Realizm i symbolika w „Weselu” – dwa światy dramatu

Uroczystość weselna w bronowickiej chacie, która stała się kanwą dramatu Stanisława Wyspiańskiego, zgromadziła przedstawicieli różnych warstw ówczesnego społeczeństwa polskiego. Część pierwowzorów postaci łatwo zidentyfikować, śledząc powiązania towarzyskie twórcy. Autor nie ukrywał, że zainspirowało go prawdziwe wydarzenie – wesele przyjaciela, poety Lucjana Rydla, przedstawionego w utworze pod postacią Pana Młodego. Część uczestników zabawy mogła się rozpoznać w osobach dramatu. Identyfikację ułatwiało wykorzystanie w sztuce prawdziwych imion niektórych z nich. Z tego względu I akt dramatu wpisuje się w założenia realizmu i przedstawia zapis do pewnego stopnia autentycznych rozmów.

Na wesele przybywają jednak także inni goście – to zjawy z przeszłości. Chociaż większość z nich ma swoje historyczne odpowiedniki, ich obecność w II akcie zaburza realistyczną konwencję pierwszej części dramatu. Objawiają się jako widma, a każde z nich reprezentuje inny narodowy mit zapisany w świadomości Polaków. Zostają wprowadzone do tekstu inaczej niż pozostałe postaci – mimo że można je powiązać z prawdziwymi osobami, występują przede wszystkim jako uosobienia fantastycznych idei, traum i lęków. W ten sposób do dramatu wkracza rzeczywistość symboliczna: postaci Stańczyka, Zawiszy Czarnego i Wernyhory symbolizują rozterki narodu, w którym nadal pozostają żywe idee reprezentowane przez postaci z przeszłości.

Oniryzm i sen zbiorowy jako struktura II aktu

W II akcie dramatu Wyspiański wprowadza poetykę oniryzmu, czyli sposobu przedstawiania rzeczywistości przypominającej sen, gdzie świat ukazany jest jako nierzeczywisty, pełen symboli, dziwnych postaci, w których materializują się najgłębsze pragnienia, ale też skrywane są lęki bohaterów sztuki. Korowód zjaw można odczytywać jako zbiorowy sen Polaków o ojczyźnie – niespójny, fragmentaryczny, niedokończony, podobnie jak zwyczajny sen człowieka. Jego treść znika po przebudzeniu – o poranku Gospodarz nie potrafi przypomnieć sobie nocnego widzenia.

Symbolizm w sztuce i twórczości Wyspiańskiego

Do rzeczywistości marzeń sennych odwoływali się w swoich dziełach symboliści. Twórcy tego kierunku sztuki interesowali się przeżyciami wewnętrznymi człowieka, tak zwanymi stanami duszy. Interesowały ich najgłębsze doświadczenia, niemożliwe do wysłowienia, które można wyrazić tylko za pomocą sugestywnego symbolu.

R18144XADGQVP

Na obrazie widać nocny pejzaż w ciemnej, niebiesko‑szarej tonacji z rzędem pionowych, słomianych snopów stojących na środku. Po obu stronach pierwszego planu znajdują się grube, ciemne pnie drzew z powyginanymi konarami, które tworzą obramowanie widoku. W centralnej części widać mokrą ziemię z dużymi kałużami, w których odbija się światło pochodzące z dwóch jasnych punktów przypominających latarnie. Słomiane formy mają nieregularne kształty, są przewiązane w połowie i rzucają długie cienie na błotniste podłoże. W tle majaczą liczne, cienkie i nagie gałęzie krzewów oraz drzew, które tworzą gęstą sieć linii na tle nocnego nieba.

Wyspiański wielokrotnie nawiązywał w swoich dziełach do poetyki symbolizmu – zarówno w dramatach, jak i w malarstwie. Do jego najważniejszych obrazów utrzymanych w tej stylistyce należą „Chochoły” – dzieło przedstawiające słomiane pałuby przypominające kształtem ludzkie sylwetki. Chochoł pojawi się później także w Weselu, jako zjawa otwierająca i zamykająca serię symbolicznych wizji.

R1EDPOFN18H19

Obraz przedstawia scenę fantastyczno‑symboliczną. W centralnej części znajduje się rozstawiona drabina. Na jej szczycie siedzi bosonogi chłopiec w podartym ubraniu. Wokół drabiny wiruje w powietrzu szereg ludzkich postaci, kobiet i mężczyzn. Lewa strona obrazu jest rozświetlona i symbolizuje zmysłowe upojenie. Prawa strona jest ciemna. Prezentuje lęki i niepokoje twórcy.

Z kolei obraz „Błędne koło” przedstawia scenę fantastyczno‑symboliczną. W centralnej części znajduje się rozstawiona drabina. Na jej szczycie siedzi bosonogi chłopiec w podartym ubraniu. To symbol twórcy obrazu. Wokół drabiny wiruje w powietrzu szereg ludzkich postaci, kobiet i mężczyzn. Lewa strona obrazu jest rozświetlona i symbolizuje zmysłowe upojenie. Prawa strona jest ciemna. Prezentuje lęki i niepokoje twórcy.

„Wesele” jako portret duchowy Polaków

R1NPX97PQO9U3

Na zdjęciu znajduje się zabytkowy dwór Rydlówka. Parterowy budynek jest zbudowany na planie prostokąta. Przylegające skrzydło posiada piętro. Dach jest pokryty dachówką. Budynek ma alkierz wsparty na czterech drewnianych ozdobionych słupach. Przed dworkiem znajduje się kolista rabata z kwiatami, otoczona drewnianym płotkiem.

Dramat „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, wystawiony po raz pierwszy w 1901 roku, stał się istotnym głosem w dyskusji o niemożności porozumienia między dwiema warstwami społecznymi: inteligencją a chłopstwem. Autor, sięgając po konwencję dramatu realistycznego, ukazał zderzenie światopoglądów reprezentowanych przez młodopolskie środowisko artystyczne oraz mieszkańców wsi, postrzeganych jako nosiciele tradycyjnych cnót narodowych, nieskażonych dekadenckim marazmem.

Akcja dramatu rozgrywa się w symbolicznej przestrzeni bronowickiej izby, która staje się sceną dla „portretu własnego Polaków”. Wśród gości weselnych odnajdujemy postaci wzorowane na autentycznych osobach z kręgu artystów i inteligencji – m.in. Włodzimierza Przerwę‑Tetmajera (Gospodarz), dziennikarza Rudolfa Starzewskiego, poetę Kazimierza Przerwę‑Tetmajera, malarza Tadeusza Noskowskiego – oraz reprezentantów społeczności wiejskiej: Czepca, karczmarza Singera i jego córkę Pepę. Spotkanie tych dwóch światów ujawnia ich wzajemne niezrozumienie i brak realnej wspólnoty celów.

Wyspiański wzbogaca strukturę dramatu o warstwę fantastyczną, wprowadzając symboliczne zjawy, które personifikują duchowe rozterki bohaterów i ich historyczne obciążenia. Stańczyk ukazuje się konserwatywnemu Dziennikarzowi, przypominając o konieczności mądrej troski o losy kraju; Poecie objawia się Czarny Rycerz – duch wielkości i romantycznego poświęcenia; Dziadowi – upiór Jakuba Szeli, symbol chłopskiego buntu; Panu Młodemu – hetman Branicki, a Gospodarzowi – Wernyhora, który powierza Jaśkowi złoty róg – symbol narodowej misji.

Niestety, Jasiek – ulegając pokusie próżności i materializmu – gubi powierzony mu dar, przekreślając szansę na podjęcie walki o wolność. Finał dramatu to symboliczny chocholi taniec, do którego przygrywa Chochoł – alegoria uśpionego społeczeństwa, niezdolnego do działania. Ten tragiczny korowód wpisuje się w katalog narodowych symboli literackich, wyrażając pesymistyczną diagnozę stanu ducha Polaków przełomu wieków.

Wyspiański z całą mocą oskarża o ten stan przede wszystkim inteligencję, która – zamiast zaangażowania społecznego – wybiera ucieczkę w sferę artystycznych i intelektualnych rozważań, pozostając obojętną wobec realnych problemów narodowych.

Trudności w interpretacji Wesela

Odczytywanie finałowego chocholego tańca jako symbolu nie było oczywiste w czasach premiery dramatu. Pierwsze przedstawienie Wesela odbyło się w atmosferze skandalu – widzowie spodziewali się w nim znaleźć odniesienia do wydarzenia towarzyskiego mającego miejsce kilka miesięcy wcześniej. Zapowiedzi spektaklu nie ukrywały powiązań osób dramatu z rzeczywistymi pierwowzorami, z których część miała być obecna w Teatrze Miejskim w Krakowie, by zobaczyć swoje sceniczne odpowiedniki. Z tego względu niektórzy komentatorzy chcieli widzieć w Weselu przede wszystkim satyrę na ówczesne stosunki społeczne.

R1EBLZEGGP3TD

Obraz przedstawia autoportret Stanisława Wyspiańskiego. Artysta ukazany jest przodem, patrzy bezpośrednio na widza. Ma rude włosy i brodę, niebieskie oczy oraz poważny, skupiony wyraz twarzy. Ubrany jest w koszulę i ciemne okrycie z futrzanym kołnierzem. Tło stanowią wijące się rośliny – charakterystyczny motyw secesyjny.

Przyczynę trudności w interpretacji najsłynniejszego dramatu Stanisława Wyspiańskiego – Wesela – upatrywano w operowaniu przez artystę poetyką symbolizmusymbolizmsymbolizmu. Niektórzy widzowie chcieli uznawać jego sztukę za komentarz polityczny lub zapis środowiskowego wydarzenia, jakim był ślub poety Lucjana Rydla z chłopką Jadwigą Mikołajczykówną. Chociaż twórca inspirował się rzeczywistymi wypadkami, to zamierzał nadać swojemu dramatowi szerszy wymiar. W pozornie prozaicznej sytuacji, jaką była uroczystość weselna, ukazał uniwersalną prawdę o Polsce: narodowych traumach, mitach i marzeniach.

Wizje rozpatrywane w kontekście całokształtu dzieła dramatycznego nabierają jednak głębszego i bardziej nieuchwytnego znaczenia. Korowód zjaw rozpoczyna i kończy pojawienie się chochoła. Poprzez tę klamrową budowę Wyspiański sygnalizuje, że poszczególne sceny sztuki należy odczytywać jako całość. To jedno z założeń symbolizmu: spoić wszystkie elementy dzieła w nierozdzielny obraz.

Przedmioty symboliczne

Dramat Wyspiańskiego jest pełen symbolicznych przedmiotów. Wesele utrwaliło je w polskiej kulturze, a niektórym z nich nadało nowe znaczenie. Ich pojawienie się w treści sztuki przywołuje za każdym razem szereg skojarzeń dotyczących historii Polski i jej współczesnych losów.

RRF9579D3CQ74

Ilustracja przedstawia złoty róg – bogato zdobiony instrument o kształcie zagiętego rogu, spoczywający na podstawie w formie figury człowieka, który go podtrzymuje. Róg jest podzielony na ozdobne segmenty z ornamentami roślinnymi i geometrycznymi, a jego powierzchnia zdobiona jest misternymi reliefami i grawerunkami.

R16E46PJB4HRH

Ilustracja przedstawia dwóch mężczyzn idących razem w dynamicznej pozie, ubranych w stroje inspirowane tradycją krakowską i wojskową. Mężczyzna po lewej stronie nosi jasny kaftan z czerwonym haftowanym kołnierzem i czapkę z kwiatową ozdobą, trzyma w rękach karabin z bagnetem uniesiony do góry. Towarzyszy mu mężczyzna po prawej stronie, ubrany w granatowy mundur z epoletami, pasiaste spodnie i konfederatkę z piórami; w jednej dłoni trzyma szablę, drugą unosi do przodu, jakby wskazywał kierunek. Obaj mają buty z cholewami i są uzbrojeni. W tle widoczny jest fragment krajobrazu z roślinnością i wzgórzami.

R1LB269BUOXMK

Ilustracja przedstawia zbliżenie grubego, skręconego sznura wykonanego z naturalnych włókien roślinnych. Włókna są wyraźnie widoczne – niektóre wystają z powierzchni, mają chropowatość i strukturę. Sznur jest skręcony z kilku cieńszych pasm, tworząc wytrzymałą, spiralną formę. Tło jest rozmyte.

RDSNGM9EQ2FQE

Ilustracja przedstawia złotą podkowę, widoczną na białym tle. Podkowa ma klasyczny kształt litery „U” z symetrycznymi ramionami. Na jej powierzchni widać kwadratowe otwory, przez które standardowo wbija się gwoździe, mocujące ją do kopyta konia. Powierzchnia podkowy nosi ślady zużycia i przetarć.

RG67F19BD9K4L

Obraz przedstawia scenę modlitwy przed bitwą, w której uczestniczy duża grupa żołnierzy ubranych w chłopskie stroje, głównie białe koszule z czerwonymi akcentami. Mężczyźni klęczą na polu, trzymając kosy osadzone na sztorc. W centrum kompozycji widoczne są dwa sztandary, a z tyłu majaczą sylwetki konnych jeźdźców, prawdopodobnie dowódców. Cała scena rozgrywa się na tle zachodzącego słońca.

R1QB1T3VST73U

Zdjęcie przedstawia kaduceusz – symbol w postaci pionowego kija oplecionego przez dwia symetryczne węże i zakończonego parą skrzydeł u góry. Symbol jest wykonany z metalu i umieszczony na tle ściany z kamiennych płytek.

R1BQU3EMGTGDR

Obraz przedstawia scenę zawieszenia dzwonu Zygmunta na wieży katedry wawelskiej w Krakowie. Po lewej stronie znajduje się tłum dostojników dworskich, duchownych i członków rodziny królewskiej – w centralnym punkcie siedzi król Zygmunt I Stary wraz z królową Boną. W tle widoczni są muzycy i damy dworu. Prawa strona kompozycji ukazuje intensywną pracę rzemieślników i robotników, którzy przy pomocy lin i drewnianej konstrukcji wciągają ogromny dzwon na dzwonnicę.

Być może właśnie ze względu na to, że znaczenie symbolikisymbolsymboliki Wesela wymyka się jednoznacznej interpretacji, nie przestaje oddziaływać na wyobraźnię kolejnych pokoleń. Do treści dramatu Wyspiańskiego odwoływali się liczni pisarze, filolodzy, a także dziennikarze i politycy. W tym tkwi siła oddziaływania utworu, a także potencjalne zagrożenie – brak prostej wykładni sensu stwarza niebezpieczeństwo nadinterpretacji.

Słownik