Poezja zmysłów

Wiersz Melodia mgieł nocnych Kazimierza Przerwy‑Tetmajera jest przykładem wykorzystania w poezji stylu impresjonistycznegoimpresjonizmimpresjonistycznego, który zainspirował przemiany w polskiej liryce przełomu wieków. Twórcy, próbując oddać niepowtarzalne wrażenia doznawane przez ludzkie zmysły, kreowali nastrojowe, poetyckie pejzaże. Aby wywołać u czytelnika oczekiwane doznania, korzystali z szeregu środków artystycznych. Szczególnie charakterystyczna dla tego okresu w literaturze była synestezjasynestezjasynestezja. Melodia mgieł nocnych już w tytule odwołuje się do różnych zmysłów, łącząc bodźce dźwiękowe z widokiem mgieł.

R17T965C5NGB6

Obraz przedstawia portret mężczyzny. Jest on w średnim wieku. Ma krótko ostrzyżone, ciemne włosy i gęste, podkręcone ku górze wąsy. Jego twarz jest owalna. Mężczyzna siedzi. Na ramiona ma zarzucony płaszcz. Spod niego wystaje fragment prawej dłoni.

Dla poezji impresjonistycznej istotna była warstwa brzmieniowa tekstu, uzyskiwana dzięki bogactwu i różnorodności zastosowanych zabiegów konstrukcyjnych. Utwór napisany jest wierszem sylabotonicznymsylabotonizmsylabotonicznym, ciągłym, ze stałą średniówką w połowie wersu:

Cicho, cicho, nie budźmy // śpiącej wody w kotlinie,

lekko z wiatrem pląsajmy // po przestworów głębinie…

Rymy dokładne i parzyste nadają wierszom melodyczność. Szczególny wpływ na rytmizację tekstu poetyckiego przez rym ma także stabilność akcentu w klauzuli, czyli w zakończeniu wersu. W wierszu Tetmajera służy temu zastosowanie tylko rymów żeńskich. Ponadto duża liczba samogłosek, głosek nosowych oraz spółgłosek miękkich, bezdźwięcznych pozwala mówić o instrumentacji głoskowej, np: cicho, cicho, nie budźmy śpiącej wody […].

R1UE1LX719N68

Obraz przedstawia tatrzański krajobraz. Na pierwszym planie namalowane zostało jezioro. Jego tafla jest gładka. Odbijają się w niej zarysy gór. W tle ukazane są zbocza górskie poprzecinane żlebami. Są to tylko zarysy pojedynczych szczytów. Reszta gór zasłonięta jest chmurami.

Instrumentacja głoskowa to świadome użycie dźwięków mowy w celu nadania tekstowi harmonii, rytmu i muzyczności. Jest to szczególnie widoczne w poezji, gdzie odpowiedni dobór i układ głosek wpływają na brzmienie utworu oraz jego nastrój. Wyróżniamy kilka rodzajów instrumentacji głoskowej: aliteracja – powtarzanie tej samej głoski lub grupy głosek na początku wyrazów, np. „morskie mgły milczą”, onomatopeja – naśladowanie dźwięków z otoczenia, np. „szumiący strumień”, eufonia – dążenie do przyjemnego, harmonijnego brzmienia poprzez dobór miękkich i dźwięcznych głosek, kakofonia – celowe użycie szorstkich, zgrzytliwych dźwięków, wywołujących uczucie dysharmonii, rymy i powtórzenia dźwiękowe – wzmacniają rytm i melodyjność tekstu. W wierszu Melodia mgieł nocnych Tetmajer wykorzystuje instrumentację głoskową, aby oddać ulotność i lekkość mgieł, co potęguje wrażenie impresjonistycznej muzyczności poezji.

Wymienione elementy składają się na dźwięczność, rytmiczność i płynność melodyki wiersza. Jej budowanie wspierają dodatkowe komponenty, takie jak powtórzenia, sformułowania powracające na wzór refrenu piosenki, wyliczenia, a także nagromadzenie słów o podobnym brzmieniu (np. o tej samej końcówce gramatycznej) oraz dźwiękonaśladowcze wyrazy i zwroty. To właśnie one odpowiadają za melodyjność poezji.

W Melodii mgieł nocnych Kazimierza Przerwy‑Tetmajera szczególną wartość poetycką ma synestezja, czyli łączenie doznań z różnych zmysłów w jednym obrazie poetyckim. Wrażenia słuchowe, wzrokowe, dotykowe, smakowe i węchowe wzajemnie się przenikają, tworząc sugestywne, intensywne opisy. Poeta wykorzystuje synestezję do ukazania ulotności wrażeń i nastrojowości – dźwięki splatają się z barwami, a ruch mgieł zdaje się współgrać z ich zmiennym światłem. Przykłady tego zabiegu to choćby ciepły kolor (połączenie odczuć dotykowych z wrażeniem wzrokowym), słodki dźwięk (zestawienie smaku i wrażenia słuchowego) czy krzykliwa czerwień (łączenie dźwięku z barwą).

Wiersz jest utrzymany w onirycznym klimacie, pełnym ulotnych obrazów i wrażeń zmysłowych. Poeta kreuje wizję świata niczym ze snu – efemerycznego, tajemniczego i nierealnego, w którym mgły przybierają fantastyczne, niematerialne formy. Efekt ten wzmacnia instrumentacja głoskowa – w wersie ciała przeźrocze tęczą blasków nasyca nagromadzenie miękkich oraz szeleszcząco‑syczących dźwięków potęguje wrażenie rozmycia, eteryczności i świetlistości mgieł. Tworzy to wizję postaci zdematerializowanych, niemal przeźroczystych, wypełnionych subtelnym blaskiem tęczy.

Subtelność dźwięków harmonizuje z delikatną, rozmytą kolorystyką. W wierszu dominują obrazy mglistych, przezroczystych kształtów przesyconych odbiciem księżycowego światła. Poetycka synestezja sprawia, że nocna górska rzeczywistość nabiera niezwykłego, nierealnego charakteru – choć powinna być wypełniona bezbarwnym i niewidocznym powietrzem, poeta przedstawia ją jako ulotną i zmienną. Obraz mgieł budzi skojarzenia z żywiołem wodnym, co oddaje fragment pląsajmy po przestworów dolinie. Elementy unoszące się w tej przestrzeni – puch mlecza, ćmy błona przeźrocza, sów pierze puszyste – swoją lekkością i efemerycznością zacierają granicę między materią a przestrzenią.

Wiersz nie ma wyraźnego początku ani zakończenia. Refren, który go otwiera, powraca w środku, ale nie zamyka utworu. Ostatnie zdanie, zakończone wielokropkiem, pozostaje zawieszone, co podkreśla jego kompozycję otwartą – sposób organizacji tekstu, w którym brak wyraźnych granic początku i końca. Taka konstrukcja sugeruje, że myśl może toczyć się dalej poza tekstem. Wiersz nie prowadzi do żadnych wniosków ani puenty – jest przede wszystkim wrażeniem, ulotną impresją oddaną w języku poezji.

Słownik