Architektura może stanowić cenne źródło wiedzy o epoce, w której powstawała. W architekturze dojrzałego średniowiecza wykształciły się dwa style: romański i gotycki.

Styl romański

Styl romański narodził się w X w. i przez dwa kolejne stulecia dominował w Europie Zachodniej oraz Środkowej. Był on charakterystyczny dla budownictwa sakralnego. Przymiotnik romański pochodzi od rzeczownika Roma, czyli Rzym.

Świątynie romańskie budowane były z kamienia. Kamienne masywne mury, łączone półokrągłymi sklepieniami kolebkowymi oraz małe okna, wpuszczające do wnętrza niewiele światła, przypominały o charakterze budowli nie tylko sakralnym, lecz także obronnym. Materiał decydował też w znacznym stopniu o konstrukcji kościoła romańskiego. Składały się na nią zestawiane ze sobą – najczęściej na planie koła lub krzyża – ciężkie, monumentalne bryły o geometrycznych kształtach. Elementy sztuki rzeźbiarskiej i malarskiej były w kościele romańskim podporządkowane architekturze.

RUZGJRM25NDDE

Zdjęcie przedstawia kościół w stylu romańskim. Jest zbudowany na planie prostokąta. Ma grube mury i małe okna zakończone łukami. Przy tylnej części znajdują się dwie wysokie wieże zwieńczone kopułami z krzyżami.

R1JXKEZEHLOP5

Zdjęcie przedstawia kościół katedralny widziany z lotu ptaka. Świątynia zbudowana została na planie krzyża łacińskiego. Zbudowana jest z kamiennych bloków w kolorze czerwono‑różowym. Część frontowa o piaskowej barwie różni się od pozostałej bryły budynku. Zewnętrzna elewacja jest bogato zdobiona rzędami arkad wspartych na kolumienkach. Arkady znajdują się w górnej części budowli. Poniżej są umieszczone półkoliste okna. Katedra ma dwie pary wysokich wież i dwie kopuły. Posiada półokrągłą absydę (pomieszczenie dostawione do budynku) oraz westwerk (rozbudowana zachodnia - wejściowa - część bazyliki, zwykle na planie kwadratu) składających się z trzech pionowych części wydzielonych lizenami, płaskimi występami muru. W części centralnej w partii dolnej znajduje się portal zamknięty półkolistym łukiem. Ponad nim znajduje się pięć półkolistych nisz. Ponad portalem, w dekoracyjnej płycinie usytuowane jest okrągłe okno rozetowe. Górna partia części centralnej zamknięta jest trójkątnym szczytem ozdobionym fryzem arkadowym i arkadami. Za budowlą i po dwóch stronach znajdują się tereny zielone. Przed katedrą i w dolnej części zdjęcia są widoczne zabudowania miejskie.

R18APGS3KG7GL

Na zdjęciu znajduje się kościół katedralny na tle wzgórza porośniętego drzewami. Katedrę widać z boku od strony nawy głównej. Zbudowana jest z ciosanego kamiena, otoczona niewysokim, kamiennym murkiem i żywopłotem. Z przodu ma dwie, prostokątne wieże. Na jednej z nich, z lewej strony znajduje się okrągła tarcza zegara. Środek budowli zwieńczony jest wysoką wieżą w kształcie walca. Główna nawa zbudowana jest z trzech półokrągłych walców. Budowla ma niewielkie półokrągłe okna. Całość jest dość surowa. Jedynym zdobieniem są ząbkowane gzymsy. W górnych partiach budynku znajdują się dwudzielne arkadowe okna.

RVBMFD45KK685

Na zdjęciu znajduje się opactwo cysterskie otoczone polami lawendy od strony północy. Klasztor zbudowany jest z jasnego wapienia. Dachy są pokryte łupkiem. To prostokątny budynek składający się z pojedynczej absydy z półkolistymi oknami. Opiera się na skrzyżowaniu transeptu (poprzecznej nawy), który wieńczy niewielka kwadratowa dzwonnica z dachem z kamienia zakończonym z kamiennym krzyżem. Fasada wspierana jest na potężnych przyporach.

Sztuka romańska, rozwijająca się od XI do początku XIII wieku, to niemal wyłącznie sztuka sakralna, ponieważ naczelne miejsce zajmowała architektura: katedry cesarskie (katedra w Spirze), wielkie kościoły pielgrzymkowe (katedra w Owerni) oraz niezliczone opactwa benedyktyńskie i cysterskie (opactwo w Prowansji), a także rotundyrotundarotundy. Masywne kościoły wzorowane były na bazylice wczesnochrześcijańskiej i wykorzystywały elementy rzymskie (stąd nazwa stylu – romański), np. półkoliste arkadyarkadaarkady. Grube kamienne mury, potężne ściany i filary dźwigały ciężkie sklepienia kolebkowe lub krzyżowe. Okien było stosunkowo niewiele, dlatego przepuszczały mało światła, wnętrze było mroczne, co sprzyjało modlitwie. Budowla składała się z prostych brył geometrycznych, zestawionych ze sobą i nakrytych osobnymi dachami. Odpowiadało to podziałom wnętrza na odrębne jednostki przestrzenne o różnej wysokości: nawynawanawy, kruchtykruchtakruchty, absydyabsydaabsydy. Architekturze podporządkowana była rzeźba, która ograniczała się do fasady kościoła (głównie portaleportalportale) i dekoracji kapiteli. Jej religijna tematyka była inspirowana wydarzeniami opisanymi w Piśmie Świętym, głównie w Starym Testamencie, miała więc charakter dydaktycznydydaktycznydydaktyczny, ponieważ nie wszyscy ludzie umieli czytać, więc w ten sposób uczyli się scen z Biblii. Drzwi do katedry stanowiły symboliczne zamknięcie świata profanumprofanumprofanum i wprowadzały w świat sacrumsacrumsacrum. Sklepienie symbolizowało niebo. Krzyżujące się linie sklepienia to symbol jedności Kościoła. Oś nawy głównej symbolizuje drogę do zbawienia, u kresu której czeka Chrystus.

Rzeźbiony elementarz

RP52VHJF9BUVT

Na zdjęciu znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca scenę Sądu Ostatecznego. W centrum znajduje się Jezus w mandorli z łacińskimi sentencjami. Rozkłada ręce i unosi delikatnie do góry. Na jego głowie znajduje się aureola. Jest ubrany w długą szatę. Siedzi na tronie. Całość podtrzymują cztery anioły, nad którymi górują przedstawienia słońca i księżyca. Po Jego prawicy dostrzec można dziewięciu apostołów ze świętym Piotrem na czele spoglądającym w niebo zobrazowanym przy pomocy arkad. W  niebie znajduje się Matka Boża siedząca na tronie w towarzystwie grającego anioła. Pod stopami Jezusa widać napis: Gislebertus hoc fecit wskazujący na autora dzieła. Po lewej stronie rozgrywa się scena piekła, w której został umieszczony Archanioł Michał ważący dusze. W jego otoczeniu umieszczono lewiatana, szatana oraz kilku potępieńców pożeranych przez diabły czy gotowanych w kotle. W nadprożu widzimy natomiast zmartwychwstanie umarłych podzielonych według hierarchii. Po prawej stronie znajdują się dzieci, pielgrzymi, ludzie kościoła, zaś po lewej niegodziwcy.

R1LDXQS5FA7XF

Na zdjęciu znajduje się fragment płaskorzeźby przedstawiający scenę, w której diabły ważą dusze. Jeden z demonów trzyma w ręku wagę, na której szali znajduje się dusza. Stoi tu też Archanioł Michał o smukłej sylwetce. Jest ubrany w długą szatę, w której chronią się ludzie. W jego towarzystwie znajduje się lewiatan, szatan oraz kilku potępieńców pożeranych przez diabły czy gotowanych w kotle.

Czasy katedr (XII i XIII wiek) były dla kultury i sztuki chrześcijańskiej Europy okresem rozkwitu i świetności. Była to epoka wybitnych umysłów (św. Bernard z Clairvaux, św. Tomasz z Akwinu), mądrych władców (Ludwik IX Święty) i genialnych architektów. Gotyk pojawił się w Polsce w pierwszej połowie XIII wieku wraz z cystersami, którzy zastosowali elementy wczesnogotyckie w kościele cysterek w Trzebnicy oraz w kościołach zakonnych w Jędrzejowie i Koprzywnicy. Architektura gotycka została rozpowszechniona dzięki zakonom dominikanów i franciszkanów pod koniec XIII wieku. Kościół zezwolił osobom zarządzającym budową świątyń na udzielanie odpustów wiernym, którzy pomagali finansowo lub fizycznie przy ich wznoszeniu. Żeby odpokutować winy czy grzechy, nie trzeba było uczestniczyć w niebezpiecznych i dalekich wyprawach krzyżowych, ale wystarczyło stawić się na placu budowy.

RB9ESHSBGRV7G

Zdjęcie przedstawia front katedry Notre Dame. Zbudowana jest z jasnego piaskowca. Do wnętrza prowadzą trzy wejścia, nad którymi umieszczono bogato rzeźbione tympanony, zakończone ostrym łukiem, nad nimi rząd rzeźb, powyżej rozeta z witrażami, przed którą umieszczono trzy rzeżby. Po jej bokach znajdują się po dwa okna, zakończone półkoliście, nad którymi znajdują się małe rozety. Powyżej rząd cienkich kolumnienek, łączących sie półkolem. Front kończą dwie kwadratowe wieże o płaskim dachu ozdobione dwoma smukłymy oknami z witrażami, zakończonymi półkolem. Przed budynkiem znajdują się spacerujący ludzie.

Styl gotycki pojawił się w XII w. we Francji. W północnej i zachodniej Europie dominował do XV w. Podobnie jak styl romański, najpełniej wyraził się w architekturze sakralnej, choć wpłynął także na twórczość malarską średniowiecza. Katedry gotyckie charakteryzowały się lekką sylwetką i przewagą linii pionowych, kierujących wzrok patrzącego ku górze. Typowymi dla tego stylu elementami konstrukcyjnymi były sklepienia krzyżowo‑żebrowe wsparte na strzelistych filarach i ostre łuki. Umożliwiały one odciążenie bryły i zastąpienie masywnych murów dużymi oknami witrażowymi. Dzięki nim wnętrze gotyckiej katedry rozjaśniała gra świateł i kolorów. Całości dopełniały freski i dekoracje rzeźbiarskie.

R4TMGRF4LFJ3G

Na zdjęciu znajduje się front katedry. Kompozycja opiera się na kwadracie i okręgu. Po dwóch stronach wejścia znajdują się dwie prostokątne wieże. Do świątyni prowadzą trzy wejścia, znajdujące się obok siebie, otoczone portalami udekorowanymi płaskorzeźbami i rzeźbami. Nad środkowym, największym portalem znajduje się olbrzymia rozeta. We frontonie jest umieszczona galeria biforiów (arkadowe okienka podzielone kolumienkami na dwie części).

R8E2RQNCC9C5F

Zdjęcie przedstawia katedrę. Jej zachodnia fasada flankowana jest przez dwie różnej wielkości strzeliste wieże. Pierwsza wieża składa się z czterech nakładających się na siebie poziomów z osadzonymi pośrodku oknami zwieńczonymi kolumnami i podzielonymi kolumienką na dwie części. W rogach wspomagają świątynie boczne przypory. Sąsiednia wieża jest podobna. W połowie jej wysokości znajdują się przypory, a okna powiększają się wraz z wysokością kondygnacji. Bogato rzeźbione, dwuwieżowe fasady w dolnej części zdobią prowadzące do wnętrza trzy portale. Na środku znajduje się rozeta. Wokół katedry znajduje się zabudowa miejska.

R17GVHV6QMX9B

Na zdjęciu witraż przedstawiający scenę ostatniej wieczerzy. W centrum siedzi Chrystus przy stole. Po obu stronach otacza Jezusa po trzech apostołów. Jednego z uczniów, po lewej stronie Chrystus przytula, mężczyzna ma zamknięte oczy, głowę opiera na rękach, ręce złożył na nogach Jezusa. Po prawej stronie inny apostoł trzyma w dłoniach kielich. Na stole stoją kielichy, dzban i misa. Kolejny apostoł po prawej stronie chowa się pod stołem. Rękę macza w misce. W prawym dolnym rogu witrażu są widoczne twarze uczniów Chrystusa.

Kościół gotycki ma konstrukcję szkieletową. Stwarza ona możliwość budowy świątyń o dużej powierzchni z wielkimi oknami, nie obciążając ścian nośnych. Elementami konstrukcji są: sklepienie krzyżowo‑żebrowe, łuk ostry, filary międzynawowe, łuki oporowe i przypory. Dzięki temu katedra przypomina okręt w stoczni, co może nasuwać skojarzenie ze wspaniałością i wielkością Boga. Co więcej, konstrukcja szkieletowa kościoła ma zbliżać ludzi ku Niemu, bowiem świątynia ta płynie do portu zbawienia. Może ona także przypominać strzelisty, rozczłonkowany kamienny organizm. W dwuwieżowej fasadzie zachodniej znajdują się na ogół trzy duże portale ozdobione pełnoplastyczną rzeźbą figuralną. Istotną rolę odgrywają wielobarwne witraże, które stanowiły także dla nieumiejących czytać i pisać ludzi rodzaj Biblii pauperum ([czyt. pałperum], z łac. Biblia ubogich), przedstawiającej m.in. różnorakie sceny z Pisma Świętego i z życia świętych. Światło wpadające do wnętrza spaja przestrzeń świątyni i dodaje jej lekkości, ale co najważniejsze – symbolizuje łaskę i oświecenie duszy, ponieważ zgodnie z koncepcją epoki Bóg jest światłością. WertykalnywertykalnyWertykalny układ smukłych filarów kieruje wzrok wiernych ku górze, ku niebu, ku wartościom nadrzędnym. W typowej katedrze znajduje się 12 kolumn podpierających sklepienie budowli, które są symbolem 12 apostołów oraz trzy nawy symbolizujące Trójcę Świętą. Prezbiterium katedry symbolizuje głowę Chrystusa, nawanawanawa główna to jego korpus, transept – ramiona, zaś wielki ołtarz jest symbolem serca. Przekroczenie drzwi katedry jest symbolicznym wejściem do królestwa niebieskiego. Należy pamiętać, że gotyk to także styl w architekturze świeckiej. Powstawały m.in. gotyckie ratusze, mury miejskie z bramami, barbakanybarbakanbarbakany czy zamki.

Światopogląd średniowiecza

W dynamicznie rozwijających się miastach Francji: Paryżu, Reims, Amiens czy Chartres od XII w. powstawały najwspanialsze budowle gotyckie. Fundowane były przez króla Francji oraz bogatych feudałówfeudalizmfeudałów. Budowę kościołów i opactw wspierał na przykład Ludwik IX, władca Francji już za życia uznany za świętego. Dzięki jego hojności powstała paryska Sainte‑Chapelle. Ta i inne budowle gotyckie symbolizowały m.in. hierarchicznyhierarchizmhierarchiczny układ społeczeństwa feudalnego. Na jego szczycie znajdował się król. W osobie władcy symbolicznie zespalały się ze sobą sacrumsacrumsacrum i profanumprofanumprofanum, a więc to, co wieczne, z tym, co doczesne. Sztuka katedr zakorzeniona była głęboko w światopoglądzie średniowiecza – odzwierciedlała zależności społeczne i jednocześnie głosiła chwałę i wielkość Boga, których znakiem był ogrom brył katedralnych wznoszonych przez średniowiecznych budowniczych.

Z charakterystycznych cech stylu budowli romańskich i gotyckich można wyczytać informacje na temat wrażliwości religijnej ludzi średniowiecza. Kościoły romańskie, o grubych murach i ciemnym wnętrzu, pełniły w średniowieczu funkcje obronne. Były jednak przede wszystkim miejscem świętym, w którym wierni mogli znaleźć ucieczkę przed zgiełkiem świata oraz oddać się modlitwie i kontemplacji.

Świątynia gotycka dostarczała wiernym innych przeżyć estetycznych niż kościół romański. Strzelista sylwetka budowli, światło wpadające do wnętrza przez kolorowe witraże, rzeźby i obrazy – wszystko to miało kierować myśli człowieka ku niebu. Malowidła i rzeźby ułatwiały poznawanie historii świętej oraz sprzyjały głębszemu przeżywaniu uczestnictwa w bogatym obrzędzie liturgicznym.

RTZQ729HXCF2X

Na ilustracji znajduje się wizerunek Chrystusa ukrzyżowanego. Ciało Jezusa ma liczne rany, z których płynie krew. Jest przepasany białą tkaniną na biodrach. Przybite jednym gwoździem nogi uginają się pod ciężarem korpusu ciała, który jest mocno wygięty do przodu. Głowa silnie opada w dół. Znajduje się na niej cierniowa korona. Na twarzy ma rany. Wypływa z nich krew. Tak samo jak z oczu. Chrystus jest przybity do krzyża, który kształtem przypomina drzewo.

Krucyfiks mistyczny to drewniana figura Chrystusa autorstwa anonimowego artysty z ok. 1350 roku, pochodząca z wrocławskiego kościoła Bożego Ciała. Jest przykładem ekspresyjnej rzeźby późnogotyckiej o charakterze dewocyjnym. Dzieła tego rodzaju powstawały pod wpływem XIV‑wiecznej mistyki, kształtującej żarliwą, indywidualną pobożność. Propagowała ona kontemplację Męki Pańskiej i ideę jej osobistego współodczuwania w celu wywołania refleksji religijnej i pogłębienia duchowości wiernych. Służyły temu realistyczne, wstrząsające obrazy cierpień Chrystusa – konającego na krzyżu lub martwego, leżącego na kolanach Matki Bożej (Pietà).

Formy muzyki w okresie średniowiecza

Już od początków średniowiecza istotne znaczenie przypisywano teoretycznej stronie muzyki, którą zajmowali się praktycznie wszyscy filozofowie epoki. Podwaliny średniowiecznej myśli muzycznej opracował żyjący w na przełomie V i VI wieku filozof, polityk i tłumacz, Boecjusz. Włączył on do myśli chrześcijańskiej tradycję starogrecką, według której czynnikiem porządkującym wszechświat była liczba i proporcja; zasłynął też jako autor przytaczanego przez kolejne kilka wieków podziału muzyki na muzykę ciał niebieskich (musica mundana), muzykę duszy, wnętrza każdego człowieka (musica humana) oraz muzykę graną i śpiewaną (musica instrumentalis).

Na przełomie VI i VII wieku swoją postać zyskał fundament średniowiecznej muzyki religijnej - chorał gregoriański, czyli zbiór jednogłosowych pieśni kościelnych w języku łacińskim, swobodnych rytmicznie, śpiewanych a cappella. Ten jednogłosowy śpiew związany był nierozerwalnie z liturgią i przeznaczony na wszelkiego typu nabożeństwa całego roku kościelnego.

Na przełomie XI i XII wieku żyła jedna z najbardziej fascynujących postaci średniowiecza - mniszka, teolog, poetka, lekarka i kompozytorka, Hildegarda z Bingen. Zasłynęła ona jako autorka licznych pieśni religijnych, które komponowała do własnej poezji.

W średniowieczu popularne były hymny oraz pieśni rycerskie – utwory wokalne, których tematyka związana była z polem walki, dworem i kobietami. Śpiewane najczęściej przez mężczyzn – rycerzy.

Słownik