Dowiedz się
Wiersz Przedmowa
Przedmowa to wiersz napisany przez Czesława Miłosza w Warszawie w 1945 roku. Został umieszczony na początku tomu Ocalenie. Treść wiersza i miejsce w zbiorze sugerują charakter programowy całego utworu. Swoją znaczącą wymowę Przedmowa zachowała aż do śmierci poety.
PrzedmowaCzym jest poezja, która nie ocala
Narodów ani ludzi?
Wspólnictwem urzędowych kłamstw,
Piosenką pijaków, którym ktoś za chwilę poderżnie gardła,
Czytanką z panieńskiego pokoju.Źródło: Czesław Miłosz, Przedmowa, [w:] tegoż, Wiersze wszystkie, red. A. Szulczyńska, Kraków 2011, s. 143.
O przytoczonych słowach Czesław Miłosz pisał w Paryżu w 1972 roku: I dziś gotów jestem się pod nią [formułą powyższych zdań] podpisać, ale jakże zmieniły się stawki, kiedy już sama jasna budowa zdania oznacza akt ocalenia rozumuIndeks górny 22 Indeks górny koniec22
.
Koncepcja poezji moralnej
Koncepcja poezji moralnej Czesława Miłosza obejmuje bezwzględne dążenie do prawdy i piękna. Nieprzypadkowo tytuł tomu, z którego pochodzi Przedmowa, brzmi Ocalenie. Stanowi on wyraźne nawiązanie do wiersza Tadeusza Różewicza pt. Ocalony, w którym „ocalenie” należy rozumieć jako biologiczne przetrwanie nieludzkiej rzezi, jaką była II wojna światowa. Biologiczne, ponieważ - zgodnie z wymową wiersza Różewicza - wojna unicestwiła wartości, m.in. moralne, ale i te, dzięki którym możliwa jest sztuka, takie jak piękno. Dlatego też odnoszące się do nich pojęcia nic nie znaczą:
OcalonyPojęcia są tylko wyrazami:
cnota i występek
prawda i kłamstwo
piękno i brzydota
męstwo i tchórzostwoŹródło: Tadeusz Różewicz, Ocalony, [w:] tegoż, Utwory zebrane, t. 7, oprac. J. Stolarczyk, Wrocław 2005, s. 22.
Tymczasem – według Miłosza – ocalenie w sensie duchowym jest możliwe i ocalenie takie niesie poezja „dobra” - a więc odżegnująca się od „ślepej siły” i „natchnienia nienawiści”, które przeminęły wraz z wojną, zorientowana na przyszłość:
PrzedmowaTo, że chciałem dobrej poezji, nie umiejąc,
To, że późno pojąłem jej wybawczy cel,
To jest i tylko to jest ocalenie.Źródło: Czesław Miłosz, Przedmowa, [w:] tegoż, Wiersze wszystkie, red. A. Szulczyńska, Kraków 2011, s. 143.
Według Miłosza wartości nie tylko nie uległy zagładzie, lecz także nadal są fundamentem człowieczeństwa: kultury i moralności. Podporządkowana jest im również poezja. Jak pisze Jan Błoński:
Miłosz jak świat[...] poezja jest nie do pomyślenia inaczej niż w wymiarze historycznym, przede wszystkim zaś – antropologicznymantropologicznym. Sztuka, rozpatrywana w sobie i dla siebie, nie ma wartości etycznej. Nie może też zastąpić religii, nauki, moralności – ani nawet współzawodniczyć z nimi. A skoro tak, poetyckie słowo nie może też „stawiać najwyżej swej zdolności komunikowania nade wszystko o swoim położeniu wśród innych znaków”. Byłoby to skandaliczne samodurstwosamodurstwo... Poezję lubi więc Miłosz poniżać; poecie przyznaje jednak miejsce nie byle jakie. [...] Oddaje - w imieniu „nieprawdopodobnych stworzeń” – hołd wartościom, dzięki którym - w historii i przez historię – kształtuje się to, co ludzkie, ludzkie wspólnie i z metafizycznejmetafizycznej zapewne konieczności. Dlatego dostępne mu są zarówno święty zachwyt, jak sarkastycznasarkastyczna ironiaironia: obie przecie mogą stać się narzędziami „ocalania narodów i ludzi”.
Źródło: Jan Błoński, Miłosz jak świat, Kraków 1998, s. 140.
PrzedmowaTy, którego nie mogłem ocalić,
Wysłuchaj mnie.
Zrozum tę mowę prostą, bo wstydzę się innej.
Przysięgam, nie ma we mnie czarodziejstwa słów.
Mówię do ciebie milcząc, jak obłok czy drzewo.To, co wzmacniało mnie, dla ciebie było śmiertelne.
Żegnanie epoki brałeś za początek nowej,
Natchnienie nienawiści za piękno liryczne,
Siłę ślepą za dokonany kształt.Oto dolina płytkich polskich rzek. I most ogromny
Idący w białą mgłę. Oto miasto złamane
I wiatr skwirami mew obrzuca twój grób,
Kiedy rozmawiam z tobą.Czym jest poezja, która nie ocala
Narodów ani ludzi?
Wspólnictwem urzędowych kłamstw,
Piosenką pijaków, którym ktoś za chwilę poderżnie gardła,
Czytanką z panieńskiego pokoju.To, że chciałem dobrej poezji, nie umiejąc,
To, że późno pojąłem jej wybawczy cel,
To jest i tylko to jest ocalenie.Sypano na mogiły proso albo mak
Żywiąc zlatujących się umarłych – ptaki.
Tę książkę kładę tu dla ciebie, o dawny,
Abyś nas odtąd nie nawiedzał więcej.Źródło: Czesław Miłosz, Przedmowa, [w:] tegoż, Wiersze wszystkie, red. A. Szulczyńska, Kraków 2011, s. 143.
Słownik
(łac. eironeia - przestawianie, pozorowanie) drwina, złośliwość lub szyderstwo ukryte w wypowiedzi pozornie aprobującej, nadanie wypowiedzi odwrotnego sensu w stosunku do tego, co wynika ze znaczenia użytych słów, na przykład w celu ośmieszenia poglądów czy cech rozmówcy lub pokazania dystansu wobec osób czy zjawisk
sarkazm – złośliwa ironia, drwina lub szyderstwo
drugi obieg wydawniczy omijający cenzurę