Filozofia jako sposób wyjaśniania świata

Filozofia jest zupełnie innym niż mityczny sposobem myślenia o świecie. Pojawia się ona w starożytnej Grecji niemal 600 lat przed narodzeniem Chrystusa. Pierwszym myślicielem, którego tradycja nazwała filozofem, był TalesTales z MiletuTales z Miletu, miasta w Azji Mniejszej (dzisiejsza Turcja), zwanej też Jonią.

R1U9ME73OBNDA1

Rysunek przedstawia popiersie mężczyzny. Mężczyzna jest dojrzały. Na jego czole widoczne są poziome zmarszczki. Mężczyzna ma wydatny nos i wysokie czoło. Włosy mężczyzny są krótkie, przylegają do głowy, są lekko falujące. Mężczyzna ma gęstą brodę i wąsy. Po obu stronach rysunku znajdują się łacińskie napisy.

Tales i jego następcy nie pytali o rzeczy poszczególne czy o jakiś wycinek rzeczywistości (tak czynią nauki), lecz o świat w całości. Przyjmowali przy tym, iż cały świat jest światem fizycznym, światem przyrody i niczego poza nim nie poszukiwali (takie stanowisko nazywamy materializmemmaterializmmaterializmem). Był dla nich przedmiotem zdziwienia – dlaczego i dzięki czemu w ogóle istnieje? Te pytania rodziły się z obserwacji świata, ale obserwacji szczególnej, pragnącej dotrzeć do ukrytej istoty rzeczy. Taka pogłębiona obserwacja świata zmysłowego (czyli świata życia codziennego) dowodziła przede wszystkim, że wiedza zmysłowa nie jest pewna, że jest przyczyną wielu złudzeń i błędów, a ponadto, że wiedzy o świecie należy poszukiwać w inny niż zmysłowy sposób. Tym innym sposobem, „wynalezionym” przez Greków, jest rozumowanie, dzięki któremu można dotrzeć do zasady rządzącej funkcjonowaniem świata. Tę zasadę – stałą i niezmienną, rządzącą przemianami w świecie zjawisk – Grecy nazywali archéarchéarché. To również początek i podstawa wszystkich tych przemian. Filozofia jako sposób rozumnego wyjaśniania świata jest w stanie do tej zasady dotrzeć.

Filozofia, jak z tego wynika, rezygnuje z wyjaśnień mitycznych i magicznych. Nie docieka, jakie magiczne siły kierują kataklizmami natury, pyta raczej o sposób istnienia świata. W poszukiwaniu odpowiedzi nie odwołuje się do ludzkich emocji (np. lęku przed nieznanym), lecz – zachowując dystans wobec świata  – bada go chłodnym rozumem.

R1PUX16VVXZXE

Obraz przedstawia grupę dziewięciu mężczyzn w różnym wieku na tle kamiennych kolumn. Mężczyźni noszą chitony w ciemnych i jasnych kolorach. Jeden z nich, znajdujący się pośrodku przemawia do pozostałych trzymając zwój papirusu. Pozostali słuchają go z uwagą. Mężczyźni są w różnym wieku, pięciu z nich nosi brody. Obok przemawiającego stoi pojemnik z glinianymi tabliczkami i zwojami papirusu.

Dalsze badania filozoficzne wyciągnęły konsekwencje ze wspomnianego braku zaufania do zmysłów i postawiły brzemienne w skutki pytanie: co w takim razie naprawdę istnieje? Zakwestionowanie świadectwa zmysłów prowadziło do wniosku, że świat poznawany zmysłami nie jest światem ani jedynym, ani tym bardziej – jedynym prawdziwym. Dlaczego? Ponieważ w świecie tym nie ma niczego stałego, wszystko, co istnieje, ulega nieustannym przemianom, powstaje i ginie, jest zatem niedoskonałe. Porządek świata, ład, nazywany przez Greków kosmosem, jest natomiast niezmienny i doskonały, ale znajduje się niejako poza światem bezpośrednio nam znanym.

Epikureizm, cynizm i stoicyzm

Filozofowie przyrody wyznaczyli pewien kierunek poszukiwań. Jednak w ich rozważaniach stosunkowo mało ważną rolę odgrywał człowiek. Następcy TalesaTales z MiletuTalesa i DemokrytaDemokrytDemokryta za swoje podstawowe zadanie uznali wyjaśnienie tajemnicy istoty ludzkiej. Dotyczy to wielkiej trójki:

Sokratesa → (jego ucznia) Platona → (jego ucznia) Arystotelesa

Nie byli to jednak jedyni myśliciele doby antyku. Poniżej przedstawiono informacje na temat kilku ważnych kierunków filozoficznych, które powstały w tej epoce.

Starożytne szkoły filozoficzne

Epikurejczycy

Nazwa tej szkoły filozoficznej wywodzi się od imienia greckiego myśliciela Epikura z Samos (IV/III w. p.n.e.). Uważał on, że należy szukać w życiu przyjemności (cielesnych i duchowych), co nie oznacza jednak skłonności do hedonizmu. Konieczne jest więc zachowanie umiaru, gdyż jego brak może spowodować negatywne skutki uboczne. Za dobro uznawał już sam brak cierpienia. Namawianie by 'żyć chwilą' wiązało się też z przekonaniem, że po śmierci nie czekają człowieka nagrody (i kary) - należy zatem, unikając rzeczy przykrych, korzystać z miłych chwil w gronie przyjaciół i z dala od zgiełku świata. Epikur ostrzegał przed zatruwającym życie lękiem z powodu śmierci. Tłumaczył, że śmierć jest niczym, bo dopóki jesteśmy, jej nie ma, a gdy ona przychodzi, nie ma już nas (dusza jego zdaniem nie trwa wiecznie). Spokój osiągnąć można też, odsuwając się od polityki i problemów życia społecznego. Z czasem pojęcie 'epikurejczyk' zaczęło oznaczać, niezgodnie z pragnieniami Epikura pochwalającego umiejętność wyrzeczenia się luksusu, osobę poszukującą wyłącznie przyjemności bez ograniczeń.

Cynicy

Szkoła filozoficzna powstała ok. 400 r. p.n.e. Założył ją AntystenesAntystenesAntystenes, ale najsłynniejszym cynikiem okazał się DiogenesDiogenesDiogenes z Synopy (IV w. p.n.e.) zwany także Psem Mądrości (miał przydomek Pies). Uważał on, że o szczęściu decydują nie dobra materialne, ale umiejętność odrzucenia pokusy zdobycia i pragnienia posiadania majątku, gdyż władza i pieniądze to rzeczy, które łatwo można stracić. W głoszonych przez siebie zasadach propagował wolność od dóbr materialnych i panujących norm społecznych. Diogenes podobno mieszkał w beczce, a posiadał tylko płaszcz i torbę na chleb. Jedna z legend na jego temat mówi, że gdy spotkał Aleksandra Wielkiego, który obiecał spełnić każde życzenie Diogenesa, ten powiedział, że jego życzeniem jest, aby Aleksander przesunął się, bo zasłania mu słońce. Filozof ten odrzucał także lęk przed śmiercią, ponieważ ona i tak musi nadejść. Dziś słowo 'cynik' nie oznacza już przedstawiciela szkoły filozoficznej, ale kogoś, kto odrzuca powszechnie uznawane wartości, zasady etyczne i normy obowiązujące w danym środowisku.

Stoicy

Szkoła stoicka powstała ok. 300 r. p.n.e. Jej założycielem był ZenonZenon z KitionZenon z Kition. Gromadził swych zwolenników w ateńskim Malowanym Portyku, a ponieważ po grecku portyk brzmi 'stoa', więc nazwano ich stoikami. Uważali oni, że główną zasadą wszechświata jest boski Rozum, który decyduje o losach każdego człowieka, a zatem przyszłość jednostki jest już 'zaprogramowana' i niezmienna. W tej sytuacji ludzie mogą się tylko pogodzić z losem. Ważne jest więc opanowanie emocji, zachowanie 'stoickiego spokoju' i stosowanie zasady złotego środka. Stoicy propagowali odrzucenie skrajnych odczuć, umiejętność kierowania się rozumem (który nakazuje, by mimo wszystko nie izolować się od świata, nie zamykać w epikurejskich ogrodach czy beczkach cyników).

Słownik