Język ogólnyjęzyk ogólnyJęzyk ogólny to kulturalny dialektdialekt (narzecze)dialekt języka etnicznegojęzyk etnicznyjęzyka etnicznego. Jest to odmiana charakterystyczna dla warstw wykształconych i stanowiąca podstawę języka literackiegojęzyk literackijęzyka literackiego. W przeciwieństwie do dialektów język ogólny podlega kodyfikacji normatywnej, co znaczy, że istnieją zasady jego poprawnego użytkowania, od których odstępstwa są traktowane jako błędy językowe. Tej samej normy nie da się odnieść do dialektów i gwargwaragwar, w których obecne są specyficzne zjawiska leksykalne i gramatyczne, niekiedy sprzeczne lub współistniejące z cechami języka ogólnego (np. dopełniacz liczby mnogiej rzeczownika żeńskiego mysz w języku ogólnym ma wyłączną postać myszy, w dialekcie zaś może wystąpić na równych prawach forma z końcówką męską myszów.

Język ogólny jest powszechny i spotykany m.in w telewizji, radiu, internecie, szkole, pracy, urzędzie, kościele, na ulicy itd. Ma on zatem zasięg ogólnokrajowy. Inaczej jest z dialektami i gwarami, których występowanie jest bardzo ograniczone. Brak w nich rozróżnienia na wersję pisaną i mówioną, co odróżnia gwary i dialekty od języka ogólnego, posiadającego taką właściwość. Dodatkowo gwary i dialekty nie pełnią czterech istotnych funkcji społecznych konstytuujących język ogólny:

1. jednoczącej (spaja jednostki ze społecznością narodową),

2. separującej (odróżnia dany język narodowy od innych języków narodowych),

3. prestiżowej (istnienie usystematyzowanego języka ogólnego świadczy o istnieniu wyższej organizacji społeczeństwa),

4. normatywnej (porządkuje i normalizuje język wspólnotowy i pozwala na ocenę poprawności komunikatów).

Język ogólny, który wyrósł na bazie dialektów (wielkopolskiego i małopolskiego, następnie mazowieckiego i kresowego), kształtował się przez wieki, a jego ewolucja nieustannie postępuje – ogólna odmiana polszczyzny ciągle się rozwija i rozbudowuje, m.in. poprzez zapożyczenia, ale też poprzez świadomą pracę pokoleń nad funkcjonalizacją tego języka i przystosowaniem go do zmieniających się warunków egzystencji. Tymczasem gwary dotyka regres. W miarę upływu czasu dialekty zmieniają się lub nawet giną pod wpływem ekspansji języka ogólnego, a ruchy działające na rzecz ocalenia gwar nie są w stanie tego procesu powstrzymać.

R1GN2KHXTQ9ZM

Ilustracja przedstawia mapę administracyjną Polski z podziałem na województwa. Zaznaczono na niej zasięg dialektów występujących w Polsce. Dialekt mazowiecki jest używany w zachodniej i północnej części województwa podlaskiego, w południowo‑zachodniej części województwa warmińsko‑mazurskiego, w południowo‑wschodniej części województwa pomorskiego, niewielkiej północno‑wschodniej części województwa kujawsko‑pomorskiego, w znacznej północnej i środkowej części województwa mazowieckiego, w niewielkiej północno‑wschodniej części województwa łódzkiego i w północnej części województwa lubelskiego sięgającej jednej trzeciej jego długości. Dialekty mieszane występują w wąskim panie wzdłuż wschodniej granicy kraju, w województwach: podlaskim, lubelskim i podkarpackim. Dialekt małopolski jest stosowany w znacznej części województwa lubelskiego, w województwach podkarpackim i świętokrzyskim, w znacznej części województwa małopolskiego, w północno‑wschodniej połowie województwa opolskiego, w małej północno‑wschodniej części województwa śląskiego, w małej południowo‑wschodniej części województwa łódzkiego. Dialekt śląski jest używany w południowej części województwa opolskiego, w znacznej części województwa śląskiego, w małych południowych częściach województw wielkopolskiego i łódzkiego, w małej północno‑wschodniej części województwa dolnośląskiego. Dialekt wielkopolski jest stosowany w niemal całym województwie wielkopolskim, w znacznej części województwa kujawsko‑pomorskiego, w północnej części województwa pomorskiego, w zachodniej części województwa łódzkiego oraz na obrzeżach województw dolnośląskiego i lubuskiego. Dialekt kaszubski jest używany w środkowej części województwa pomorskiego. Nowe dialekty mieszane występują w województwie zachodnio‑pomorskim, lubuskim, dolnośląskim, w północnej części województwa warmińsko‑mazurskiego oraz w części województwa pomorskiego.

Główne cechy odróżniające język ogólny od gwar i dialektów:

• szeroki, ogólnopaństwowy zasięg,

• podległość normie poprawnościowej,

• istnienie wersji mówionej i pisanej,

• progresywnośćprogresywnośćprogresywność,

• pełnienie funkcji: jednoczącej, separującej, prestiżowej i normatywnej.

Język mówiony i język pisany - podstawowe cechy języka ogólnego

Współczesna polszczyzna jako język ogólny funkcjonuje w dwóch odmianach - mówionej i pisanej. Podstawową wersją języka ogólnego jest język mówiony. Na początku swojego istnienia każdy język miał charakter oralny, czyli ustny. Dopiero wynalezienie pisma pozwoliło na utrwalanie mowy. Polski język pisany pojawił się w średniowieczu i od tamtej pory ulegał licznym przekształceniom. W początkach piśmiennictwa pismo służyło tylko rejestracji żywej mowy, więc nie było wyraźnych różnic pomiędzy wypowiedzią ustną a pismem. Współcześnie język pisany i mówiony są osobnymi odmianami języka ogólnego, które charakteryzują się zróżnicowanymi cechami w zakresie stylistyki, cech językowych, składni i fleksji, a także kontekstu sytuacyjnego.

Język mówiony odznacza się znacznie większą swobodą. Przyczyn jest kilka: doraźny charakter wypowiedzi, brak czasu na zastanowienie, niemożność poprawienia formy komunikatu przed dostarczeniem go odbiorcy, jak również silne osadzenie w kontekście sytuacyjnym, co pozwala na więcej zrozumiałych lub uchwytnych odwołań do tego kontekstu (zaimki, elipsy, aluzje, niedopowiedzenia). Mowa jest siłą napędową zmian językowych, bo to właśnie w języku mówionym, dzięki jego żywiołowości, pojawiają się rozmaite innowacje, od leksykalnych po składniowe.

R1KSFPX3ZMDK7

Rysunek przedstawia cztery postacie ludzkie. Od lewej strony jest to kobieta i mężczyzna w strojach jaskiniowców porozumiewający się za pomocą symboli serca i koła. Obok nich, pośrodku, stoi mężczyzna w renesansowym stroju. Trzyma zwój papieru i pióro, którym coś zapisuje na tym zwoju. Po prawej stronie stoi młody mężczyzna w podkoszulku i dżinsach z telefonem komórkowym w dłoniach.

Reguły i spójność w tekstach pisanych

Teksty pisane mogą mieć zarówno formę oficjalną (np. podania, prace pisemne, oficjalne listy), jak i nieoficjalną (np. prywatne listy, SMS‑y, e‑maile). Piśmiennictwo oficjalne tworzy tradycję piśmienniczą, z której wywodzą się reguły językowe, a także styl artystyczny. I choć narodził się on z odmiany oficjalnej języka ogólnego, to w literaturze często pojawiają się również teksty stylizowane na mowę potoczną lub takie, w których reguły językowe celowo są nieprzestrzegane. Warstwa językowa stanowi ważny element zamysłu artystycznego, toteż przy interpretacji tekstów literackich należy zwrócić na nią szczególną uwagę. Co do zasady w języku pisanym (zwłaszcza w odmianie oficjalnej) ważne jest konsekwentne przestrzeganie reguł językowych, aby komunikat mógł być zrozumiały dla odbiorcy. Od tekstów pisanych szczególnie oczekuje się poprawności, klarowności, dyscypliny. Jest to ważne, ponieważ wobec braku odniesień do sytuacji komunikacyjnej (znamiennych dla mowy potocznej, jak mimika, gestykulacja, mowa ciała, intonacja, aluzja) - trzeba innych zabiegów, by osiągnąć spójność tekstu pisanego. W dłuższych wypowiedziach występuje podział na wstęp, rozwinięcie, zakończenie, a także na akapity, dzięki czemu autor może wydzielić części tematyczne. Bardzo istotną rolę w tekstach pisanych odgrywają tzw. wskaźniki zespolenia, do których należą nawiązania do tego, co już zostało powiedziane, za pomocą synonimów czy zaimków, np. Marek pracuje w korporacji po dwanaście godzin dziennie. Jego siostra jest zdania, że powinien rzucić tę pracę. Dzięki nawiązaniom zachowuje się wewnętrzną spójność tekstu, ułatwiając tym samym czytelnikowi odbiór.

R1ENEESX4T2QT

Rysunek przedstawia dwóch mężczyzn. Mężczyzna po lewej stronie jest w stroju rehabilitanta, trzyma w dłoni olejek, na drugiej ręce przewieszony ręcznik. Pyta się: Czy masaż? Mężczyzna po prawej stronie jest w fartuchu, na szyi ma zawieszony sznur kiełbasek. W prawej dłoni trzyma talerz z dużym kawałkiem szynki. Pyta się: Potrzebny masarz?

Zapis żywej mowy

Problematyczne w języku pisanym jest to, że nie jest on w stanie oddać wszystkich niuansów języka mówionego. Widać to już na poziomie ortografii: w mowie nie ma żadnej różnicy między dźwiękami zapisywanymi obocznie: ż/rz, u/ó, ch/h, natomiast niezastosowanie się do reguł pisowni tych znaków stanowi błąd. Podobnie rzecz się ma z interpunkcją, która tylko częściowo odzwierciedla rytmikę wypowiedzi, a z zasady jest logiczno‑składniowa. Brakuje w polszczyźnie pisanej oznaczeń akcentu wyrazowego czy akcentu zdaniowego, słyszalnych w tekstach mówionych. Mowa z kolei nie zna takich konwencji języka pisanego, jak wielkie i małe litery, skróty, symbole etc.

W XXI wieku język pisany coraz częściej nie tylko inspiruje się językiem mówionym, ale i ma na niego wpływ. Nieprzeceniona jest tutaj rola internetu. Sieć przestała być „zamkniętym”, wirtualnym miejscem, po którym można jakiś czas surfować, a następnie wrócić do rzeczywistości pozawirtualnej; obecnie internet stanowi immanentną częścią życia wielu ludzi. Nic zatem dziwnego, że języki pisany i mówiony zazębiają się coraz silniej. Dla przykładu konwersacje w komunikatorach, takich jak Messenger czy WhatsApp, mimo że podawczo są tekstami pisanymi, mają liczne cechy komunikacji werbalnej, charakteryzującej się znaczną swobodą językową. Z drugiej strony warto zauważyć, że tak popularne w komunikacji internetowej skróty, np. nwm = ‘nie wiem’, jbc = ‘jakby co’, to z kolei cecha typowa dla języka pisanego. Niektóre zjawiska językowe w mediach społecznościowych są bliższe mowie żywej niż pisanej bądź celowo są na nią stylizowane, jak chociażby tzw. shitposting czy język memów.

Słownik