Niejednoznaczność - czy to błąd?

Język to system znaków bilateralnych, czyli dwustronnych; jedną ze stron znaku jest forma, drugą – znaczenie. Mówiący najczęściej wie, co chce przekazać, jednak odbiorca jest zdany wyłącznie na słyszany/czytany komunikat i własną interpretację, opierającą się na znajomości kodu językowego oraz rzeczywistości pozajęzykowej.

W każdym języku występują zjawiska mogące utrudniać właściwe rozumienie komunikatu przez odbiorcę lub odbiorców. Niektóre tkwią w słowniku (homonimy, idiomy), inne mają charakter jednostkowy i dotyczą określonych wypowiedzi (metafory, elipsy, amfibolie). Nie zawsze zjawiska te należy traktować jako błąd lub niezręczność w posługiwaniu się słowem; czasami taki zabieg jest celowy (np. w ironii lub metaforach poetyckich).

Trudne zjawiska językowe

Homonimy to wyrazy, które mają taką samą wymowę lub pisownię, ale nie są ze sobą znaczeniowo powiązane.

Homonimia znaków językowych może prowadzić do nieporozumień między nadawcą a odbiorcą komunikatu, ponieważ znaczenie homonimu jest uzależnione od kontekstu zdaniowego lub pozajęzykowego. Zinterpretować rozkaz Podaj klucz! można tylko na podstawie kontekstu, w którym użyto tej wypowiedzi; jeśli rozkaz padł przy drzwiach, wiadomo, że chodzi o klucz do otwierania zamków, jeśli przy naprawie jakiegoś mechanizmu – jest pewne, że nadawcy zależy na kluczu do odkręcania i dokręcania śrub.

Podobnie jest z idiomami. Idiom to taka konstrukcja językowa, której znaczenie nie wynika z sumy znaczeń pojedynczych wyrazów. Najbardziej wyrazistym przykładem idiomów są przysłowia i związki frazeologiczne.

Idiomy mogą sprawiać problem w nauce języka obcego. W praktyce przekładowej tłumaczy się je odpowiednikami w języku docelowym.

Metafory występują nie tylko w literaturze, ale też w języku codziennym. Sam język jest metaforyczny. Niedosłowność może sprawiać problemy interpretacyjne, jeśli metafora nie należy do standardowych lub nie tkwi w systemie językowym wspólnym dla nadawcy i odbiorcy; innymi słowy, każdy może dowolnie metaforyzować swoje wypowiedzi, jednak musi liczyć się z tym, że nie zostanie zrozumiany.

IroniaironiaIronia jest formą wypowiedzi, w której pod pozorem dobrej intencji mówiącego/piszącego kryje się utajona kpina czy złośliwość. Nie istnieją systemowe wykładniki ironii; pomocne w jej rozpoznaniu mogą być ton głosu, akcentowanie oraz czynniki takie jak mimika, gestykulacja lub kontekst rzeczywistości pozajęzykowej.

Elipsa polega na pominięciu w zdaniu lub wyrażeniu elementu, który można odtworzyć/uzupełnić na podstawie kontekstu; pozostaje jednak widoczny brak w strukturze składniowej. Elipsa jest bardzo powszechna w języku, zwłaszcza potocznym.  Zamawiając w barze kolejną kawę, nie mówimy „poproszę jeszcze jedną, tę samą kawę”, ale raczej: „poproszę jeszcze jedną”; sytuacja towarzysząca wypowiedzi wyklucza pomyłkę. Podobnie elipsa najczęściej jest łatwo rozpoznawalna, por. Kupiłem jej perfumy, a ona mi słuchawki – zbędne jest powtarzanie czasownika kupić w drugim zdaniu składowym, ponieważ jego domyślne istnienie jest oczywistością.

Występuje jeszcze w tekstach polszczyzny zjawisko amfibolii, czyli dwuznaczności składniowej.

Amfibolia jest traktowana jako błąd, ponieważ prowadzi do niejednoznaczności i zaciemnienia sensu wypowiedzi. W starannej polszczyźnie należy tego unikać.

Zamierzone sprzeczności: paradoks i anakolut

W języku, ale także w sztuce wykorzystuje się siłę sprzeczności, by podkreślić znaczenie danego zjawiska. Do tego celu służy między innymi anakolut, którego definicja brzmi:

Natomiast paradoks (gr. parádoxos – nieoczekiwany, nieprawdopodobny, zadziwiający) to zaskakujące twierdzenie, często sprzeczne z powszechnie przyjętą opinią lub takie twierdzenie, które prowadzi do zaskakujących wniosków, jak w słynnym powiedzeniu S. J. Leca: „Pierwszym warunkiem nieśmiertelności jest śmierć”. Odmianą paradoksu jest jego prosta wersja, czyli oksymoron: suchy lód; żyjąc, umieram.

Słownik