Psalmy po polsku

Wśród licznych przekładówprzekładprzekładów Księgi PsalmówpsalmPsalmów na różne języki jest też niemal 60 tłumaczeń na język polski. Część ich autorów (pracujących indywidualnie lub w zespołach) decydowało się na translację całego Pisma Świętego, część – tylko PsałterzaPsałterzPsałterza. Ważne było też przyjęcie koncepcji polegającej na wiernym tłumaczeniu lub na tworzeniu parafrazyparafrazaparafrazy, co często przejawiało się w stosowaniu typowego dla kultury żydowskiej segmentowania tekstu w wersetachwersetwersetach albo na przekształceniu ich na wersywerswersy. Początkowo (do XV w. włącznie) zachowywano oryginalną strukturę tekstu i wersetów. W XVI w. mocniej zaczęto uwypuklać poetycki charakter psalmów i normą stało się używanie wersów. Wyraźniejszy odwrót od tej tendencji pojawił się w XX w., kiedy znowu chętnie sięgano po werset.

R1CG726MBTZHN1

Ilustracja przedstawia stronę Psałterza floriańskiego. Ozdobna pierwsza litera B - inicjał z wkomponowanym ornamentem. Dookoła tekstu również zdobienia - motywy roślinne, ludzie, zwierzęta.

Wśród polskich przekładów Księgi Psalmów szczególne znaczenie ma najstarsze z zachowanych tłumaczeń, czyli Psałterz królowej Jadwigi (Psałterz floriański). Wiele wskazuje, że przeznaczono go dla królowej Jadwigi Andegaweńskiej, pierwszej żony Władysława Jagiełły. Wprawdzie władczyni zmarła przed końcem prac, ale niezwykły rękopis trafił ostatecznie na Wawel. Później znalazł się w zasobach klasztoru pod wezwaniem św. Floriana w Austrii, stąd nazwa Psałterz floriański. Pięknie zdobione dzieło zawiera trzy wersje językowe: łacińską, niemiecką i polską.

Gdy w XVI w. zachodni Kościół chrześcijański uległ rozbiciu na różne wyznania, każde z nich dążyło do posiadania „swojego” tłumaczenia. Z pewnością za największe osiągnięcie z tego okresu uznać trzeba spisany wersami Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego. To zbiór parafraz psalmów, w którym największy polski twórca renesansowy połączył biblijne obrazowanie z humanistyczną wizją Boga. Dzieło Kochanowskiego jest bardzo wysoko oceniane przez historyków literatury:

[...] Psałterz Dawidów przekładania Kochanowskiego nie traci nic z mocy liryki religijnej, tyle że jest to liryka bardziej uniwersalna, niezwiązana z jednym wyznaniem. I istotnie psalmy Kochanowskiego śpiewane były zarówno w katolickich, jak i w protestanckich zborach. [...] Kochanowski poszukuje nieustannie zgody pomiędzy różnymi systemami teologiczno‑filozoficznymi, które złożyły się w ciągu wieków na europejską kulturę. Koegzystencja judaizmu, hellenizmu i chrześcijaństwa jest niepodważalną zasadą zarówno światopoglądu poety, jak i wyboru przezeń tradycji stylistycznych.

Indeks górny Źródło: Jerzy Ziomek, Literatura Odrodzenia, Warszawa 1987, s. 175–176. Indeks górny koniec^{Źródło: Jerzy Ziomek, Literatura Odrodzenia, Warszawa 1987, s. 175–176.}

Psałterz Dawidów w przekładzie Jana Kochanowskiego

PsałterzpsałterzPsałterz Dawidów w przekładzieprzekładprzekładzie Jana Kochanowskiego ukazał się w Krakowie w 1579 roku. Poeta poświęcił tłumaczeniu psalmówpsalmpsalmów około 10 lat i uważał to dzieło za jedno ze swoich największych osiągnięć. 

W liście do Stanisława Fogelwedera poeta czarnoleski pisał, że było to zadanie bardzo wymagające. Mistrz podkreślał nieustanne wahanie pomiędzy Poezją (Poetica) a Koniecznością (Necessitas), a zatem natchnieniem, radością swobodnego tworzenia a wiernością wobec oryginału.

Psałterz Dawidów nie jest dokładnym tłumaczeniem Księgi Psalmów – to poetycka parafrazaparafrazaparafraza. Wynikało to już z przyjętej formy, ponieważ Kochanowski wprowadził podział na strofy i dostosował psalmy do polskiej wersyfikacji opartej na sylabizmiesylabizmsylabizmie. Posługiwał się urozmaiconymi układami strof. Używał różnorytmicznych wierszy, najczęściej 8- 11- i 13‑zgłoskowców. Zmiana formy skutkowała koniecznością dostosowania do niej języka. Poeta dążył do oddania literalnegoliteralnyliteralnego sensu psalmów i nie zmieniał ich treści. Inwencja Kochanowskiego jest natomiast widoczna w warstwie stylistycznej.

Poeta dodawał epitety, metafory i porównania potęgujące wymowę oryginału. W Starym Testamencie Bóg występuje pod dwoma imionami (Jahveh i Elohim). Aby uniknąć powtórzeń, urozmaicić tekst stylistycznie Kochanowski zastosował metafory i peryfrazyperyfrazaperyfrazy: Król, wszechmocny Pan, wieczny Pan, Ojciec litościwy, Sędzia nienaganiony, wiekuisty Bóg, wieczny nasz Obrońca, Sprawca niebieskiego domu. W bogactwie określeń szczególną uwagę zwracają podkreślające boski majestat epitety zaprzeczone, np. Bóg niewychwalony, niezmierzony, nieskończony. Były one uznawane przez Arystotelesa i poetyki humanistyczne za szczególnie wytworne i przynależne do stylu wysokiego. Różnorodność epitetów w Psałterzu Kochanowskiego jest tym bardziej istotna, że Biblia, z uwagi na właściwości języka hebrajskiego, jest bardzo uboga w przymiotniki.

Bogate słownictwo i synonimika dotyczą także obrazowania związanego z człowiekiem. Często stosowane w Biblii określenie „sprawiedliwy” to u Kochanowskiego: pokorny, cichy, święty, ubogi, skromny, cnotliwy, uczciwy, wierny lub bogobojny. „Człowiek zły” to z kolei: grzesznik, bezbożny, złoczyńca, przestępca, głupi, hardy, obłudny, zdradliwy itd. Peryfrazy stosowane przez poetę znacząco wpłynęły na artyzm języka psalmów.

Przekład poety jest również dziełem ważnym ideowo − jako wyraz humanizmu chrześcijańskiego oddaje renesansowe spojrzenie na Boga oraz jego relacje z człowiekiem. Kochanowski zaciera różnice pomiędzy wyobrażeniami starotestamentowymi a chrześcijańskimi.

Kochanowski tłumaczy:

RD4BT9FZB8S321

Ilustracja przedstawia okładkę książki. Na okładce w ramce z elementów roślinnych znajdują się tytuł książki, imię i nazwisko autora, rok wydania 1580 i nazwa wydawnictwa.

Bóg Starego Testamentu został tu ukazany jako oparcie, dzięki któremu człowiek może odnaleźć sens w otaczającym go świecie.

Psałterz Jana Kochanowskiego, silnie wpisany w światopogląd epoki, cieszył się ogromną popularnością. Był najczęściej wydawanym zbiorem poety − w latach 1579‑1641 ukazało się 28 wydań. W 1580 roku wydano Melodie na Psałterz Polski z muzyką skomponowaną do psalmów przez wybitnego kompozytora Mikołaja Gomółkę. Psalmy w przekładzie poety nie tylko czytano, ale także śpiewano w kościołach i zborach. Kochanowski wiernie oddał biblijny sens, posługując się kunsztownym językiem poezji, a jednocześnie był to język uniwersalny, bliski katolikom i protestantom.

Słownik