R1D61A9PUO1FR

Fotografia przedstawia tablicę pamiątkową wiszącą na ścianie budynku. Umieszczono na niej napis: W tym domu 22 stycznia 1921 roku urodził się Krzysztof Kamil Baczyński, poeta, żołnierz Armii Krajowej. Poległ w Powstaniu Warszawskim 4 sierpnia 1944.

Katastrofizm pokolenia Kolumbówpokolenie Kolumbówpokolenia Kolumbów

KatastrofizmkatastrofizmKatastrofizm to jedna z tendencji w kulturze XX wieku wyrażająca się w twierdzeniu o jej kryzysowym charakterze, który ostatecznie miał ją doprowadzić do zniszczenia. Wynikał z przekonania, że kultura europejska jest skazana na zagładę z przyczyn wewnętrznych (utrata możliwości rozwoju i załamanie się obowiązujących dotychczas wartości) lub zewnętrznych (inwazja innych cywilizacji). Katastrofiści byli przekonani o fatalistycznymfatalizmfatalistycznym determinizmiedeterminizmdeterminizmie historii. Sygnalizując kryzys jednostki, jednocześnie podejmowali próby poszukiwań humanistycznego wyjścia, które ocaliłoby podstawowe elementy kultury.

R1GFU5PLK9O2V

Ilustracja przedstawia zakapturzoną kobietę. Postać stoi skulona. Ma zasłoniętą głowę. Kobieta jest ubrana w długą spódnicę. Na nogach ma wysokie buty. Za jej plecami, na ziemi leżą ludzkie ciała okryte tkaniną. W tle panuje mrok.

Wpływ katastrofizmu widać szczególnie w poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, choć można go zauważyć także w twórczości Tadeusza Gajcego. W wierszach autora Elegii o… [chłopcu polskim] z lat 1939–41 są obecne typowe dla katastrofistów kontrastowe zestawienia arkadii dzieciństwa i powszechnego kataklizmu. Służą one zobrazowaniu pesymistycznej wizji historiozoficznejhistoriozofiahistoriozoficznej, w której historia ludzkości jawi się jako krwawa i okrutna. W roku 1941 Baczyński przeżył „porażenie okupacyjne” (określenie Kazimierza Wyki) i w jego poezji pojawiła się figura, którą można dostrzec także w Elegii o… [chłopcu polskim]. Coraz częściej bohaterem jego wierszy staje się jednostka szlachetna, prometeicznaprometeizmprometeiczna, ponosząca klęskę. Była w tym już zapowiedź dialogu poety ze społeczeństwem w imię ocalenia go przed groźbą defetyzmudefetyzmdefetyzmu, upadku wiary w sens człowieczeństwa, obrony osoby ludzkiej jako wartości najwyższejIndeks górny 111 Indeks górny koniec¹¹¹. Łączy to Baczyńskiego z polskimi romantykami – głównie Juliuszem Słowackim i Cyprianem Kamilem Norwidem. Widać to na przykład w wizji poety jako duchowego przywódcy narodu, a także w postulatach (często nieformułowanych wprost) postępowania według norm moralnych i zachowania postawy humanistycznej w czasach rozchwiania etycznych norm.

RFOJL7E93XST9

Zdjęcie przedstawia kilkuletniego chłopca w mundurku marynarskim i krótkich spodenkach. Chłopiec siedzi na dywanie. Obok niego siedzi pies.

Elegia o… [chłopcu polskim] to nieregularny wiersz sylabotoniczny złożony z trzech strof, którego kompozycja nawiązuje do klasycznej formy elegii. Melodyjność wiersza Baczyński uzyskał dzięki zastosowaniu równej liczby sylab w kolejnych parach wersów nadając utworowi tonu elegijnej skargi matki i jednocześnie nie popadając w monotonię.  Dwie pierwsze strofy tworzą symetryczną całość - „okalają” je dłuższe wersy z wyraźnym akcentem na sylabie końcowej. Dominują w nich czasowniki w 3. osobie liczby mnogiej czasu przeszłego, które w pierwszej strofie kształtują sugestywne, metaforyczne obrazy:

„Haftowali”, „malowali”, „wyszywali” — czasowniki kojarzone z rzemiosłem i pięknem — wprowadzają ironiczny kontrast, a dopełnienia ujawniają świat, w którym dobro i zło uległy pomieszaniu. Powstają obrazy rodem z poetyki katastrofizmu: pożogi, powodzie, spustoszenie. To nie matka, lecz tajemniczy „oni” szykują dziecku „wyprawkę”, która staje się piętnem, nie darem. Nie zdobi się tu tkanin, lecz „haftuje oczy” wzorami śmierci i zniszczenia. Ten ból dopełniają gęste metafory drugiej strofy:

Czasowniki odnoszące się do procesu wychowania – tej czynności, która jest przypisana rodzicom wykonują jacyś „oni” -  nie matka, która pragnęłaby powiedzieć: „wyuczyłam”, „odchowałam”, „odkarmiłam”. Obrazy pierwszych dwóch zwrotek nie pokazują  świata, w którym powinni żyć i rozwijać się młodzi ludzie dopiero wchodzący w dorosłość.  Ostatnia zwrotka rozpoczyna się od szczególnie obrazowego wersu zbudowanego kontrastowo:

Motyw Stabat Mater Dolorosa

RFEDBDRPUEH161

Obraz przedstawia twarz Matki Boskiej. To młoda kobieta o pociągłej twarzy i dużych oczach, na głowie ma chustę. Nad jej głową rozbłyskuje złota poświata.

Motyw Stabat Mater Dolorosa w „Elegii o… [chłopcu polskim]” polega na przepisaniu figury Matki Boleściwej – stojącej pod krzyżem i współcierpiącej z Synem – na realia wojny i los pokolenia Kolumbów. Matka u Baczyńskiego nie jest wyłącznie postacią prywatnej biografii, ale staje się ikoną bólu, świadkiem pasyjnej drogi syna‑żołnierza, której rytm wyznaczają wojenne konieczności. W ten sposób indywidualny żal zyskuje wymiar wspólnotowy i narodowy, tworząc „pietę polską”, łączącą archetyp Matki‑Polki z maryjną tradycją lamentu. Sakralizacja ofiary nie unieważnia cierpienia, lecz je uwzniośla -  miłość matki, świadomej tragicznego obowiązku, nie zatrzymuje, ale „pozwala iść”. Kontrast dziecięcej codzienności z przemocą historii nadaje utworowi ton elegijny, a całość układa się w dialog z „Lamentem świętokrzyskim” i motywem Stabat Mater, w którym ból matki staje się zwierciadłem epoki, a śmierć syna – znakiem ofiary przekraczającej jednostkową biografię.

W kluczowej chwili umierający syn zdąży jeszcze przeżegnać (pobłogosławić) ziemię. Gest błogosławieństwa, który przysługuje osobie posiadającej swego rodzaju moc i boskie „zezwolenie”, staje się wyrazem wiary w znaczenie podjętego działania i – być może – w sens ofiary. Możemy go przyrównać do  słów Jezusa Ojcze, przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią (Łk 23, 34). Syn w Elegii… odpuszcza ziemi jej winy, a pytanie Czy to była kula, synku, czy to serce pękło? skierowane do chłopca, można traktować również jako próbę współodczuwania. 

Elegia o… [chłopcu polskim] jest opatrzona datą 20 marca 1944 roku. Następnego dnia poeta napisał Modlitwę do Bogarodzicy. To utwór niezwykle rozświetlony i pełen mocnej wiary – prośba o dar męstwa, wytrwałości i czystości dla żołnierzy. To również dojrzała, świadoma i trudna modlitwa o umiejętność cierpienia dla matek. Motyw Stabat Mater może zatem nadal poruszać odbiorców oraz inspirować artystów.  Może także przypomnieć o tym, że w wielu innych miejscach na świecie są kobiety, które łączy podobna rozpacz – nawet jeśli śmierć ich dzieci nastąpiła w zupełnie innych okolicznościach. 

Słownik