Współczesna literatura światowa

Współczesną literaturę, podobnie jak sztukę, charakteryzuje wielość kierunków i prądów. Jednym z wyraźniejszych w ostatnich latach jest postmodernizmpostmodernizm w literaturzepostmodernizm, który jednak czas największej popularności zdaje się mieć za sobą. Można mówić o rozluźnieniu wszelkich reguł kompozycyjnych czy też o zwątpieniu w obiektywne i nienaruszalne dotąd prawdy. Jednak dzieje współczesnej literatury najłatwiej opisać poprzez prezentację najwybitniejszych jej przedstawicieli.

Bohumil Hrabal (1914–1997)

Pisarz czeski, w swojej nowatorskiej prozie nawiązuje do surrealizmu. Z dystansem, humorem i łagodną ironią tworzy obraz Pragi, w której mieszkał przez większość życia. Do jego najbardziej znanych utworów należą: opowieść z czasów wojny Pociągi pod specjalnym nadzorem, Zbyt głośna samotność, Obsługiwałem angielskiego króla.

Gabriel García Márquez (1927–2014)

Pisarz i dziennikarz kolumbijski, przedstawiciel realizmu magicznego. W swoich eksperymentalnych i awangardowych powieściach kreśli – za pomocą metafory – dzieje Ameryki Łacińskiej. Jego powieści łączą realizmrealizmrealizmfantastykąfantastykafantastyką i cudownością, odwołują się do Biblii, mitologii, folkloru i tradycji literackiej. Najważniejsze dzieła to: Sto lat samotności, Kronika zapowiedzianej śmierci, Miłość w czasach zarazy. W 1982 r. został laureatem literackiej Nagrody Nobla.

Julio Cortázar (1914–1984)

Jeden z głównych twórców prozy latynoamerykańskiej, narodowości argentyńskiej, tworzący sugestywny obraz życia współczesnego człowieka wyobcowanego ze społeczeństwa. W opowiadaniach elementem charakterystycznym jest fantastyka, w powieściach pisarz eksperymentuje z czasem, przestrzenią, językiem, prowadzi szczególną grę z odbiorcą. Do najbardziej znanych dzieł należą: uznana za manifest filozoficzny i artystyczny powieść Gra w klasy i Książka dla Manuela. Według opowiadania Cortázara powstał także scenariusz (którego był współtwórcą) do sławnego filmu M. Antonioniego Powiększenie.

Ernest Hemingway (1899–1961)

Pisarz amerykański z niezwykłym życiorysem, reporter i korespondent wojenny, myśliwy, rybak, zafascynowany corridą. W swojej twórczości czerpał z tego bogatego doświadczenia, stąd większość jego powieści ma charakter autobiograficzny. Do najważniejszych należą: przedwojenne Słońce też wschodziPożegnanie z bronią o wymowie pacyfistycznej, wydany w czasie wojny obraz hiszpańskiej wojny domowej Komu bije dzwon i opowiadanie‑parabola o samotności człowieka i jego heroicznej walce z losem Stary człowiek i morze.

William Faulkner (1897–1962)

Pisarz amerykański, który opisuje dzieje rodzinnego Południa jako alegorii ludzkiego losu, polegającego na walce ze złem w sobie i złem cywilizacji. Jego powieści to właściwie saga kilku rodów. W swojej nowatorskiej prozie stosował monologi wewnętrzne, często w postaci strumienia świadomości, retrospekcje, inwersje czasowe. Odwoływał się do symboliki biblijnej, wprowadzał metafory i aluzje. W 1949 r. został laureatem literackiej Nagrody Nobla. Jego najważniejsze dzieła: wydane przed II wojną światową to Wściekłość i wrzask, Absalomie, Absalomie..., po wojnie – Intruz, powieść wspomnieniowa z czasów dzieciństwa Koniokrady.

George Orwell (1903–1950)

Powieściopisarz i publicysta angielski, uczestnik wojny domowej w Hiszpanii, w czasie II wojny światowej korespondent BBC. Te doświadczenia ugruntowały jego przekonania jako przeciwnika totalitaryzmu. Rozgłos zyskał dzięki powieściom politycznym Folwark zwierzęcyRok 1984. Pierwsza z nich to groteskowa wizja społeczeństwa poddanego władzy totalitarnej po przewrocie, druga – o charakterze antyutopii – odsłania mechanizmy nacisku, wpływające na zmianę myślenia, wizji świata, języka (zjawisko nowomowynowomowanowomowy – termin autora). Z tej ostatniej powieści pochodzi określenie „Wielki Brat” (wiecznie żywy wódz partii rządzącej, przedstawiany zawsze z podpisem „Wielki Brat patrzy”).

Umberto Eco (1932–2016)

Pisarz włoski, publicysta, profesor semiotykisemiotykasemiotyki, oprócz książek naukowych, m.in. omawiających koncepcję „dzieła otwartego”, charakterystycznego dla współczesności, pisze także powieści, uznawane za postmodernistyczne. Łączą one sensacyjną fabułę z rozważaniami filozoficznymi, ich kompozycja jest skomplikowana i starannie przemyślana, można je odczytywać na różnych poziomach. Należą do nich: Imię róży, Wahadło Foucaulta, Wyspa dnia powszedniego, Tajemniczy płomień królowej Loany.

Samuel Beckett (1906–1989)

Pisarz irlandzki, tworzący początkowo powieści. Światową sławę zyskał jako autor nowatorskich dramatów i twórca teatru absurduteatr absurduteatru absurdu. Jego sztuki, oparte na wymianie kwestii między odindywidualizowanymi postaciami, pozbawione w zasadzie akcji, są groteskową i pesymistyczną wizją współczesnej cywilizacji. Człowiek jest w nich skrajnie samotny, pozbawiony możliwości autentycznej komunikacji, skazany na absurdalne trwanie i brak sensu. Najważniejsze sztuki: Czekając na Godota, Końcówka, Ostatnia taśma Krappa. W 1969 r. Beckett został laureatem literackiej Nagrody Nobla.

Eugène Ionesco (1912–1994)

Dramatopisarz francuski, pochodzenia rumuńskiego, jeden z twórców teatru absurduteatr absurduteatru absurdu, tworzący pod wpływem surrealizmu i psychologii głębi. Cechami charakterystycznymi jego sztuk są: groteska, czarny humor, parodia, nonsens. Podstawowa tematyka to zmaganie samotnego człowieka ze złem i nonsensem (także społeczeństwa totalitarnego). Do najważniejszych jego utworów należą: jednoaktówki Łysa śpiewaczka, Lekcja, Krzesła, dramaty Nosorożec, Król umiera.

Friedrich Dürrenmatt (1921–1990)

Szwajcarski dramatopisarz i teoretyk teatru; uznawał, że tematyce współczesnej odpowiada wyłącznie tragikomedia, tworzył tego typu sztuki demaskujące ciemne strony życia społecznego 2. połowy XX w. Podstawowymi środkami wyrazu w jego dramatach są groteska i parodia. Do najbardziej znanych i najczęściej granych sztuk Dürrenmatta należą: Romulus Wielki, Wizyta starszej pani, Fizycy. W grotesce politycznej Achterloo zawarł aluzje do stanu wojennego w Polsce.

R1FCJGFNU4ZU3
Pomnik Georga Orwella, Londyn
Źródło: Ben Sutherland, Flickr, licencja: CC BY 2.0.

Słownik

fantastyka
fantastyka

gatunek literacki i filmowy obejmujący dzieła, których świat przedstawiony odbiega od rzeczywistości za sprawą wprowadzenia elementów nadprzyrodzonych lub nieznanych technologii

nowomowa
nowomowa

termin stworzony przez G. Orwella w powieści Rok 1984; oznacza język propagandy politycznej, który ma na celu manipulowanie społeczeństwem, narzucanie mu jedynie słusznego obrazu rzeczywistości. Nowomowa charakteryzowała się: stosowaniem sloganów, stereotypów, operowaniem wyrazistymi kontrastami (my – oni, swój – wróg, postęp – zacofanie, światopogląd naukowy – ciemnota i zabobon itp.), ubogim, skonwencjonalizowanym słownictwem, używaniem gotowych frazesów, wyrażeń‑wytrychów (nadających się do każdej wypowiedzi). W nowomowie wiele słów było zakazanych, np. strajk, kryzys

postmodernizm w literaturze
postmodernizm w literaturze

w literaturze postmodernizm cechuje nieskrępowane łączenie stylów, tradycji, motywów, brak spójnych zasad kompozycyjnych (dzieło otwarte), brak przyczynowo‑skutkowej fabuły, sięganie do innych tekstów kultury i osadzanie ich we własnych, wykorzystanie pomysłów oraz naśladowanie istniejących dzieł (kryptocytat, parodia, pastisz), co wynika z przekonania, że nie można powiedzieć już nic nowego 

realizm
realizm

(łac. realis – prawdziwy) – wieloznaczny termin funkcjonujący w literaturze i sztuce, oznaczający tendencję charakteryzującą się dążeniem do maksymalnego zbliżenia dzieła literackiego czy dzieła sztuki do rzeczywistości i jej jak najlepszego, zgodnego z prawdą odwzorowania (mimesis) oraz obiektywnego przedstawienia świata rzeczywistego w utworze literackim; także: kierunek literacki, ukształtowany we Francji w połowie XIX wieku i dominujący w ówczesnej literaturze europejskiej aż do pojawienia się symbolizmu

teatr absurdu
teatr absurdu

nurt awangardowy w dramacie XX w., ukształtowany w latach 50. ukazujący absurdalną egzystencję człowieka w świecie, w którym nie ma logiki i reguł prawdopodobieństwa.  Bohater jest istotą wyobcowaną, całkowicie samotną, skazaną na niezrozumienie (brak możliwości prawdziwej komunikacji: język jako zbiór stereotypów i martwych form). Często to postać bez biografii i przynależności społecznej. Twórcy posługują się chętnie metaforą, parabolą, groteską

semiotyka