Dowiedz się
Gatunek pograniczny, gatunek różnorodny
ReportażReportaż jest gatunkiem dziennikarskim o cechach literackich i publicystycznych. Te trzy składowe cechy (dziennikarskość, literackość i publicystycznośćpublicystyczność) decydują o jego stylu i treści. Tworzywem reportażu jest informacja, którą reporter przedstawia za pomocą środków stylistycznych charakterystycznych dla literatury, by ostatecznie przedstawić lub ukształtować opinię czytelnika na określony temat.
Nie wszystkie reportaże są jednorodne stylistycznie i tematycznie. W zależności od cech formalnych możemy wyodrębnić ich dwa główne typy: reportaż fabularny (informacyjny) i problemowy. Pierwszy z nich opowiada o wydarzeniach, ma charakter sprawozdawczy i najczęściej podlega chronologii wydarzeń. Drugi czerpie z publicystyki, a jego celem jest przedstawienie opinii, ukazanie problemu, a nierzadko także nakłonienie do interwencji. Ze względu na temat możemy z kolei podzielić reportaże na: podróżnicze, sądowe, interwencyjne, psychologiczne, historyczne, wojenne, kryminalne etc. Wyodrębniamy również typy gatunkowe w zależności od wykorzystywanego kanału komunikacyjnego (reportaż prasowy, radiowy, filmowy, telewizyjny, fotoreportaż).
Reporter i jego warsztat. Twórczość Ryszarda Kapuścińskiego w oczach autora oraz teoretyków i praktyków reportażuŁacińskiego pochodzenia słowo reporto, znaczące „odnoszę”, „donoszę”, stanowi źródło pochodzenia nazwy „reportaż”. Jak pisze Wańkowicz: „Odnosić jakieś zdarzenie do świadomości ludzi, którzy tego zdarzenia nie widzieli”. Francuskie reportage przyjęło się w językach europejskich w II połowie XIX wieku, wraz z rozwojem prasy, i oznaczało dziennikarskie sprawozdanie z wydarzeń, których autor był świadkiem, zawierające jego stosunek do opisywanej rzeczywistości. [...]
W odróżnieniu […] od typowego tekstu sprawozdawczego w reportażu przejawia się silnie indywidualność autora, będącego najczęściej bezpośrednim świadkiem lub uczestnikiem przedstawianych wydarzeń. [...]
Jako gatunek pogranicza, rozpięty pomiędzy literaturą a dziennikarstwem, czerpie reportaż z jednego i z drugiego pełnymi garściami. Jego otwartość i pojemność od dawna fascynuje literaturoznawców. Eksponując dokument – cytat, fotografię, rysunek – usiłuje reporter wszelkimi dostępnymi mu środkami uprawdopodobnić opisywane fakty. Każda materia zwiększająca autentyczność jest dobra.
[...] autor reportażu opowiada ciekawe zdarzenia lub stany rzeczy i sposobem opowiadania musi przekonać czytelnika, że była to historia rzeczywiście warta opowiedzenia. Stąd reportaż uważa się za gatunek z pogranicza literatury lub wręcz literacki i tak ważną rolę odgrywają w nim: temat, konstrukcja, narracja [...]. O literackości jednak nie decyduje [...] nieograniczony artyzm utworu, czyli podniesienie go do poziomu sztuki poprzez słownictwo i styl (…). Ważny jest natomiast dobór tematu i wzajemne powiązania faktów tak, by przede wszystkim komunikowały skutecznie, nie zaś przekonywały czy dostarczały rozrywki.Źródło: Joanna Bilska, Reporter i jego warsztat. Twórczość Ryszarda Kapuścińskiego w oczach autora oraz teoretyków i praktyków reportażu, Wrocław 2005.
Kim jest reporter i w jakim celu tworzy?
Autor reportażu może odgrywać różne role i w różnorodny sposób ujawniać się w swoim materiale. Jeśli przyjmuje rolę uczestnika wydarzeń lub ich naocznego świadka, jego obecność będzie najczęściej mocniej zaznaczona. „Ja” autorskie dodaje tekstowi autentyczności. Będzie również widoczne w dużo rzadszych narracjach o charakterze emocjonalnym, gdzie oprócz faktów uwypukla się subiektywna odautorska interpretacja. W reportażach interwencyjnych, mających na celu naprawę przedstawionej sytuacji, reporter ma nawet charakter sprawczy. Dochodząc do prawdy, ma bowiem możliwość zmieniania rzeczywistości (np. zadośćuczynienie ofiarom, doprowadzenie do kasacji niesprawiedliwych wyroków, rehabilitacja niesłusznie osądzonych). Z kolei kiedy reporter odgrywa rolę biernego słuchacza, kronikarza lub zwykłego rekonstruktora zdarzeń, czyni swoją osobę niejako transparentną.
Swoją opowieść prowadzi najczęściej w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Dzieje się tak zwłaszcza w reportażach będących opisem wydarzeń, w których pełni rolę świadka lub uczestnika. Bywa i tak, że reporter chowa się za swoim bohaterem, prowadząc narrację z jego punktu widzenia.
Jest jeszcze jedna możliwość. Autor pisze autoreportażautoreportaż, czyli opowieść o swoim życiu. Tak zaczyna się historia o sobie samym opowiedziana przez Roberta Rienta:
ŚwiadekZa chwilę wybuchnie pożar, dzięki któremu dostanę pierwsze wspomnienie. Będzie to wspomnienie lęku. Potem lęk będzie wracać. Za chwilę wybuchnie pożar, jeszcze o tym nie wiem. I mama nie wie, ta, która wyszła przed dom i ucieszyła się, że u sąsiadów też ciemno. O szóstej zabrakło prądu, pewnie przez listopadowy wiatr. Nie wie o tym tata, który przyniósł kapustę. Zapalili świeczki. Kapustę poszatkowali, wrzucili do metalowej wanny. Ja i brat, który również nic nie wie o pożarze, wchodzimy do wanny na poszatkowaną kapustę, będziemy ją ugniatać, będziemy się śmiać. Raz w roku można po kapuście chodzić boso.
Źródło: Robert Rient, Świadek, Warszawa 2015, s. 9.
W każdym przypadku gatunek reportażu wymaga od autora dużej dyscypliny oraz sporego nakładu pracy. Reporter początkowo wybiera temat, zbiera informacje z różnych źródeł, sprawdza je, następnie łączy fakty, analizuje i ostatecznie tworzy na ich podstawie narrację w konkretnym celu. Chce nie tylko opowiedzieć historię, ale i czegoś nauczyć czytelnika, przekazać mu coś ważnego. Prawdę o świecie.
Znaczenie szczegółów
Reportaż, podobnie jak inne gatunki dziennikarskie, odpowiada na podstawowe pytania: kto?, co?, kiedy?, gdzie?, jak?, dlaczego? Jego bazą jest informacja, sprawdzona i udokumentowana, przekazana w kontekście nadrzędnego, spajającego całą opowieść problemu. Ale nawet banalny temat można opowiedzieć tak, żeby był fascynujący. W jaki sposób?
Jedną z najważniejszych cech reportażu jest dbałość o szczegóły. To one decydują o tym, czy czytelnik skończy lekturę całej historii, czy też odrzuci tekst po pierwszych akapitach. Szczegół może więcej opowiedzieć o naszym bohaterze lub o przedstawionej sytuacji niż opis ogólny:
Wolność. Nadzieja w gruzach World Trade CenterDom socjalny dla bezdomnych mężczyzn we Wrocławiu, prowadzony przez trzydziestopięcioletniego Erazma Humiennego, jest coraz sławniejszy. Bo zwykły barak przy Reymonta tylko na pozór jest zwykły. Galeria zdjęć, pracownia komputerowa, biblioteka, bajeczne rośliny w ogródku – już na pierwszy rzut oka widać, że mieszkańców pozbawia się się tu stereotypu bezdomnego, który ze sobą wnoszą. I teraz ta artystyczna instalacja – wyraz solidarności życiowych ofiar z Wrocławia z ofiarami z Nowego Jorku stanie między zagródką z kozami a rowerem‑choinką.
Źródło: Jacek Antczak, Wolność. Nadzieja w gruzach World Trade Center, [w:] 20 lat nowej Polski w reportażach według Mariusza Szczygła, oprac. Mariusz Szczygieł, Wołowiec 2009, s. 299.
Prawda a fikcja w reportażu
W 1981 roku amerykańska dziennikarka Janet Cooke otrzymała najważniejszą nagrodę przyznawaną za wybitne dokonania w dziedzinie dziennikarstwa, literatury pięknej i muzyki. Wsławiła się reportażem opublikowanym w „The Washington Post” o 8‑letnim narkomanie. Historia chłopca wstrząsnęła czytelnikami i jurorami, ale poszukiwania bohatera tekstu zawiodły. Okazało się, że opowieść o Jimmim była zmyślona. Dziennikarka oddała nagrodę, a redakcja przeprosiła czytelników.
Kiedy w tekście reportażu pojawia się fikcja, kończy się dziennikarstwo. Ta teza, pozornie oczywista, wcale nie jest bezdyskusyjna. Wielu znakomitych reporterów bez ogródek mówi o udziale fikcji w swoich tekstach, inni (jak Ryszard Kapuściński czy Jacek Hugo‑Bader) podlegają nieustannej krytyce czujnych czytelników, wytykających im zmyślone fragmenty. Zwolennicy wprowadzania elementów fikcyjnych tłumaczą swoje stanowisko artystycznym charakterem gatunku i brakiem jego ostrych formalnych granic. Melchior Wańkowicz uważał, że reporter powinien mieć bujną wyobraźnię, która pomaga mu wzbogacić tekst. Dopuszczał nawet możliwość wykreowania jednego bohatera na podstawie kilku osób, ich doświadczeń i przeżyć.
Słownik
gatunek tekstu, w którym autor opisuje zdarzenia dotyczące jego samego
gatunki wypowiedzi w środkach komunikacji społecznej (prasa, radio, telewizja, internet etc.) na interesujące w danym momencie tematy, zawierające opinie ekspertów, dziennikarzy
(fr. reportage) gatunek tekstu, w którym autor opisuje zdarzenia, których sam był świadkiem, w których brał udział lub o których zebrał wystarczającą dokumentację, by opisać je według zasady poszanowania prawdy