Wprowadzenie

Sztuka współczesna jest w nieustannym procesie przemian, a jej obraz jest wciąż niedookreślony. W latach 90. XX wieku świat wkroczył w epokę cyfrową. Nowe technologie i internet zrewolucjonizowały również sferę wizualną. Głębokie przemiany cywilizacyjne zmuszają artystów do krytycznego oglądu rzeczywistości. Wielu z nich posługuje się medialnym skandalem. Ich twórczość prowokuje ważne pytania o kondycję współczesnego człowieka i nierzadko narusza kulturowe tabu. Jednocześnie podlega prawom wolnego rynku – kontrowersyjne dzieła czy akcje artystyczne oraz głośne wystawy stają się produktami.

Socrealizm

SocrealizmsocrealizmSocrealizm, zwany też realizmem socjalistycznym, pojawił się jako kierunek w sztuce radzieckiej w 1934 roku. Po zakończeniu II wojny światowej kierunek stopniowo rozprzestrzeniał się w sztuce w krajach bloku wschodniego. W Polsce został wprowadzony w 1949 roku, ale już około 1955 roku artyści porzucili sztywny gorset zasad obowiązujących w socrealizmie. Według założeń programowych socrealizmu artyści byli nazywani inżynierami dusz, mieli wychowywać masy przez ukazywanie im wizji rozwoju społeczeństwa kierowanego przez partię. Kierunek wykorzystywał pewne elementy XIX‑wiecznego realizmu, natomiast jako temat prac wybierano walkę klasową, ukazywano robotników czy rolników przy pracy. Na płótna trafiali też nowi bohaterowie: dyktatorzy, przywódcy partyjni, przodownicy pracy. Socrealizm wkroczył też do rzeźby i architektury.

R19DFVQUO6KTN

Obraz przedstawia trójkę murarzy pracujących przy wznoszeniu muru. Po lewej stronie stoi mężczyzna ubrany w białą koszulę z długim rękawem i kremowe spodnie. Na głowie ma czarną czapkę. W lewej ręce trzyma kielnię, prawą rękę wyciąga po cegłę. Spogląda w stronę pracujących dwóch mężczyzn. Po prawej stronie znajduje się mężczyzna. Jest ubrany w białą koszulę z zawiniętymi rękawami i czarne spodnie. Na głowie ma brązowy kapelusz. Nie widać jego twarzy. W lewej ręce trzyma kielnię, zaś prawą dokłada cegłę do muru. Obok niego, po prawej stronie stoi mężczyzna ubrany w białą koszulę i spodnie w tym samym kolorze. Na głowie ma brązowy kapelusz. W prawej ręce trzyma młotek, a w lewej cegłę. Jest odwrócony w prawą stronę. Prawa noga jest wyprostowana, a lewa zgięta w kolanie. Za plecami mężczyzny jest widoczna drewniana pionowa belka. Postaci są przedstawione na tle błękitnego nieba.

Obraz Podaj cegłę prezentuje typowy dla socrealizmu temat związany z pracą robotników. Obraz Kobzeja kojarzy się z popularnym w latach 50. XX wieku przodownictwem pracy.

Ekspresjonizm abstrakcyjny

Ruch artystyczny, który powstał w Stanach Zjednoczonych w latach 40. XX wieku. Artyści kładli nacisk na spontaniczny, intuicyjny akt twórczy. Dążyli do wyrażenia głębi emocjonalnej przy jednoczesnym buncie wobec sztuki figuratywnej. W ramach ekspresjonizmu powstał m. in. action paintingaction painting, kierunek których charakteryzował się spontanicznym gestem rozlewania farby na płótno.

R1HXO2756CQ18

Obraz przedstawia dwa prostokąty o nierównym kształcie. Większy czerwony znajduje się na górze, mniejszy granatowy na dole. Prostokąty otacza brązowa rama o nierównym kształcie.

Przykładem abstrakcyjnego ekspresjonizmu jest obraz Marka Rothko . Malarz, koncentrując się na kolorze i plamie, wyraził  subtelne uczucia lub po prostu nieskrępowaną ekspresję.

Pop‑art

R1C9CIa10fH8A1

Ilustracja przedstawia głowę kobiety. Postać ukazuje owalną twarz w całości. Kobieta ma krótkie, falujące włosy. Jej czoło jest wysokie. Ma ciemne brwi i zwężone oczy. Kobieta patrzy na nas. Powieki są pomalowane cieniem, a rzęsy pociągnięte tuszem. Nos kobiety jest mały. Ma duże, zmysłowe usta. Są uszminkowane. Na lewym policzku ma okrągły pieprzyk.

Po elitarnym modernizmie pojawił się na początku lat 50. XX wieku najpierw brytyjski, a nieco później – amerykański, pop‑art (od ang. popular art – sztuka popularna). Jego twórcy, zainspirowani reklamą, kulturą masową, nowymi technologiami i kiczowatymi przedmiotami‑fetyszami wyprodukowanymi przez społeczeństwo konsumpcyjne, sprowokowali w sztuce powrót do rzeczywistości. Przemianie uległy tradycyjne gatunki – zwłaszcza malarstwo i rzeźba. Obraz stał się konkretnym przedmiotem (Tarcze i Flagi Jaspera Johnsa lub kadrem powiększonego okienka komiksowego (Roy Lichtenstein). Dużą rolę odgrywała grafika operująca technikami umożliwiającymi jej masową reprodukcję. Mistrzem serigrafii był Andy Warhol, a firmowana przez niego Factory (Fabryka) produkowała już nie pojedyncze oryginały, lecz szeroko dostępne przedmioty pożądania. Pop‑art stał się barwnym, kontrkulturowym stylem życia. Artystów uprawiających klasyczne formy sztuki raził jednak swoją trywialnością, emocjonalnym chłodem i treściową pustką, a także propagowaniem konsumpcyjnego stylu życia.

R1HADJNU2VNXZ1

Na zdjęciu znajduje się ogromny ogryzek z jabłka. Ma czerwoną pomarszczoną skórkę. Wewnątrz jest jasna część owocu. Na środku znajduje się czarny prostokąt przypominający ziarnka jabłka. Ogryzek stoi na chodniku. W tle jest widoczny nowoczesny budynek z białych płyt z oknami w górnej części. Przed budynkiem rosną zielone krzewy.

Rzeźba pop‑artu zerwała z kanonem gatunku, odeszła zarówno od klasycznych tematów, jak i od klasycznych materiałów (gliny, drewna, kamienia czy odlewu z brązu). Artyści sięgnęli po tanie, nowoczesne tworzywa: gips, plastik i piankę gumową. Redukcja tematyki i wykorzystanie elementów zaczerpniętych z codzienności wprowadziły do rzeźby element ironii odbierającej jej poważny, artystyczny charakter. Takie są właśnie prace Claesa Oldenburga (klasyka omawianego stylu) i jego żony Coosje van Bruggen. Zaskakują one swoją skalą, miejscem ekspozycji, a przede wszystkim – tematem. Podobnie jak prace z lat 60. XX wieku, przedstawiające hamburgery czy lizaki z malowanego gipsu, szokowały widzów, tak gigantyczny Houseball (wyposażenie domu zebrane w kształt piłki, która znacznie ułatwia ewentualną przeprowadzkę, czy absurdalnie przeskalowany ogryzek jabłka), wprowadzają zamęt do sterylnych przestrzeni architektonicznych. Większość rzeźb pop‑artowskich można uznać za zabawne, choć czasem – kontrowersyjne.

R19AR1T1HJ56L

Na zdjęciu znajduje się jedenastometrowa kulista rzeźba. Wokół owinięta jest liną z supełkami. Z lewej strony za liną znajdują się kawałki stali nierdzewnej. Po prawej stronie są umocowane kawałki pianki poliuretanowej w różnych kolorach i kształtach. Rzeźba stoi na środku brukowanego placu w pobliżu jezdni, gdzie zostało zaparkowane czarne auto. Po prawej stronie znajduje się kawiarniany ogródek, gdzie są ustawione stoliki z dużymi białymi parasolami. Przy stolikach są ustawione krzesła. Ogródek zdobią małe tuje w brązowych drewnianych skrzynkach. Za rzeźbą są widoczne dwa budynki. Budowla stojąca po lewej stronie to kamienica, a po prawej stoi nowoczesny szklany budynek.

Street‑art

Określenie „street art” [czytaj: strit art] to sztuka uliczna, czyli tworzenie w przestrzeni publicznej. Wywodzi się od nielegalnego, spontanicznego i prowokacyjnego graffiti. Jednak korzenie street artu związane są ze sztuką Warhola [czytaj: łarhola] i Jeana‑Michela Basquiata, [czytaj: dżina majkela baskiata], którego prace łączyły prymitywizm sztuki afrykańskiej z graffiti. Popularność zjawiska przyniosły prace anonimowego artysty o pseudonimie Banksy, [czytaj: benksi], który sięgnął po ważne tematy ze świata polityki, społecznych przemian, wojny. Oprócz charakterystycznych technik malarstwa ulicznego, sprayu, pędzla, wlepek, stosował szablon. Sztukę street artu poszerza mural, będący legalnym malowidłem na murze. Niektórzy artyści street artu tworzą trójwymiarowe instalacje w przestrzeni publicznej, np. rzeźby, obiekty lub inne formy artystycznego wyrazu, które angażują widzów w interakcję z dziełem.

Instalacja a przestrzeń

Już stosowana przez kubistów technika kolażukolażkolażu wykraczała poza tradycyjne formy sztuki ze względu na łączenie różnych materiałów w jednym dziele. Wieloelementowym dziełem jest również instalacja, która się składa z elementów zaprojektowanych do konkretnej przestrzeni i w niej zaprezentowanej.

R1HKQ9QHD9DVR

Zdjęcie przedstawia posąg Wenus, kobiety o krótkich, spiętych włosach, który odwrócony jest tyłem do widza. Kobieta jest naga, a w lewej ręce trzyma szatę. Kobieta stoi na lekko ugiętych nogach, a jej ciało pochylone jest delikatnie w lewą stronę. Kobieta wchodzi w przewyższającą ją stertę rozrzuconych ubrań. Są one w wielu kolorach. Dzieło ustawione jest w pomieszczeniu o białych ścianach i jasnej, drewnianej podłodze.

Przykładem takiej instalacji może być dzieło Wenus wśród szmat. Umiejscowenie klasycznego posągu Wenus, uosobienia piękna, na tle góry szmat zmienia znaczenie klasycznej rzeźby. Zestawiając na zasadzie kontrastu różne materiały – szlachetny marmur i szmaty (odzież, masowy produkt przeznaczony na wyrzucenie), jasną, nieskazitelną biel z pstrokacizną, artysta wyraża swój krytyczny stosunek do konsumpcjonizmu.

Polskim dziełem docenionym podczas 47. Biennale [czytaj: bienale] w Wenecji w 1999 roku (wystawa sztuki o charakterze międzynarodowym, odbywającym się co dwa lata) jest praca dyplomowa Kataryny Kozyry Piramida zwierząt – rzeźba z wypchanych zwierząt, której podczas wystawy towarzyszył film z przygotowania instalacji. Jednocześnie działanie artystki spotkało się z falą krytyki z powodu wykorzystania przez Kozyrę martwych zwierząt, co uważano za nieetyczne.

R1QLTBMGTVP1K

Zdjęcie przedstawia wnętrze galerii. Na pierwszym planie ustawione są zwierzęta tworzące piramidę. Pierwszy ustawiony został brązowy koń z białą łatą na głowie, na nim stoi biały pies w brązowe, małe łatki. Na grzbiecie psa leży jasnobrązowy kot, który unosi głowę oraz ogon ku górze. Na szczycie piramidy znajduje się biały kogut w czarne kropki. Obok zwierząt, z lewej strony, na białym stołku w kształcie prostopadłościanu ustawiony jest mały, czarny telewizor. Na jego ekranie wyświetlony jest jasny kadr.

Artysta w działaniu - akcjonizm

Akcjonizm (łac. actio [czytaj: aktio]— działalność, akcja) ukształtował się w latach 60. Europy Zachodniej. Poszukując nowych dróg samorealizacji, artyści starali się zamienić statyczną wystawę w rodzaj akcji, w której sami mogliby uczestniczyć, jednocześnie angażując widza w prowokujący dynamiczny proces — akcję. Artystyczne akcje zapoczątkował jako action painting Jackson Pollock, [czytaj: ekszyn painting dżekson polok]  następnie przybrały formę happeningówhappeninghappeningów. Malarz Yves Klein [czytaj: iw klain] do realizacji pracy Antropometrie zaangażował kobiety, które pełniły rolę narzędzi do malowania i odciskały pomalowane na niebiesko ciała na płótnie. Publiczność wzięła udział w spektaklu sztuki wysokiej, oglądając nagie ciała modelek pluskających się w farbie.

PerformanceperformancePerformance [czytaj: performens] akcjonistów często wywoływały skandale. Od lat 70. XX wieku działania performerów stawały się coraz bardziej popularne. Na oczach widzów odbywały się spektakle, które często zaskakiwały i szokowały swą bezpośredniością, nagością, brutalizmem. Łączeniem body artu, czyli sztuki ciała z prezentacją „na żywo” akcji, w których dochodziło nawet do samookaleczeń. Szokujące działania akcjonistów wiedeńskich, ustąpiły miejsca Marinie Abramović, [czytaj: marina abramowicz], która rozpowszechniła performans. Jej wystąpienia wyróżniają się osobistym bądź politycznym zaangażowaniem. W jednym z jej wystąpień każdy z uczestników, siedząc naprzeciw artystki, miał kilka minut, aby spojrzeć w jej oczy i w ten sposób dzielić się emocjami.

RNX2JU64PF4O9

Zdjęcie ukazuje performance odbywający się w jasnym pomieszczeniu o białych ścianach i szarej podłodze wyłożonej płytkami. Na pierwszym planie ustawiony jest jasny, drewniany stół, przy którym stoją dwa krzesła. Krzesło stojące z lewej strony zajęte jest przez autorkę wystawy. Jest to kobieta o długich, brązowych włosach związanych w warkocz. Ubrana jest w długą, czerwoną suknię. Naprzeciwko niej siedzi kobieta o długich, brązowych włosach. Ubrana jest w beżowy płaszcz, czarne, skórzane spodnie oraz brązowe buty. Kobiety patrzą się sobie w oczy. Za nimi stoi grupa rozmawiających ze sobą ludzi. Są oni ubrani w ciemne stroje.

R1E7PMXOZBVUL

Zdjęcie przedstawia mężczyznę o czarnych włosach. Ubrany jest w granatowo‑żółte bokserki, granatowe skarpetki oraz białe skrzydła wróżki. W rękach trzyma kilof, którym niszczy krzesło i kryształowe elementy. Na podłodze rozłożona została folia bąbelkowa oraz szary materiał. Wystawę obserwują oraz fotografują ludzie znajdujący się w rogu pomieszczenia. Ściany pomieszczenia są białe, a podłoga wykonana jest z szarego betonu.

Podsumowanie

Wszystko jest sztuką, a więc właściwie nic nią nie jest. To zdanie, obrazujące współczesne kłopoty ze sztuką, wygłosił John Cage (1912–1992) – awangardowy kompozytor amerykański. W 2. połowie XX w. nastąpiło zatarcie granic między sztuką a życiem, stopienie się kultury wysokiego obiegu z kulturą niską, masową (pop‑kulturą).

Według Mieczysława Wallisa podstawowe cechy sztuki współczesnej to:

• zacieranie granic między sztukami;

• polaryzacja postaw wobec rzeczywistości – równoczesność tendencji realistycznych i „antyrealistycznych”;

• polaryzacja postaw wobec budowy dzieła sztuki – tendencja do pełnej swobody kompozycyjnej i rygoryzm formalny (stosowanie sztywnych reguł);

• rosnące odwoływanie się do czynnego udziału odbiorcy;

• pozostawienie pewnych elementów w procesie twórczym przypadkowi;

• antyestetyzm, czyli odwrót od uznanych kanonów piękna.