Jan Kochanowski Pieśń II, 24

Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony
Polecę precz, poeta, ze dwojej złożony
Natury: ani ja już przebywać na ziemi
Więcej będę, a więtszy nad zazdrość, ludnemi

Miasty wzgardzę. On, w równym szczęściu urodzony,
On ja, jako mię zowiesz, wielce ulubiony
Mój Myszkowski, nie umrę ani mię czarnemi
Styks niewesoła zamknie odnogami swemi.

Już mi skóra chropawa padnie na goleni,
Już mi w ptaka białego wierzch sie głowy mieni;
Po palcach wszędy nowe piórka sie puszczają,
A z ramion sążeniste<p data‑id=”412ae93a‑17c0‑442a‑91c3‑6537926ac51e”>Tybrowy</p>sążeniste skrzydła wyrastają.

Terazże nad Ikara prędszy przeważnego
Puste brzegi nawiedzę Bosfora hucznego
I Syrty Cyrenejskie, Muzom poświęcony
Ptak, i pola zabiegłe za zimne Tryjony.

O mnie Moskwa i będą wiedzieć Tatarowie,
I róznego mieszkańcy świata Anglikowie,
Mnie Niemiec i waleczny Hiszpan, mnie poznają,
Którzy głęboki strumień TybrowyTybrowyTybrowy pijają.

Niech przy próznym pogrzebie żadne narzekanie,
Żaden lament nie będzie ani uskarżanie:
Świec i dzwonów zaniechaj, i mar drogo słanych,
I głosem żałobliwym żołtarzówżołtarzżołtarzów śpiewanych.

CART1 Źródło: Jan Kochanowski, Pieśń II, 24, dostępny w internecie: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesni-ksiegi-wtore-piesn-xxiv.html [dostęp 9.06.2021].

Horacy Oda II, 20 (Non usitata nec tenui ferar)

Niezwykłe i potężne uniosą mnie skrzydła,
Mnie, poetę‑łabędzia w powietrzne przestworze.
Już mnie na tym padole nic wstrzymać nie może,
Lecz porwany, gdzie zawiść nie sięga obrzydła,

Porzucę ziemskie grody. Bo wiesz, że ja wcale,
Chociaż jestem z ubogich ojców urodzony,
A twą przyjaźnią, Mecenasie, wywyższony,
Nie umrę i StyksoweStyksStyksowe nie skryją mnie fale.

Oto już chropowata porasta mi skóra
Na goleniachgoleńgoleniach, już z wierzchu jawią się znamiona
śnieżnego ptakaśnieżnego ptakaśnieżnego ptaka, już mi palce i ramiona
Zaczynają ocieniać delikatne pióra.

Pewniejszym niźli Ikar, syn Dedala, lotem
Wzbiję się, śpiewny łabędź, ponad Syrt głębiny,
Obaczę lud GetulówGetulówGetulów północne równiny
I brzegi, w które Bosfor uderza z łoskotem.

Usłyszą o mnie KolchyKolchyKolchy i DakówDakówDaków narody,
Które przed kohortamikohortykohortami Marsów trwogę tają,
I GelonyGelonyGelony najdalsze, me pienia poznają
Hiszpan i lud pijący RodanoweRodanoweRodanowe wody.

Niechaj więc płacz i skargi oraz przykre żale
Nie towarzyszą pozornemu pogrzebowi;
Wstrzymaj też pożegnalny okrzyk i grobowi
Mojemu czci nadmiernej nie okazuj wcale.

CART2 Źródło: Horacy, Oda II, 20 (Non usitata nec tenui ferar), [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. Jerzy Krókowski, tłum. Józef Zawirowski, Wrocław 1971, s. 87–88.

Brunetto Latini Skarbiec wiedzy

Łabędź jest ptakiem o białym upierzeniu, jego mięso zaś jest czarne. Ma zwyczaj przebywać na wodzie, a kiedy płynie, trzyma zawsze głowę uniesioną i nigdy jej nie zanurza; dlatego to marynarze mówią, że spotkanie z nim jest dobrą wróżbą. Łabędź wydaje słodkie dźwięki, ponieważ ma szyję długą i wygiętą.
Wielu wieśniaków mówi, że w Górach Hiperborejskich w Grecji, gdzie się śpiewa i gra na cytrze, wielkie stada łabędzi zbierają się wokół, aby rozkoszować się muzyką.
Wielu powiada, iż kiedy łabędź ma umrzeć, jedno z piór na głowie wbija mu się w mózg i dzięki temu poznaje on, że zbliża się śmierć. Wówczas zaczyna śpiewać tak słodko, że aż dziw bierze słuchać, i śpiewając, kończy życie.

bruneti Źródło: Brunetto Latini, Skarbiec wiedzy, Warszawa 1992.

Aleksandra Kukla Jana Kochanowskiego pieśń poety. Pieśń XXIV 'Niezwykłym i nieleda piórem opatrzony...'

Pieśń XXIV to pochwała poezji pisana przez poetę ufającego w jej siłę unieśmiertelniającą. Utwór Kochanowskiego jest parafrazą ody Horacego Do Mecenasa. Czarnoleski poeta tłumaczył pieśni Horacego, parafrazowałparafrazaparafrazował je, naśladował horacjańską konstrukcję monologu lirycznego, przejmował tematy poszczególnych utworów. Gdzie więc 'poetycka praca' Jana z Czarnolasu, gdzie oryginalność? Renesans pojmował oryginalność inaczej niż wiek XX. Oryginalnym poetą był ten, kto czerpiąc z tradycji treści, tematy i gatunki, podejmował próbę rywalizacji z mistrzami starożytności. Pieśni Kochanowskiego są polem poetyckiej potyczki z Horacym.

CART3 Źródło: Aleksandra Kukla, Jana Kochanowskiego pieśń poety. „Pieśń XXIV Niezwykłym i nie leda piórem opatrzony…” , [w:] Lekcje czytania. Eksplikacje literackie. Część 1, red. Władysław Dynak, Aleksander Wit Labuda, Warszawa 1991.

Teresa Kostkiewiczowa Pieśń

W najdawniejszej tradycji antycznej pieśń występowała jako składnik zbiorowych obrzędów: jej tekst słowny śpiewany był z akompaniamentem muzyki i towarzyszeniem tańca przez improwizatora lub wykonawcę wraz z chórem uczestników uroczystości.

1 Źródło: Teresa Kostkiewiczowa, Pieśń, [w:] Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich, red. Janusz Sławiński, Wrocław 1988, s. 356.

Teresa Kostkiewiczowa Pieśń

W budowie utworów pieśniowych zachowane zostały istotne właściwości związane z genezą gatunku, utrwalające sposobność tekstu do realizacji muzyczno‑wokalnej. Były to: organizacja stroficzna powtarzająca uporczywie ten sam układ wersów zwrotki, tendencja do wyrazistej rytmizacji, liczne paralelizmy leksykalneparalelizm leksykalnyparalelizmy leksykalne i powtórzenia, częste posługiwanie się refrenem, skłonność do paralelizmu składniowegoparalelizm składniowyparalelizmu składniowego i prostej organizacji syntaktycznejorganizacja syntaktycznaorganizacji syntaktycznej.

1 Źródło: Teresa Kostkiewiczowa, Pieśń, [w:] Michał Głowiński, Teresa Kostkiewiczowa, Aleksandra Okopień-Sławińska, Janusz Sławiński, Słownik terminów literackich, red. Janusz Sławiński, Wrocław 1988, s. 356.

Ludwika Ślękowa Pieśń

Znamiennymi cechami pieśni Horacjańskich były: krótkość (brevitas; pieśni miały zazwyczaj 6–10 strof) oraz różnorodność (varietas). Ta ostatnia właściwość przejawiała się wielorako. Znajdowała przede wszystkim wyraz w bogactwie treści, na którą składały się takie tematy jak: miłość, przyjaźń, pogłosy życia towarzyskiego (zwłaszcza w utworach biesiadnych), rozważania o własnej twórczości, refleksje moralne (wchłaniające elementy stoickie i epikurejskie, których połączenie stanowiło charakterystyczne znamię postawy filozoficznej poety), wreszcie sprawy publiczne. Estetyczną zasadę różnorodności spełniała także metrykametrykametryka. Na podkreślenie zasługuje bogactwo strofiki [...]. Carmina Horacy konstruował przeważnie w formie mowy zwróconej do adresata bądź całkowicie fikcyjnego, bądź też mającego autentyczny prototyp pozaliteracki [...]. Ton i styl wypowiedzi bywał różny: od uroczystej i patetycznej pochwały po ostry czy ośmieszający atak lub monolog perswazyjny i przestrzegający.

2 Źródło: Ludwika Ślękowa, Pieśń, [w:] Słownik literatury staropolskiej (Średniowiecze – Renesans – Barok), red. Teresa Michałowska, Wrocław 1990, s. 567.

Ludwika Ślękowa Pieśń

Próbę stworzenia w języku narodowym pieśni lirycznej na miarę rzymskiego mistrza przyniósł zbiór Kochanowskiego Pieśni ksiąg dwoje, wydany pośmiertnie w r. 1586 [...]. Powiązania z wzorem Horacjańskim sygnalizował Kochanowski brzmieniem tytułu, oryginalnym cytatem zamieszczonym przed pierwszą pieśnią zbioru, wreszcie zakończeniem całości parafrazą Horacjańskieh ody II 20: Niezwykłym i nie leda piórem... I chociaż w utworach składających się na ten tom odwoływał się Kochanowski również do innych tradycji literackich [...], jako całość zbiór nie utracił horacjańskiego charakteru.

Analiza zamieszczonych w zbiorze utworów pozwala zrekonstruować przypuszczalne poglądy Kochanowskiego na temat pieśni. [...]  Jak można przypuszczać, za podstawową właściwość pieśni uznał niewielki rozmiar, budowę stroficzną oraz szeroko pojętą różnorodność. Ta ostatnia cecha dotyczyła tematyki (znajdujemy w zbiorze pieśni filozoficzno‑etyczne, miłosne, obyczajowe, obywatelskie, autotematyczneautotematycznyautotematyczne), możliwych postaw podmiotu wypowiadającego (pochwalnej, nagannej: ośmieszającej lub atakującej w tonacji powagi, zalecającej, ostrzegawczej) oraz stylów. [...] Zróżnicowane były ponadto wiersz i strofa. W pieśniach obowiązywała zależność stylu od rangi tematu i od postawy podmiotu lirycznego. I tak np. apoteoza twórczości poetyckiej splatała się ze stylem wzniosłym [...], podobnie atak na szlachtę zaniedbującą obowiązki publiczne [...], ale nadużycia w sferze codziennej obyczajowości były już kompromitowane przez ośmieszenie za pomocą środków właściwych stylowi niskiemu [...].

Podobnie jak Horacy, Kochanowski posługiwał się najczęściej monologiem retorycznym, czyli formą przemówienia do słuchacza. [...] Przejął z Horacjańskich pieśni filozoficzno‑moralne treści (stoicko‑epikurejskie), korygował je własnym doświadczeniem, równocześnie dbając, by nie było to sprzeczne z pierwowzorem. Stąd np. brak w tomie wierszy zdecydowanie religijnych, ale i oszczędność w posługiwaniu się symboliką mitologiczną, zastępowanie starożytnych realiów pojęciami ogólniejszymi lub polskimi odpowiednikami.

4 Źródło: Ludwika Ślękowa, Pieśń, [w:] Słownik literatury staropolskiej (Średniowiecze – Renesans – Barok), t. 1990, red. Teresa Michałowska, Wrocław, s. 568.

Stanisław Windakiewicz Pieśni

Otóż [...] trzeba stwierdzić, że, obok kilkunastu [...] pieśni osobistych i patriotycznych, przeważną ich zawartość stanowią przekłady i parafrazyparafrazaparafrazy z Horacego. Klasyk czystej wody znachodził przyjemność w przekładach z klasyków. Do Pieśni włączył pięć przekładów z trzeciej księgi ód Horacego, mianowicie: [...] Intactis opulentior (Byś wszytko złoto posiadł, które powiadają, I 1) [...]. W łączności z tymi przekładami można dodać, że w Pieśniach umieścił Kochanowski także dwa wolne przekłady z innych klasyków, tj. elegii PropercjuszaPropercjuszPropercjusza [...] (Użałuj sie kto dobry a potłucz zawiasy, I, 25) i listu Penelopy do Ulissesa [...] z HeroidHeroidy OwidiuszaHeroid Owidiusza (Słońc już padło, ciemna noc nadchodzi). [...]

Znacznie więcej uroku niż przekłady posiadają swobodne parafrazy horacjańskie pióra Kochanowskiego. Bierze on z ulubionego autora cały pomysł, umiejscawia go śmiało, swobodnie przerabia, trochę mu doda lub ujmie, nadzwyczaj żywymi i trafnymi zwrotami polskimi myśli obce wyraża i stwarza niezupełnie ten sam, ale bardzo do oryginału zbliżony utwór. Dosłowne przekłady nie zawsze go zadowalały, czasem wolał tworzyć podobizny czytywanych utworów. Parafrazy pióra Kochanowskiego nie są zazwyczaj lepsze od oryginału, ale zbyt im w nastroju i wartości nie ustępują. [...]

Jeszcze ciekawsze są pieśni Kochanowskiego z lekkim oparciem u Horacego, a co do treści coraz bardziej samoistne. Zdaje się, jakby wśród komponowania tych pieśni Horacy dawał mu naukę i rady, i przeprowadzał czarnoleskiego poetę ku oryginalnej twórczości. W tej nowej odmianie pieśni znachodzimy już tylko pewne urywki ód Horacego, ale w oprawie własnej Kochanowskiego. [...] Pokazuje się więc, że Kochanowski myślał czasem zwrotkami Horacego i używał jego obrazów do wyrażania nasuwających mu się uczuć [...].

Na podstawie tych przykładów da się stwierdzić, że właściwym mistrzem naszego poety w zakresie liryki był Horacy. Z niego zaczerpnął pojęcia o liryce, na nim uczył się kompozycji i smaku, a co najważniejsze a wcale dziwne, przy jego pomocy został poetą ziemiańskim. Poezją zachęcającą do mierności, cnoty i czystego sumienia Kochanowski trafił do usposobienia ziemian polskich.

5 Źródło: Stanisław Windakiewicz, Pieśni, [w:] Kochanowski. Z dziejów badań i recepcji twórczości, oprac. M. Korolko, wybór M. Korolko, Warszawa 1980, s. 413–415.