Gustaw Herling‑Grudziński, mając zaledwie dwadzieścia jeden lat, został osadzony w obozie pracy przymusowej w Jercewie. Okres wkraczania w dorosłość stał się dla niego czasem walki o życie oraz zachowanie wiary w ludzką godność. To właśnie tam, w piekle sowieckiego łagru, jego system moralny został poddany najcięższej próbie, co na zawsze zdefiniowało wrażliwość pisarza, szczególnie wyczulonego na wszelkie przejawy zła w otaczającej człowieka rzeczywistości.

O autorze

Gustaw Herling‑Grudziński20001919

R1TS51ZVUGAL6

Dwie czarno‑białe fotografie młodego mężczyzny z ciemnymi krótko ostrzyżonymi włosami w ciemnej bluzie spod której wystaje kołnierzyk ciemnej koszuli Na jednej fotografii jest profil, a  na drugiej twarz zwrócona w stronę widza. W tle fotografii znajduje się rok 1872. Na dole zdjęcia widnieje rosyjski napis.

Gustaw Herling‑Grudziński

1919 – 2000

polski pisarz, eseista, dziennikarz. Przed wojną studiował polonistykę, pisał recenzje historycznoliterackie, angażował się w działalność Polskiej Partii Socjalistycznej. Wybuch II wojny światowej zastał Grudzińskiego w Suchedniowie (Kielecczyzna), gdzie przebywał u swego ojca. I chociaż pisarz nie został objęty obowiązkiem mobilizacyjnym, to jednak w październiku 1939 r. został współzałożycielem Polskiej Ludowej Akcji Niepodległościowej. Z powodu przynależności do tej organizacji konspiracyjnej wyruszył do Lwowa jako emisariusz. Grudziński planował założyć w tym mieście podobną komórkę niepodległościową. Ze Lwowa pisarz udał się do Grodna, skąd planował dostać się na Litwę. Niestety nie udało mu się to i w 1940 r. – na skutek denuncjacji – został aresztowany przez NKWD. Na podstawie absurdalnego wyroku Grudziński został skazany na pięć lat pobytu w łagrach. Pisarz przebywał w więzieniu w Witebsku, w Leningradzie, w Wołogdzie, w Jarcewie pod Archangielskiem nad Morzem Białym. Po ogłoszeniu amnestii dla Polaków więzionych w ZSRR – na mocy układu Sikorski – Majski (1941) – Herling‑Grudziński oczekiwał zwolnienia. Kiedy jednak upragniona amnestia nie nadchodziła autor Innego świata wraz z kilkoma Polakami rozpoczął głodówkę. Protest ten był bardzo ryzykowny, ale doprowadził do zwolnienia Grudzińskiego z łagru. Po długiej podróży – przez Wołogdę i Świerdłowsk – pisarz trafił do Armii Polskiej generała Władysława Andersa. Grudziński jako żołnierz przemierzył z Armią Wojska Polskiego długą drogę: przez Persję, Irak, Palestynę i Egipt, wziął udział w bitwie pod Monte Cassino w 1944 r. Po zakończeniu II wojny światowej pisarz nie wrócił do Polski, decydując się na emigrację jako wyraz sprzeciwu wobec reżimu komunistycznego w kraju. W 1947 r. autor Innego świata został – obok Jerzego Giedroycia – jednym z założycieli miesięcznika 'Kultura' i jego redaktorem. Z czasem Gustaw Herling‑Grudziński zaczął publikować także w czasopismach włoskich, zyskując uznanie jako pisarz i  komentator. Pisarz zdecydował odwiedzić Polskę dopiero w 1991 r. i od tamtej pory wielokrotnie wracał do ojczyzny. Herling‑Grudziński zyskał międzynarodową sławę jako autor Innego świata, ale jest też autorem doskonałych opowiadań, np. Wieża (1988), Książę Niezłomny (1957) i prowadzonego przez wiele lat – Dziennika pisanego nocą.

Motto pochodzące z Zapisków z martwego domu Fiodora Dostojewskiego jest istotną wskazówką do zrozumienia praw rządzących obozem opisywanym przez Herlinga‑Grudzińskiego. Pojawiają się w nim słowa‑klucze: „odrębne”, „do niczego niepodobne”, „inne”, wyrażające istotę systemu, w którym pisarz musiał przetrwać. Herling‑Grudziński bada obozową rzeczywistość od wewnątrz, sam podlega jej prawom. Metodycznie obserwuje degradację oraz profanację ludzkich ciał i dusz, śledzi sytuacje, które wymagają uchylania się od wszelkich zwerbalizowanych norm moralnych. Naturalnym sposobem na przeżycie w obozie staje się prostytucja kobiet. Jej łagrowe normy byłyby nie do przyjęcia w „normalnym” świecie, podobnie jak „nocne łowy”. Wielu więźniów decyduje się donosić na innych osadzonych, aby dostać dodatkową porcję jedzenia czy przydział do lżejszej pracy. Zanikają międzyludzkie więzi, brakuje solidarności:

RT3Z2XK9V83PP

Zdjęcie przedstawia wnętrze baraku w Gułagu. W drewnianym budynku stoją nisko przy ziemi drewniane platformy, służące za łóżka, widać także jeden niewielki stół oraz piec kozę.

Herling‑Grudziński ukazuje „cywilizację łagrową” jako katastrofalny regres dziejów, jest jednak przekonany, że to stan przejściowy, po którym świat wróci do równowagi, a ponadczasowe wartości humanistyczne zostaną odbudowane. Nie chce, aby zasady życia obozowego stały się syntetyczną miniaturą praw rządzących światem wolności; inaczej niż Tadeusz Borowski, który postrzegał obozy koncentracyjne jako symbol ostatecznego kryzysu europejskiej kultury i cywilizacji, dowód na kruchość i względność norm moralnych uznawanych za historyczne dziedzictwo ludzkości. Stosunek Herlinga‑Grudzińskiego do wszystkich ludzi upadających, porażonych obozowym horrorem, zmuszonych do podejmowania tragicznych decyzji cechuje autentyczne współczucie. Jak zauważa Stanisław Stabro:

Pisarz wielokrotnie powtarza, że człowiek jest ludzki w ludzkich warunkach. Absurdem jest dla niego ocenianie zachowań ludzi w innym świecie za pomocą narzędzi właściwych „światu normalnemu”. Jednak stara się dochować w łagrze wierności tradycyjnemu systemowi wartości moralnych, traktując okrutne doświadczenie jako życiową próbę. Przytacza historie tych, którzy walczyli nie tylko o swoje fizyczne przetrwanie, ale także o utrzymanie trzech ewangelicznych cnót – wiary, nadziei i miłości. Ukrainka, bohaterka Nocnych łowów, która padła ofiarą zbiorowego gwałtu, pokona nieludzki sens swojego upodlenia przez szczere uczucie do gwałciciela. Zabójca Stalina weźmie na siebie odpowiedzialność za niepopełnioną zbrodnię, aby nadać swojemu kończącemu się życiu sens i uratować godność. Sam narrator zgłosi się do transportu na Kołymę, aby ocalić innego więźnia. I choć usłyszy od komendanta obozu, że To jest obóz, [...] a nie sientimentalnyj romansientimentalnyj romansientimentalnyj roman, będzie to dla niego akt wewnętrznej wolności, wierności wyznawanym wartościom. Gustaw Herling‑Grudziński w jednym z wywiadów mówił:

RM2JKZ63CVNLQ

Zdjęcie przedstawia trzech mężczyzn jadących w drewnianych saniach wyściełanych sianem. Jeden z nich trzyma w rękach lejce. Za saniami stoi czwarty mężczyzna. Wszyscy ubrani są w grube płaszcze i czapki uszatki. Na dalszym planie są ścięte pnie drzew i las.

Niezbędna dla pełnej interpretacji przesłania moralnego utworu Herlinga‑Grudzińskiego jest znajomość ostatniej sceny Innego świata. Do pisarza zgłasza się towarzysz łagrowej niedoli i prosi o zrozumienie czynu, którego dopuścił się na nieludzkiej ziemi – doniósł na współwięźniów. Herling‑Grudziński jednak milczy, za co przez wielu zostaje posądzony o niezrozumiałą surowość, oschłość czy nawet obojętność na los innego więźnia. Komentarz pisarza dotyczący wspomnianej sytuacji staje się ostatecznym wykładnikiem jego kodeksu moralnego:

Inny świat - dokumentem i świadectwem

Inny świat miał być dokumentem i świadectwem. Dlatego poetyka tradycyjnego realizmu okazała się czymś niewystarczającym. Herling‑Grudziński napisał tę książkę stylem lapidarnym, powściągliwym, a jednocześnie niepozbawionym poetyckiej urody. Polski pisarz, inspirując się książkami: Wspomnieniem z domu umarłych Fiodora Dostojewskiego i Dziennikiem roku zarazy Daniela Defoe, wprowadził do utworu narratora bohatera opowiadającego historię, która nie była fikcją, ale świadectwem o wadze uniwersalnej, dotyczyła w ogólnym wymiarze zjawiska totalitaryzmu i kondycji człowieka w ogóle. Pisarz nie skupiał się na jednostkowym przypadku,
ale opisywał mechanizm działania władzy totalitarnej i sposoby jej zniewalającego wpływu na jednostkę. W efekcie działania te doprowadziły do tego, że 'człowiek potrafi być ludzki tylko w ludzkich warunkach'.
Jak zauważyli historycy literatury: dążenie do uniwersalizacji przejawia się w obecności w powieści trzech płaszczyzn narracyjnych: biograficznej, psychologicznej i filozoficznej. Gustaw Herling‑Grudziński opowiada z własnej, autobiograficznej perspektywy, ale cały czas ujmuje własne doświadczenia w perspektywie ogólniejszej, właśnie psychologicznej i filozoficznej.
Tekst Innego świata jest książką łączącą w sobie elementy wielu gatunków: noweli, opowiadania, wspomnień, pamiętnika, autobiografii, eseju. Specjalnością poetyki Herlinga‑Grudzińskiego są 'opowieści biograficzne' – fascynujące nowele poświęcone konkretnym postaciom więźniów, tak pozytywnych, jak i negatywnych.
Gustaw Herling‑Grudziński w Innym świecie pozwala sobie na bezkompromisową szczerość. Nie ukrywa swoich słabości, załamań, zwątpień ani całej wstrząsającej prawdy o życiu w łagrze. Pisarz opisuje 'inny świat' z zewnętrznej perspektywy.
Tyle tylko, że ów „inny świat” wykazuje wiele podobieństw z „tym” światem, z „naszym” światem.

Słownik