteczne dodawać, że w tej kulturze, gdzie rycerz wywalcza sobie pozycję z bronią w ręku, niezbędną cnotą jest odwaga, a zarzut tchórzostwa jest największą obelgą. Ale centralnym rysem bohatera Homerowego, rysem konstytutywnymkonstytutywnykonstytutywnym, od którego zależne są inne rysy, jest dbałość o cześć, pragnienie sławy i wyróżnienia. [...]

„Cały porządek społeczny szlachty Homerowej opiera się na wzajemnym okazywaniu sobie czci”. […] Ojcowie wymagają od synów, by zawsze starali się być pierwsi. Ojciec nakazywał GlaukosowiGlaukosGlaukosowi, by „przewagami się wsławił, najlepszy był zawsze ze wszystkich”.

Takie same wskazówki daje swemu synowi HektorHektorHektor. AchillesAchillesAchilles, mając do wyboru śmierć w glorii albo życie dłuższe, lecz bez rozgłosu, wybiera pierwszą ewentualność. „[…] Szlacheckie urodzenie ma to do siebie […] że człowiek, który je ma, jest w swym postępowaniu bardziej chciwy sławy niż inni”.

R1L9JA51DGPZV

Ilustracja interaktywna przedstawia płaskorzeźbę ze sceną starożytnej walki toczonej przez dwóch wojowników. Są oni nadzy, na głowach mają hełmy w rękach tarcze. Wojownik z lewej strony trzyma w ręku miecz, wojownik z prawej strony trzyma w ręku dzidę. Pomiędzy mężczyznami stoi kobieta z włócznią i tarczą. Na głowie ma hełm, nosi długą szatę. Patrzy na wojownika stojącego z lewej strony płaskrzeźby.

Dbałość o własną cześć łączy się nieuchronnie ze szczególną czujnością na ośmieszenie. AjaksAjaksAjaks, który, zamroczony gniewem za przyznanie zbroi po AchillesieAchillesAchillesie OdyseuszowiOdyseuszOdyseuszowi, rzucił się na stado baranów biorąc je z ludzi króla Itaki, musiał popełnić samobójstwo. Samoponiżenie dla uzyskania czegoś upragnionego jest największą ofiarą, jaką sobie można wyobrazić. Dlatego PriamPriamPriam rozbraja Achillesa, gdy przychodzi prosić o wydanie ciała HektoraHektorHektora. Działa tu coś, co A. KrokiewiczAdam KrokiewiczA. Krokiewicz nazywa prawem skruszonego serca.

Wojownika homerowego obowiązuje szczodrość. Ciężki jest zarzut chciwości i skąpstwa skierowany do AgamemnonaAgamemnonAgamemnona przez AchillesaAchillesAchillesa, który nazywa go bezwstydnym chciwcem, węszącym chytrze za zyskiem, a później zarzuca mu, że przy podziale łupów zagarnia większą część dla siebie. „Zdobycz brał, zatrzymywał lwią część, a rozdawał niewiele”.[…]

T. VeblenThorstein VebleenT. Veblen w swojej klasycznej pracy dotyczącej klasy próżniaczej wymienia cztery zajęcia, które nie hańbią ludzi znajdujących się na szczycie drabiny społecznej. Są to: sprawowanie rządów, ceremonii religijnych, wojowanie i sport. Należałoby do tego dodać administrowanie własnością rolną. […]

Władcy występujący w eposach homerowych są w posiadaniu gospodarstw rolnych i pastwisk, a ponadto zasilają swoje zasoby przez wyprawy łupieskie. MenelaosMenelaosMenelaos swoje bogactwa przywiózł na okrętach, OdyseuszOdyseuszOdyseusz - stwierdziwszy, że zalotnicy opróżnili jego kufry - obiecuje sobie łupami uzyskanymi w nowej wyprawie wojennej ponownie je wypełnić. Wojna, skądinąd, musi być żywiołem ludzi, którzy są tak czuli na obrazę i tak zawsze gotowi mieczem sprawiedliwość wymierzać. Walka w tej kulturze współzawodnictwa stanowi poważny rozdział w życiu ludzkim... […].

Pospolita w średniowieczu praktyka rozstrzygania wojny przez pojedynek dwóch rycerzy wrogich sobie obozów jest znana Homerowi. Obie strony walczące w wojnie trojańskiej godzą się co do tego, by pojedynkiem między ParysemParysParysem a MenelaosemMenelaosMenelaosem rozstrzygnąć sprawę.
„Kto się okaże silniejszy i wroga swego pokona,
Powiedzie niewiastę do domu, a z nią wraz wszystkie bogactwa
Wojska zaś zawrą pakt i potwierdzą go świętą przysięgą”

Przeciwnicy w pojedynkach odnoszą się do siebie dwojako. Czasem wszystko zaczyna się od obustronnego, szczegółowego przedstawienia swojej genealogiigenealogiagenealogii. W czasie tej prezentacji może się okazać - jak w wypadku pojedynku DiomedesaDiomedesDiomedesa z GlaukosemGlaukosGlaukosem - że ojcowie przeciwników wzajem się gościli. To likwiduje spór. Przeciwnicy na znak drużby zamieniają się zbrojami. […]

Pełen kurtuazjikurtuazjakurtuazji jest także pojedynek między Hektorem a Ajaksem. Gdy noc zapada, Hektor proponuje przerwanie zmagań, co on tylko jako ten, który na pojedynek wezwał, uczynić może. Przeciwnicy rozstają się, wymieniwszy cenne podarunki i zapewnienie przyjaźni. Ale ten schemat zderzenia się dwóch wojowników nie jest jedyny. Bywa, że przeciwnicy obrzucają się wyzwiskami i pogróżkami. W pierwszym przypadku podnoszenie walorów wroga może mieć na celu podniesienie swoich zasług na wypadek zwycięstwa, w drugim – wymyślanie wrogowi połączone zwykle z samochwalstwem – może zmierzać do zastraszenia przeciwnika. Otwarta walka jest bardziej ceniona, niż posługiwanie się podstępem. HektorHektorHektor walcząc z AjaksemAjaksAjaksem, zapowiada: „Rycerza takiego jak ty, nie ugodzę podstępnie, chyłkiem się czając”.

R2R26T5P9AZS8

Ilustracja przedstawia monumentalnego konia trojańskiego, wykonanego z drewna. Na czterech stabilnych nogach umieszczono korpus, w którym ukryte są niewielkie okienka. Na końskim grzbiecie znajduje się drewniana nadbudówka z dwuspadowym daszkiem i dwoma okienkami. Całość dopełnia potężna końska głowa.

Ale w czasie igrzysk po śmierci Patroklesa Odyseusz znienacka podcina od tyłu kolano przeciwnika i w ten sposób powala go na ziemię, a podstęp z koniem trojańskim jest aż nadto dobrze znany. Zdzieranie zbroi z pokonanego przeciwnika jest powszechnie uprawiane […].

Najgorszą rzeczą, jaką wyrządzić można zwyciężonemu, jest rzucenie jego trupa psom czy drapieżnym ptakom, bo brak pogrzebu uniemożliwia zmarłemu przekroczenie Styksu i znalezienie spokoju w świecie zmarłych. Znęcanie się nad zabitym jest pospolite, ale nie znajduje ono aplauzu ze strony Apolla, gdy mówi: „Ni piękne to jest, ni rozsądne martwe prochy bezcześcić w zawziętej wściekłości i szale”.

Rozejm dla zbierania trupów i urządzenia im należytego pogrzebu jest respektowany. Łamanie układów zawartych pod przysięgą natrafia na szczególne potępienie, tak jak potępia się niewydanie Heleny przez Trojan mimo zobowiązania, że się ją wyda, jeżeli MenelaosMenelaosMenelaos w pojedynku zwycięży Parysa. Ucieczka w nocy z pola walki – tak jak proponuje AgamemnonAgamemnonAgamemnon – zostaje z oburzeniem wykluczona przez OdyseuszaOdyseuszOdyseusza. Rany otrzymane z tyłu nie przynoszą chluby wojownikowi.

Utrudnianie sobie zadania w celu podniesienia swojej chwały  - zabieg pospolity w średniowieczu - znane jest i tutaj. „Odwagi jeszcze mi nie brak - powiada Diomedes walcząc przeciw PandarowiPandarPandarowi i EneaszowiEneaszEneaszowi - nie chcę wstępować na rydwan, lecz pieszo, tak jako jestem, będę się bił”.

Choć łuk uchodzi u Homera za broń mniej szanowną, walczy się nie tylko przy jego pomocy, ale właściwie wszystkim czym się da. Diomedes olbrzymim kamieniem powala Eneasza. Hektor w walce czaszkę wroga rozłupuje także wielkim głazem. […] Ciekawe są argumenty, za pomocą których Nestor zagrzewa do boju:

„Walczcie jak męże, druhowie! Niech wstyd przed innymi wam każe.
Baczyć na honor! I wszyscy na swoich bliskich pomnijcie.
Na małżonki, na dzieci, na swoją włość, na rodziców,
Żywych czy zmarłych.”

Nie ma tu motywacji: za ojczyznę. To wojna kierowana prywatną potrzebą pomsty, a od chwili, gdy Trojanie nie dotrzymują układu, oburzeniem z powodu zerwania przysięgi. Uprowadzenie Heleny, a wraz z nią znacznych skarbów, dodatkowo spotyka się z potępieniem, bo jest przejawem niewdzięczności za udzieloną gościnę. Niewdzięczność zaś należy do tych uczuć, które najpowszechniej w różnych kulturach są potępiane. […] Niewdzięczność zasługuje na potępienie, tak jak zasługuje na nie opuszczenie druha […]. Pomsta Achillesa za zabójstwo PatroklesaPatroklesPatroklesa będzie świadectwem jego wierności w przyjaźni.

Oscar R. Sandstrom wyróżnia następujące reguły walki u Homera: oszczędź tego, kto się korzy i prosi o litość, szanuj posła, przestrzegaj rozejmu, zezwalaj na pogrzeb poległych i powstrzymaj się od przechwałek nad trupem.

pkt Źródło: Ethos rycerski w Grecji starożytnej, [w:] Maria Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 2014, s. 24–46. Tekst skrócony i zmodyfikowany.

Maria Ossowska Wojownik spartański

„Sparta była to armia utrzymywana przez chłopów” – pisze Montesquieu. Jakoż wojowanie było jedynym zajęciem, którego Spartanin mógł się imać. Ustawy bowiem wzbraniały im zajmować się handlem czy rzemiosłem. Mieli oni bronić kraju, zostawiając pracę periojkomperiojkowieperiojkom. […]

R1ZFFMBMZ9FZ8

Ilustracja przedstawia fragment Półwyspu Peloponeskiego. Na mapie zaznaczono poleis spartańskie. Granice terytorium Sparty obejmują obszar wokół miasta Sparta nad rzeką Eurotas i obszar wokół miasta Miesini. Między miastami zaznaczono góry Tajget. Zaznaczona jest także granica państwa Lacedemończyków, która przebiega w poprzek Półwyspu na wysokości miast Figaleia, Megalopolis, które nie należą do tego państwa. Na terenie państwa znajdują się natomiast góry Tajget oraz Parnonas.

Prawa spartańskie nie pozwalały Spartanom się bogacić. […] Podczas gdy dbałość o piękno postaci charakteryzowała bohaterów Homerowych, Spartanie mieli nie troszczyć się ani o urodę, ani o strój. Ich niedbale rosnące włosy i brody, ich brud, raziły Ateńczyków. Jedna szata była zalecana na wszystkie pory roku, a nogi miały się hartować przez nienoszenie obuwa. […]

Spartanin nie dbał o urodę, jego główną troską była natomiast dbałość o sprawność fizyczną. […]

Dyscyplina, wytrzymałość na ból, lekceważenie śmierci, którą, gdy ugodziła w bliskich, wolno było opłakiwać tylko jedenaście dni, szybkość decyzji niezbędna w walce, skromność, niedbanie o bogactwa, a przede wszystkim męstwo – to były cechy, których oczekiwano od Spartanina. […]

Jeżeli przez ethos rycerski rozumieć ethos klasy rządzącej, wolnej od troski ekonomicznej, pogardzającej wszelkim zajęciem poza wojowaniem, spędzającej czas wolny na sporcie, polowaniu i ucztowanie, to ethos Spartan wolno nam nazwać rycerskim na równi z ethosem zobrazowanym u Homera. […]

RU7TPH83JUNEO1

Hełm metalowy z charakterystycznym grzebieniem idącym od otworu na oczy do tylnej krawędzi hełmu. Posiada on dwie zasłony na policzki złączone w korpusie hełmu oraz osłonę tyłu czaszki w formie płytki. Widok na hełm z profilu, otwór na oczy i twarz bliżej lewej krawędzi fotografii. Na grzebieniu widoczne fragmenty zdobień hełmu w postali falujących motywów geometrycznych. Widok współczesny na artefakt z licznymi przebarwieniami związanymi z upływem czasu.

Przy podobnej pozycji w strukturze społeczeństwa, wspólnej wolności od troski ekonomicznej, wspólnej pogardzie dla wszystkich zajęć innych niż wojowanie, wspólnym akcentowaniu odwagi jako naczelnej cnoty wojownika, różnice między wzorem wojownika u Homera i w Sparcie są istotne. U Homera indywidualizm we wszystkich wymienionych wyżej znaczeniach tego słowa, w Sparcie stadność, posłuszeństwo, brak potrzeby niezależności. U Homera podkreślana wielokrotnie rola rozumu, rola osobistego doświadczenia nabytego w licznych podróżach (Odyseusz), w Sparcie ksenofobiaksenofobiaksenofobia, małe znaczenie walorów intelektualnych i zapobieganie przenikaniu obcej mądrości w szeregi Spartan. U Homera ceniono walory harmonijnego pożycia rodziny, w Sparcie jej daleko idące rozbicie. U Homera wspomniana wrażliwość na piękno ludzkich postaci, w Sparcie mała kultura estetyczna i sztuka podporządkowania interesom władzy.

sparta Źródło: Wojownik spartański, [w:] Maria Ossowska, Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 2014, s. 50–60. Tekst skrócony i zmodyfikowany.