II wojna światowa określana jest często mianem czasu apokalipsy spełnionejApokalipsa spełnionaapokalipsy spełnionej. Wypracowane przez ludzkość prawa, normy moralne oraz wartości straciły wówczas rację bytu. Zatarła się granica między dobrem i złem, usankcjonowane zostały takie zbrodnie przeciwko ludzkości, jak HolokaustHolokaustHolokaust, obozy zagłady, masowe egzekucje, tortury.

Doświadczania okupacyjne miały niebagatelny wpływ na tematykę oraz środki artystycznego wyrazu pojawiające się w utworach twórców tej generacji. Należało znaleźć język pozwalający na opisanie wojennej rzeczywistości nie tylko w wymiarze relacyjnym, sprawozdawczym, ale także uniwersalnym, związanym z jednostkowym doświadczeniem człowieka. Wyzyskiwanie czysto uczuciowych znaczeń, szafowanie patosem często prowadziło do patriotycznego banału.

R96GJ6L496D7H1

Zdjęcie przedstawia pomnik. Jest to odlana z mosiądzu rzeźba popiersia poety. Jest on przedstawiony jako młody człowiek. Na postumencie widnieje napis: Krzysztof Kamil Baczyński poeta.

Krzysztof Kamil Baczyński – poeta, absolwent Państwowego Gimnazjum im. Stefana Batorego, już za życia cieszył się uznaniem. W czasie okupacji był żołnierzem Harcerskich Grup Szturmowych, potem Batalionu AK „Zośka”batalion AK „Zośka”Batalionu AK „Zośka”. W 1942 roku rozpoczął studia polonistyczne na tajnym Uniwersytecie Warszawskim. Aktywnie uczestniczył w konspiracyjnym życiu literackim stolicy, publikując pod pseudonimem Jan Bugaj. Zginął czwartego dnia powstania warszawskiego w pałacu Blanka.

Wielu krytyków uznaje Baczyńskiego za modelowego reprezentanta pokolenia Kolumbówpokolenie Kolumbówpokolenia Kolumbów. Jego poezja jest nierozerwalnie związana z tragicznymi losami tych młodych ludzi. Nie są to wiersze dosłownie oddające grozę wojny, ukazujące okupacyjną rzeczywistość in situin situin situ. Baczyński nawiązuje do tradycji – często romantycznej, reinterpretujereinterpretacjareinterpretuje ją. Symboliczny język, ekspresja, katastroficzna historiozofiahistoriozofiahistoriozofia łączą się w jego utworach z intensywnie przeżywanymi podstawowymi emocjami, obrazami miłości oraz śmierci. Doskonale potrafi oddać klimat tamtego czasu, ów ciężar, napięcie towarzyszące ludziom:

KatastrofizmkatastrofizmKatastrofizm historiozoficzny wiąże się z przekonaniem Baczyńskiego, poświadczonym codziennymi doświadczeniami, że historia zawsze dostarcza wydarzeń niszczących indywidualne istnienia. Stąd nurty fatalizmu obecne w twórczości poety czującego na sobie wyrok dziejów.

Podejście takie unaocznia nie tylko tragizm generacji Baczyńskiego, ale podbija grozę tamtych dni w sensie uniwersalnym. Wyraża rozdarcie młodych ludzi, którzy pragnąc kochać, stają przed koniecznością zabijania, a chcąc po prostu żyć i doświadczać świata, są ciągle zagrożeni śmiercią. Poeta pisze w jednym ze swoich wierszy:

Krytyk literacki Kazimierz Wyka zauważył, że w 1941 roku Baczyński doświadczył „porażenia okupacyjnego”:

W wierszach Baczyńskiego uwidocznił się wówczas swoisty konflikt pomiędzy liryką czystą, bazującą na swobodnej grze wyobraźni, oraz poezją zaangażowaną, która zmusza do zajęcia aktywnej postawy wobec aktualnych wydarzeń. W niektórych utworach poeta przyjął rolę wieszcza, budził sumienia, w innych skupiał się na jednostkowym doświadczeniu grozy wojennego świata. Utwory te są silnie zmetaforyzowane, oniryczneoniryzmoniryczne, wieloznaczne.

Ważną rolę w poezji Jana Bugaja odgrywa przyroda – ta sielska, kojarzona z idyllicznymidyllaidyllicznym czasem dzieciństwa, i ta przynosząca zniszczenie, przypisana czasowi wojennej pożogipożogapożogi:

W 1942 roku Baczyński ożenił się z Barbarą Drapczyńską, także studentką polonistyki. Żona stała się jedną z najważniejszych osób w życiu oraz twórczości poety. To jej poświęcił cykl erotyków, tak bardzo odbiegających stylem i nastrojem od innych jego utworów. Miłość i bliskość przyniosły ukojenie, dały szansę na oderwanie się od horroru wojennej rzeczywistości. Bohaterka liryczna tych wierszy zostaje ukazana w odrealnieniu, stanowi integralną część natury.

Krytyk literacki Wojciech Kudyba pisał o Baczyńskim:

Tadeusz Różewicz

R1P87TR39D1J3

Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę siedzącego w pomieszczeniu. Ma krótkie, siwe włosy i nosi duże okulary o lekko przyciemnianych szkłach. Ubrany jest w ciemną marynarkę, koszulę w jasnoniebieskie paski i ciemny szalik. Mężczyzna uśmiecha się i patrzy w bok, trzymając lekko zgiętą dłoń przed sobą. W tle widać fragment czerwonego oparcia krzesła i częściowo osobę w pasiastym swetrze.

Tadeusz Różewicz urodził się w 1921 roku, zmarł w 2014. Często był wymieniany jako kandydat do Literackiej Nagrody Nobla. Przeżyciem, które ukształtowało Różewicza jako artystę, była II wojna światowa. Został wciągnięty do konspiracji przez swojego starszego brata Janusza. Odbył szkolenie w tajnej szkole podchorążych i został zaprzysiężony. Różewicz przez ponad rok walczył w oddziałach partyzanckich. Już wtedy dał się poznać jako poeta – głównie twórca wierszy satyrycznych. Podczas wojny ukazał się jego pierwszy tomik poetycki Echa leśne. W 1948 roku otrzymał Medal Wojska Polskiego. Tomikiem, który uznaje się za właściwy debiut Różewicza, jest Niepokój z 1947 roku. Krytycy literaccy określili tę książkę jako rewolucyjną. Autor wprowadził w niej nową formę wiersza, który – od nazwiska poety – nazywany jest „wierszem różewiczowskim”. W swojej twórczości poeta daje wyraz niepokojowi, który towarzyszył pokoleniu Kolumbów. Przeżył wojnę, która zweryfikowała jego myślenie o człowieku i człowieczeństwie.

Najważniejszym tematem twórczości pisarzy reprezentujących pokolenie spełnionej apokalipsy jest wojna, jej okrucieństwo i dramatyzm. Większość Kolumbów brała udział w konspiracji i walce z niemieckim okupantem. Borowski był więźniem w Auschwitz, Różewicz – partyzantem. To typowe biografie przedstawicieli pokolenia 1920. Ich twórczość często charakteryzował katastrofizm, a tematem, który w niej powracał, był kryzys wartości i upadek człowieczeństwa spowodowane doświadczeniem grozy, cierpienia i okrucieństwa.

Wielu przedstawicieli pokolenia 1920 nie przetrwało wojny – zginęli w obronie ojczyzny. Był wśród nich Krzysztof Kamil Baczyński. Jego poezję cechuje bogata metaforyka, intelektualizm, katastrofizm historiozoficzny i generacyjny, przenikanie się motywów miłości i śmierci. O twórcach, którym udało się przeżyć II wojnę światową, często mówi się, że byli zarażeni śmiercią. Należał do nich Tadeusz Różewicz. Wojna stała się dla niego – jak ujął to Marian Kisiel – punktem zero, wyznaczyła jego poetycką drogę. Zbigniew Majchrowski zatytułował swą książkę o pisarstwie Różewicza Poezja jak otwarta rana. Określenie to może posłużyć za charakterystykę twórczości całego pokolenia Kolumbów.

Słownik