Nawiązania
Psalmy po polsku
Dlaczego Psałterz jest najczęściej tłumaczoną księgą biblijną?
Istnieje wiele przyczyn tego szczególnego zainteresowania, ale warto wspomnieć przynajmniej o dwóch. Psalmy są wykorzystywane w każdym dniu roku liturgicznego, podczas gdy fragmenty pozostałych ksiąg przywołuje się rzadziej. Przede wszystkim jednak stanowiąca część Starego Testamentu Księga Psalmów jest skarbem literatury starożytnego Izraela i ponadczasowym wzorem poezji religijnej chrześcijaństwa. Na 150 utworów ułożonych w języku hebrajskim składają się hymny dziękczynne i pochwalne, utwory o charakterze profetycznym i dydaktycznym.
Po Janie Kochanowskim tłumaczeniem psalmów zajmowali się inni twórcy, w XX stuleciu powstało kilka istotnych tłumaczeń starotestamentowego dzieła. Leopold Staff, zwany poetą trzech epok (Młodej Polski, XX‑lecia międzywojennego i współczesności), tuż przed drugą wojną światową wydał przekład, w którym dostrzega się wielkie pokłady liryzmu, mimo że użył on formy wersetu. Już po drugiej wojnie światowej Roman Brandstaetter postąpił podobnie, tłumacząc wybrane księgi Starego i Nowego Testamentu, w tym Psałterz (1968). Znawcy doceniają w nim nie tylko szatę językową, ale też wierność hebrajskiemu oryginałowi, dobrze znanemu Brandstaetterowi. Ten oryginał poznał także Czesław Miłosz, który przetłumaczył niektóre części Starego Testamentu, m.in. Księgę Koheleta, Księgę Hioba oraz Księgę Psalmów (ta ostatnia ukazała się w 1979 r.).
Przekłady Jana Kochanowskiego i Czesława Miłosza
Jan Kochanowski zajmował się tłumaczeniem psalmów co najmniej 9 lat. Sięgał do różnych tłumaczeń Psałterza na łacinę oraz język polski (nic nie wskazuje na to, że znał hebrajski). Dzieło, które ukazało się w Krakowie w 1579 r., przez wiele lat uchodziło za największe dokonanie poetyckie Kochanowskiego, a jeszcze dziś poszczególne utwory można usłyszeć w świątyniach różnych wyznań.
Psalm 23: Dominus regit me et nihil mihi deeritMój wiekuisty Pasterz mię pasie,
Nie zejdzie mi nic na żadnym wczasie;
Zawiódł mię w pasze niepospolite,
Nad zdroje żywej wody obfite.Wrócił mię z dziwnych obłędliwości
Na ścieżkę jawnej sprawiedliwości;
Postanowił mię na drodze prawej
Z chęci ku słudze swemu łaskawej.By dobrze stała śmierć tuż przede mną,
Bać się nie będę, bo Pan mój ze mną.
Twój pręt, o Panie, i laska Twoja –
W niebezpieczeństwie obrona moja.Posadziłeś mię za stół kosztowny,
Skąd nieprzyjaciel boleje głowny;
Włos mi mój wszystek balsamem płynie,
Czasza opływa w rozkosznym winie.Ufam Twej łasce, że mię na wieki
Nie spuścisz, Panie, z swojej opieki
I będę mieszkał w Twym świętym domu,
Nie ustępując laty nikomu.Źródło: Jan Kochanowski, Psalm 23: Dominus regit me et nihil mihi deerit, [w:] tegoż, Psałterz Dawidów, oprac. J. Woronczak, Wrocław 1982, s. 71–72.
Psalm 123: Ad te leavi oculos meosBoże, który mieszkasz nad wszytkiemi nieby
Prózen i trosk ludzkich, i wszelkiej potrzeby,
Do Ciebie ja wznoszę smętne oczy swoje,
O Panie, nadziejo i zbawienie moje.Jako w niedostatku na pańską pogląda
Głodny sługa rękę i łaski pożąda,
Jako niewolnica, której głód dojmuje,
Coraz paniej swojej ręki upatruje,Takżeć oczy nasze obciężone łzami
Na Pana patrzają – owa się nad nami
Smiłować jako Pan miłosierny raczy,
A występków naszych łaskawie przebaczy.Użal się nas, użal, nieśmiertelny Boże,
Abowiem już ledwe cierpieć więcej może
Nasze człowieczeństwo pośmiechów i wzgardy,
Tak nas ten lud trapi, swoim szczęściem hardy.Źródło: Jan Kochanowski, Psalm 123: Ad te leavi oculos meos, [w:] tegoż, Psałterz Dawidów, oprac. J. Woronczak, Wrocław 1982, s. 383–384.
Psalm 130: De profundis clamavi ad te DomineW troskach głębokich ponurzony,
Do Ciebie, Boże niezmierzony,
Wołam: Racz smutne prośby moje
Przyjąć w łaskawe uszy swoje!Jeśli tej z nami surowości
Będziesz chciał użyć, jako złości
Nasze są godne, kto praw, Panie,
Przed srogim sądem Twym zostanie?Aleś Ty Pan jest dobrotliwy,
Pan z przyrodzenia lutościwy,
Co przeciw Tobie u wszech ludzi
Uczciwość wielką w sercu budzi.Cieszy mię, Panie, dobroć Twoja,
Cieszą mię słowa, dusza moja
Upatrza Twego smiłowania
Barziej niż nocna straż świtania.Barziej niż nocna straż świtania
Pragnie duch Twego smiłowania.
O Izraelu, niech się dzieje,
Co chce, ty w Panu kładź nadzieje.U Tego litość nieprzebrana,
U Tego pomoc nieczekana,
Ten miłosierdziu swemu g'woli
Ze wszech cię grzechów twych wyzwoli.Źródło: Jan Kochanowski, Psalm 130: De profundis clamavi ad te Domine, [w:] tegoż, Psałterz Dawidów, oprac. J. Woronczak, Wrocław 1982, s. 392–395.
Czesław Miłosz, przygotowując się do przekładów wybranych ksiąg Biblii, nauczył się języka hebrajskiego – miał wówczas 70 lat. Jego Księga Psalmów ukazała się 400 lat po wydaniu Psałterza Jana Kochanowskiego.
Psalm 123
Pieśń wstępowań. Do Ciebie wznoszę oczy moje, * który mieszkasz w niebie.
Oto jak oczy sług * zwrócone są ku ręce ich pana, * jak oczy służebnic * ku ręce ich pani, * tak nasze oczy ku Panu, Bogu naszemu, * aż zmiłuje się nad nami.
Zmiłuj się nad nami, Panie, zmiłuj się nad nami! * Bo jesteśmy bardzo nasyceni pogardą.
Nad miarę nasycona jest dusza nasza * drwinami możnych i pogardą pysznych.
Źródło: Czesław Miłosz, Psalm 123, [w:] tegoż, Księga psalmów, Kraków 1998, s. 332.
Psalm 23
Psalm Dawida. Pan jest pasterzem moim. * Na niczym mi nie zbywa.
Na zielonych pastwiskach położył mnie, * nad spokojne wody mnie prowadzi.
Duszę moją posila, * prowadzi mnie po ścieżkach prostych * dla chwały swego imienia.
A choćbym zeszedł w ciemną dolinę śmierci, * nie będę lękać się złego, bo Ty jesteś ze mną. * Twój kij pasterski i laska: one mnie będą wiodły.
Ty stół biesiadny zastawiasz przede mną na przekór moim wrogom, * głowę moją olejkiem namaszczasz, * a mój kielich przelewa się.
Szczęście i łaska podążają za mną * po wszystkie dnie mego życia. * I zamieszkam w domu Pańskim * na długie czasy.
Źródło: Czesław Miłosz, Psalm 23, [w:] tegoż, Księga Psalmów, Kraków 1998, s. 106.
Psalm 130
Pieśń wstępowań. Z głębokości wołam do Ciebie, Panie.
Panie, usłysz głos mój! * Niech będą uszy Twoje otwarte * na głos błagania mego.
Jeżeli pamięć o występkach zachowasz, Panie, * któż się ostoi?
Ale z Tobą jest przebaczenie, * abyś w bojaźni był czczony.
Nadzieję pokładam w Panu, * nadzieję w Panu pokłada dusza moja, * i czekam na Jego słowo.
Dusza moja czeka na Pana * bardziej niż nocne straże na przyjście poranka, * niż nocne straże na przyjście poranka.
Oczekuj, Izraelu, Pana, * bo w Panu jest łaska * i wielka moc odkupienia.
On sam odkupi Izraela ze wszystkich win jego.
Źródło: Czesław Miłosz, Psalm 130, [w:] tegoż, Księga psalmów, Kraków 1998, s. 339.
W poprzednim ćwiczeniu użyto określenia: „pamiętliwy”. Podaj co najmniej trzy synonimy tego wyrazu (nie używaj tych propozycji, które już podano).
Na podstawie poprzedniego ćwiczenia wyjaśnij, jakim celom służą bezpośrednie zwroty kierowane przez podmiot liryczny do Boga.
W jaki sposób podmiot liryczny w Psalmie 130 przedstawia swoją zależność od woli Boga? Odpowiedź uzasadnij, przywołując co najmniej jeden cytat z tłumaczeń dokonanych przez Jana Kochanowskiego i Czesława Miłosza.
Porównaj dwa fragmenty przekładów Psalmu 23: pierwszy dwuwers Jana Kochanowskiego i pierwszy werset Czesława Miłosza.
Mój wiekuisty Pasterz mię pasie,
Nie zejdzie mi nicNie zejdzie mi nic na żadnym wczasiewczasie;
Psalm Dawida. Pan jest pasterzem moim. * Na niczym mi nie zbywa.
Psalm 123 spisany przez Czesława Miłosza to parafraza / przekład.
Tłumaczenia Psalmu 130 dokonał także poeta oświeceniowy Franciszek Karpiński. Porównaj je z tekstami Jana Kochanowskiego i Czesława Miłosza. Zapisz podobieństwa i różnice. Zwróć uwagę na formę zapisu.
PsałterzZ głębi do Ciebie wołałem, Panie!
Panie! Wysłuchaj me modły,
Uszu Twych na me nakłoń wołanie,
Srogie mi troski dobodły.Jeżeli zważać nasze masz złości,
Panie! Któż Tobie wytrzyma?
Aleś Ty łaskaw! Pańskiej litości
Chciwemi czekam oczyma.Według słów Pańskich czekam pomocy,
Ufając w łasce niezmiernej,
Od rannej straży do późnej nocy,
Niech ufa w Bogu lud wierny.Bo zlitowanie nie jest Mu nowe,
Hojny jest okup u Niego;
On dobry! Dzieci Izraelowi
Wybawi z grzechu wszelkiego.Źródło: Franciszek Karpiński, Psałterz, Warszawa 2011, s. 325.