Dowiedz się
Świat Matrixa
W filmie Matrix duetu Wachowskich do uśpionego Neo przybywa Morfeusz. Bóg snu oferuje bohaterom ujrzenie rzeczywistego świata, w którym bezwolnymi jednostkami kieruje sztuczna inteligencja.
Los ludzi w Matrixie jest przygnębiający. Znajdują się w sytuacji, w której buntujące się przeciwko człowiekowi maszyny – z pomocą sztucznej inteligencji – dosłownie hodują ludzi, by pozyskiwać z nich energię. Tylko czy istnieje ktoś, kto to wszystko wykreował? Otóż tak. To Architekt, będący niczym innym, jak programem komputerowym wykreowanym przez maszyny, który kieruje wirtualnym ludzkim światem. Jest kimś w rodzaju strażnika całego systemu. I kimś w rodzaju ostatecznego sędziego.
Jest w filmie taka scena, kiedy po podpisaniu przez ludzi i maszyny pokoju Architekt, grany przez aktora przypominającego popkulturowe warianty starotestamentowego Boga prowadzi dialog z Wyrocznią:
Architekt:
Grałaś w niebezpieczną grę.
Wyrocznia:
Zmiany zawsze takie są.
Architekt:
Jak myślisz, jak długo potrwa ten pokój?
Wyrocznia:
Tak długo, jak to będzie możliwe. Co z innymi?
Architekt:
Jakimi innymi?
Wyrocznia:
Tymi, którzy będą chcieli wyjść.
Architekt:
Oczywiście, zostaną uwolnieni.
Wyrocznia:
Mam twoje słowo?
Architekt:
Za kogo ty mnie masz? Za człowieka?
W Roku 1984 George'a Orwella...
Nie inaczej jest u Orwella w jego przejmującej antyutopii Rok 1984. W orwellowskim świecie znajdujemy niepodzielnie panującą Partię. Jest ona nawiązaniem, dość oczywistym, do systemów totalitarnychtotalitarnych XX wieku: nazizmu i komunizmu. Ministerstwo prawdy, które zajmuje się fałszowaniem prawdy, rzeczywistości i języka, to nic innego, jak odbicie goebbelsowskiejgoebbelsowskiej propagandy.
Faszyzm (powstał we Włoszech pod rządami Benito Mussoliniego), nazizm (skrajna odmiana faszyzmu stworzona w Niemczech przez Adolfa Hitlera) oraz komunizm (system oparty na ideologii marksistowskiej, wprowadzony w Rosji przez Włodzimierza Lenina i kontynuowany przez Józefa Stalina) to systemy totalitarne. To rządy, w których państwo kontroluje wszystkie dziedziny życia społecznego, dążąc do całkowitego podporządkowania sobie obywateli. Jednostka, stanowiąca niejako własność państwa, zostaje pozbawiona swobody myśli i wolności wyboru. Jest zmuszona do akceptacji obowiązującej ideologii i bezwzględnego posłuszeństwa władzy, którą sprawuje „nieomylny”, otoczony kultem dyktator.
W Roku 1984 Orwella ważnym aspektem dyktatorskich rządów Partii jest propaganda, do której władza wykorzystuje język. NowomowaNowomowa jest najważniejszym instrumentem polityki Oceanii – supermocarstwa, w którym toczy się akcja powieści. W filmie Matrix mamy rzeczywistość zafałszowaną totalnie – jeśli nie wyjdzie się z macierzy, to nie ma możliwości, by odpowiedzieć na pytanie, czym w ogóle jest rzeczywistość i jaka ona jest. W świecie Orwella, ogarniętym totalitaryzmem instrumentem, który fałszuje postrzeganie świata, obowiązuje sztucznie wykreowany język, zwany nowomową, i wszechobecna inwigilacjainwigilacja.
Rok 1984Nowomowa, urzędowy język Oceanii, została opracowana zgodnie z ideologicznymi potrzebami angsocu, czyli socjalizmu angielskiego. W 1984 roku nikt jeszcze nie posługiwał się wyłącznie nowomową. Co prawda, pisano w niej artykuły wstępne w 'The Times', lecz wymagało to biegłości posiadanej przez garstkę specjalistów. […] Celem nowomowy było nie tylko dostarczenie środków odpowiednich do wyrażania światopoglądu oraz myśli właściwych dla zwolenników angsocu, lecz również uniemożliwienie swobody myślenia. Zakładano, że z chwilą gdy nowomowa wejdzie całkowicie do powszechnego użytku, a staromowa ulegnie zapomnieniu, jakakolwiek herezja myślowa – czyli odejście od zasad angsocu – stanie się całkowicie nierealna, przynajmniej jeśli chodzi o ujęcie jej w słowa. Słownictwo nowomowy tak ukształtowano, aby za jego pomocą można było przekazać – ze wszystkimi odcieniami znaczeniowymi – to, co lojalny członek Partii ma do powiedzenia, zarazem zaś uniemożliwiono wykorzystanie języka do formułowania, nawet okrężną drogą, myśli uznanych za niewłaściwe. Osiągnięto to częściowo poprzez tworzenie nowych słów, głównie jednak przez usunięcie wyrazów niepożądanych oraz przez pozbawienie pozostawionych jednostek leksykalnych nieprawomyślnego sensu, a w miarę możliwości jakichkolwiek znaczeń ubocznych. […] Nowomowę skonstruowano nie po to, żeby zwiększyć, a wręcz przeciwnie, żeby zawęzić zakres myślenia. Temu celowi pośrednio służyło również ograniczenie do minimum zasobu słów dostępnych użytkownikom.
Źródło: George Orwell, Rok 1984, tłum. Tomasz Mirkowicz, Warszawa 2013, s. 245–246.
Opisana przez Orwella rzeczywistość jest tym bardziej przerażająca w kontekście tego, co obserwujemy współcześnie. Dzisiejsze media są zalewane fałszywymi informacjami, które coraz trudniej zweryfikować. Z dwóch omawianych tutaj dzieł kultury tylko jedno niesie jakiekolwiek pocieszenie. Tylko w filmie Matrix znajdujemy wyjście z sytuacji. Okazuje się, że bunt wobec wirtualnej rzeczywistości jest możliwy.
Słownik
(z wł. grottesca) – współistnienie w dziele elementów przeciwstawnych jakościowo, np. komizmu i tragizmu, piękna i brzydoty, humoru i powagi
(od łac. invigilare – czuwać nad czymś) – tajna kontrola, tajny nadzór nad kimś
(ang. new‑speak) – pojęcie stworzone przez George'a Orwella) określające język władzy w państwach totalitarnych, służący do manipulowania ludźmi i nastrojami społecznymi za pomocą konkretnego systemu wartości, zręcznie zmanipulowanych faktów, wykorzystywaniu sloganów
(niem. Totalitarismus < łac. totus) – system polityczny, oparty na obowiązującej wszystkich ideologii i na nieograniczonej władzy jednej partii, kontrolującej wszystkie dziedziny życia