Szlachcic ziemianin – wzorzec osobowy renesansu

W każdej z epok kulturowych dominują pewne wzorce osobowe, opisywane np. na łamach literatury. Wynika to z hierarchii wartości, jaka panuje w danym okresie i w ramach określonej społeczności. W średniowieczu do wzorców tych należeli władca, rycerz i święty. Odrodzeniowe piśmiennictwo wprowadziło nowe modele, typowe dla swojego czasu.

W Polsce najważniejszym z nich okazał się szlachcic ziemianin, co wynikało z przemian politycznych, gospodarczych i kulturowych. Nabrały one stałego  charakteru i wiązały się z utrwaleniem nowego systemu wartości. Do połowy XV stulecia przedstawiciele szlachty utrzymywali się z dwóch głównych źródeł: zdobyczy wojennych oraz czynszu płaconego przez lennikówlenniklenników. W drugiej połowie XV w. szlachcice sami stali się posiadaczami ziemskich włości i zaczęli wypierać model rycerza‑szlachcica.

Galeria scen figuralnych przedstawiających szlachtę w XVI wieku

R1AM255VRBKRB

Obraz przedstawia grupę trzech kobiet i dziewięciu mężczyzn w szlacheckich strojach. Kobiety noszą długie, marszczone w pasie suknie z dekoltami. Włosy mają upięte i ułożone pod siateczką. Mężczyźni noszą żupany i kontusze, a na głowach typowe czapki szlacheckie z futra, ozdobione piórami. Jeden starszy mężczyzna z lewej strony nosi obszerny płaszcz z dużym kołnierzem. Na nogach mają buty z cholewami. U boków noszą szable. Jeden z mężczyzn wyróżnia się, gdyż nie nosi kontusza, ma obcisłe pończochy, a na koszulę ma zarzucony kubrak z szerokimi rękawami.

RMX3XHVLSQ3J4

Obraz przedstawia grupę trzech kobiet i dziewięcu mężczyzn ubranych w stroje szlacheckie. Dwie młodsze kobiety noszą długie, marszczone w pasie, strojne suknie z wysokim stanem, trzecia, starsza ma na sobie czarną, prostą suknię, włosy zaś schowane pod płaską czapką. Najmłodsza z kobiet ma rozpuszczone włosy, nieco starsza, upięte. Mężczyźni noszą żupany i długie kontusze, czapki futrzane, przyozdobione piórami. Na nogach mają buty z cholewami. U boków przypięte szable lub miecze.

R1LNKQS4N6VCJ

Obraz przedstawia pięciu starszych mężczyzn i dwóch młodzieńców. Starsi mężczyźni mają długie brody i wąsy. Noszą długie, sięgające stóp płaszcze, wykończone futrzanymi wyłogami i kołnierzami. Na głowach mają płaskie, czarne berety. Po lewej stronie stoją dwaj młodzi chłopcy, w krótkich płaszczykach. Młodszy, niższy, trzyma rozłożoną książkę. Drugi, starszy, trochę wyższy stoi za nimi trzyma go za ramię. Młodzieńcy mają podgolone głowy. Starszy ma pod pachą książkę, w prawej ręce trzyma czapkę. Poniżej napis ołówkiem 1576 - 1586.

RK2J8HZAGQRNM

Obraz przedstawia grupę trzech kobiet i siedmiu mężczyzn w strojach szlacheckich. Jedna kobieta jest w średnim, dwie pozostałe w starszym wieku. Noszą strojne suknie i czapki ozdobione futrem. Na szyjach mają szerokie kryzy. Mężczyźni noszą żupany i kontusze, ozdobione futrzanymi kołnierzami, na nogach mają buty z cholewami. Jeden z mężczyzn wyróżnia się, gdyż nosi obcisłe rajtuzy i krótki, do kolan, zdobiony haftem kubrak. U boków mają przypięte szable. Wszyscy mężczyźni mają podgolone głowy, brody i wąsy. Czterech ma na głowie czapki szlacheckie z piórami.

Przyczyny pojawienia się wzorca osobowego szlachcica ziemianina

Powodów pojawienia się nowego wzorca osobowego jest wiele. Podstawowym wydaje się rosnąca rola natury w dobie renesansu. Natura stała się bowiem odbiciem Boga, a tzw. renesansowa filozofia przyrody była jednym z głównym kierunków filozoficznych epoki odrodzenia. Stawiała sobie za cel poznanie przyrody oraz odkrycie jej istoty, jak również podporządkowanie jej człowiekowi za pomocą techniki czy empirii. Wywarła istotny wpływ na europejskie życie umysłowe za sprawą swojej orientacji antyscholastycznej i programowi renesansowego humanizmu.

Innym powodem pojawienia się wzorca osobowego ziemianina było zwiększenie popytu na produkty rolne. Zaczęto zarabiać m.in. na spławianiu zboża czy bydła też poza granice kraju. Tym samym opłacalne stało się rozwijanie folwarku pańszczyźnianego, tym bardziej, że wskutek rewolucji cenowej europejskie ceny za zboże bądź mięso wzrosły kilkukrotnie.

Wreszcie istotny był fakt, że w XVI w. w Rzeczpospolitej panował względny pokój, co sprawiło, że polski szlachcic miał poczucie funkcjonowania w społeczeństwie zorganizowanym według najlepszych wzorców.

Literatura ziemiańska

W piśmiennictwie renesansowym propagowane były wzorce osobowe ziemiańskie. Często tworzyli je sami szlachcice‑ziemianie, który za sprawą wierszowanych bądź prozatorskich dzieł propagowali swój model życia i system wartości. Średniozamożna szlachta była przekonana, że tylko stan ziemiański umożliwia szczęśliwe i cnotliwe życie. Jego podstawą miał być wystarczający – nie zbyt niski ani wysoki – stan posiadania, ale przede wszystkim życie w zgodzie z rytmem natury.

R1Z875FF6XG3L1

Na ilustracji znajduje się karta zawierająca teksty pieśni Kochanowskiego z Ksiąg Wtórych, które zostały zapisane szwabachą (pismem gotyckim) w kolorze czarnym. Tekst jest otoczony dwiema ramkami mniejszą i większą. Na środku kartki znajduje się tytuł, pisany powiększonymi literami: Piesn svientoianska o Sobótce. Tekst pieśni zaczyna się ozdobnym inicjałem. W górnym prawym rogu widnieje numer strony 55.

Szczególne znaczenie wśród dzieł zaliczanych do literatury ziemiańskiej ma Pieśń świętojańska o sobótce Jana Kochanowskiego. Jest to cykl utworów wydany wraz ze zbiorem Pieśni w 1586 roku, a więc dwa lata po śmierci autora. Tym, co łączyło przywołane wiersze, był nie tylko gatunek (pieśń), lecz także wspólny temat (wieś). Czytelnik otrzymał zbiór tworzący przemyślaną całość, w którym kolejne Panny/bohaterki głoszą pochwałę święta, tańca, zabawy, życia na wsi, śpiewają o miłości, łowiectwie, wojnie.

Miejsca szczęśliwe i straszne

W literaturze występują takie motywy, które powtarzają się w podobnej formie w różnych epokach i kręgach kulturowych. W badaniach literaturoznawczych nazywa się je toposamitopostoposami. Do szczególnie popularnych należy topos miejsca przyjemnego bądź szczęśliwego. Określa się je po łacinie jako locus amoenuslocus amoenuslocus amoenus, a nazwa wywodzi się prawdopodobnie od słowa „amor”, czyli miłość. Łacińskie pochodzenie nazwy nie oznacza, że topos ukształtowali starożytni Rzymianie – w literaturze europejskiej źródłem najczęstszych realizacji opisu miejsca szczęśliwego są dzieła Greków.

Kluczowy element łączący większość przykładów przedstawiających locus amoenus to położenie poza miastem, w naturze sprzyjającej człowiekowi, której elementami są najczęściej: drzewa, śpiewające ptaki, łagodny wiatr, strumienie, łąki, czasem góry, które nie przytłaczają swoim ogromem, lecz są pięknym uzupełnieniem krajobrazu i schronieniem.

RK51K16A4BAUR

Zdjęcie przedstawia krajobraz górzysty. Na przedzie jest łąka z ogromną ilością mniszka lekarskiego, na drugim planie natomiast kilka górskich chatek, a pomiędzy nimi drzewa. W tle zdjęcia znajdują się wysokie, górskie, skaliste wzniesienia, których górne partie pokryte są śniegiem.

Sycylia Teokryta

R1CDQT9QJOQNM1

Grafika przedstawia popiersie mężczyzny w średnim wieku. Mężczyzna ma długie włosy zakrywające szyję oraz kilkucentymetrowy zarost. Na jego głowie widzimy wieniec laurowy.

Łagodny, urokliwy krajobraz może występować w utworach należących do dowolnego gatunku i rodzaju, ale szczególnie predysponowana do jego ukazywania jest sielankasielankasielanka (zwana też bukolikąbukolikabukoliką, eklogąeklogaeklogą lub idylląidyllaidyllą). Gatunek ten zawdzięcza swój rozwój w dużym stopniu Teokrytowi – pochodzącemu z Sycylii poecie, który żył w III w. p.n.e.  Tam powstawały jego niewielkie utwory, które nazywał bukolikami. Jest to nazwa wskazująca na to, kto jest bohaterem dzieła – w języku greckim boukólos to pasterz bydła. Teokryt umiejscowił pasterzy w zachowującej cechy realizmu Sycylii. Bohaterowie utworów greckiego pisarza zazwyczaj dialogują, śpiewając o miłości.

Arkadia Wergiliusza

Duży wpływ na przemiany gatunku nazywanego bukoliką wywarł Rzymianin Wergiliusz. Jego życie (70–19 r. p.n.e.) przypadło m.in. na czasy panowania cesarza Oktawiana Augusta. Wergiliusz to autor trzech ważnych dzieł: EneidyEneidaEneidy, GeorgikGeorgikiGeorgik i Bukolik. Ten ostatni zbiór ma grecki tytuł, ale każdy z dziesięciu zawartych w nim utworów Wergiliusz nazwał eklogą, co jest odpowiednikiem sielanki. Choć rzymski twórca nawiązywał do Teokryta, to jego opis życia pasterzy i rolników zawiera też elementy nieobecne u Greka:

• u Wergiliusza bohaterowie często noszą „maski”, co oznacza, że poeta jako pasterzy ukazał postaci historyczne,

• przyroda jest w większym stopniu wyidealizowana u Rzymianina niż w utworach Greka,

• zmieniony został „adres” szczęśliwej krainy – u Wergiliusza pojawiła się w tej roli Arkadia.

Wergiliusz, który nigdy nie był w greckiej Arkadii, został uznany przez badaczy literatury antycznej za twórcę toposu arkadyjskiego. Topos ten realizowany jest w eklogach przedstawiających wyidealizowaną naturę zamieszkiwaną przez ludzi szczęśliwych, pozbawionych trosk. Takie postrzeganie Bukolik Wergiliusza jest jednak dużym uproszczeniem, ponieważ:

R15OZSGLFFKUM1

Grafika przedstawia popiersie młodego mężczyzny. Mężczyzna ma długie, kręcone włosy, sięgające ramion, na głowie wieniec laurowy. Na dole grafiki widnieją napisy w obcych językach.

• tylko w jednej eklodze wyraźnie podaje się, że wydarzenia dzieją się w Arkadii, a w pozostałych eklogach miejsce akcji to Italia (lub Sycylia),

• już przed Wergiliuszem wychwalano piękno Arkadii,  np. w anonimowych utworach powstających od VII do III w. p.n.e., jak Hymn XIX do Pana z V w. p.n.e.,

• nie wszyscy przebywający w Arkadii są szczęśliwi – niektórzy muszą ją opuścić, inni zakochali się w niej bez wzajemności.

Na ukształtowanie toposu arkadyjskiego duży wpływ mieli naśladowcy Wergiliusza, np. włoski humanista Jacopo Sannazaro, autor poematu Arcadia (1504). Ukazywali oni tę grecką krainę jako piękną, przyjazną człowiekowi i zlokalizowaną nie w konkretnym miejscu, a bardziej w przestrzeni duchowej.

Definicje

R1PJF5XCBC7HT1

Obraz przedstawia twarz starszego mężczyzny. Jest ona owalna, z zaznaczonymi zmarszczkami. Mężczyzna ma krzaczaste brwi, wysokie czoło, długi nos. Jego włosy są siwe, falujące. Mężczyzna podpiera prawą dłonią prawy policzek. Jest ubrany w garnitur, koszulę i muchę.

ToposytoposToposy „miejsca szczęśliwego” oraz „miejsca strasznego” zostały zdefiniowane dopiero w XIX w. przez niemieckiego historyka Ernsta Curtiusa (1814–1896), autora Literatury europejskiej i łacińskiego średniowiecza. Na określenie obu przestrzeni użył on łacińskojęzycznych terminów: locus amoenuslocus amoenuslocus amoenus (miejsce przyjemne) i locus horriduslocus horriduslocus horridus (miejsce straszne). Locus amoenus jest utożsamiane z arkadyjskością, sielskością, przyjazną naturą, a więc tymi przestrzeniami, w których  żył szlachcic ziemianin. Przebywanie w tym świecie przynosiło jego mieszkańcowi pożytki duchowe, merkantylne i estetyczne, natomiast konieczność opuszczenia wiejskiej przestrzeni i udanie się w nieznane były postrzegane jako coś negatywnego, rodzaj zagrożenia.

Słownik