Twórcy barokowi chcieli osiągnąć artystyczne cele przez odwołanie się do zmysłów, fantazji, szukali nowych rozwiązań. Renesansowe poczucie piękna zastąpili poszukiwaniem przeciwieństw. Pokazywali brzydotę, dziwność i niezwykłość świata, wszystko po to, aby zadziwić odbiorcę i skłonić go do refleksji. Szczególnie upodobali sobie kontrasty, dynamikę kompozycji, przepych, blask, patos. Świadomie zakłócali zasady harmonii i proporcji, wykorzystywali efekt złudzenia optycznego. Jedną z głównych cech sztuki barokowej był iluzjonizmiluzjonizmiluzjonizm.

Kościół, który stał się wzorem

Sztuka barokowa odwoływała się do emocji i uczuć wiernych. Monumentalna, bogata w detale architektura i przepych scenerii wnętrz kościelnych mówiły o potędze Kościoła, rozpowszechniały kult świętych, a przede wszystkim tworzyły tło dla rozbudowanych nabożeństw. Budowla, którą uważa się za pierwowzór świątyni barokowej, to kościół zakonu jezuitów w Rzymie pw. Najświętszego Imienia Jezus, znany jako Il Gesù. Świątynia była właśnie odpowiedzią na potrzeby potrydenckiej sztuki, w tym architektury.

Kościół barokowy zniósł podział wnętrza na przestrzeń dla duchownych i osób świeckich. Wierni mieli być blisko ołtarza i w pełni przeżywać nabożeństwo. Dlatego twórca świątyni Il Gesù, Jacopo da Vignola (1507–1573), zaproponował jednonawowy kościół na planie krzyża łacińskiego, przecięty szerokim i krótkim transeptemtransepttranseptem, który nie wystaje poza bryłę korpusu, oraz z płytkim prezbiteriumprezbiteriumprezbiterium. Takie ukształtowanie przestrzeni sprawia, że ołtarz jest doskonale widoczny, a duchowny głoszący kazanie – słyszany z każdego miejsca we wnętrzu.

Dwukondygnacyjna fasada świątyni autorstwa Giacomo della Porta (1540–1604) jest harmonijna i symetryczna względem głównego wejścia. Została zbudowana z rytmicznie ułożonych elementów tworzących światłocień (pilastrypilasterpilastry, półkolumnypółkolumnapółkolumny, frontonyfrontonfrontony, nieduży łamany gzymsgzymsgzyms, nisze), który dodatkowo ją modeluje – okazałość architektury i bogate dekoracje miały stanowić odpowiednią oprawę miejsca kultu. Układ elementów skupia uwagę na drzwiach prowadzących do serca budowli, czyli ołtarza głównego, co było zgodne z założeniem, że architektura powinna równocześnie eksponować sacrum i podkreślać majestat samej przestrzeni religijnego kultu.

Założenia architektoniczne kościoła Il Gesù powielano w całej Europie. Wśród ówczesnych polskich realizacji tej koncepcji wyróżniają się: kościół pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Krakowie, kościół Bożego Ciała w Nieświeżu oraz kościół św. Kazimierza w Wilnie.

Bogactwo formy

Świątynie, których przepych i bogactwo form fasady i wnętrz szczególnie zapadają w pamięć, to przede wszystkim budowle należące do okresu dojrzałego baroku. Zazwyczaj były wznoszone na planie zbliżonym do krzyża łacińskiego, z kopułąkopułakopułą na skrzyżowaniu płytkiego transeptu i nawy głównej, ale także na planie centralnym – krzyża greckiegokrzyż greckikrzyża greckiego lub owalu. Często rezygnowano z naw bocznych – ich miejsce zastępowały liczne kaplice, łączone z nawą główną zdobnymi arkadami. Układ okien i arkad akcentował kierunek prowadzący wzrok w stronę głównego ołtarza – sacrum świątyni.

R47FEBRTJSORV1

Zdjęcie przestawia wnętrze kopuły kościelnej. Jest ona bogato zdobiona złoceniami.

Powstawały wnętrza silnie oddziałujące na emocje i przeżycia estetyczne odbiorcy. Artyści, tworząc freski, stosowali efekt bazujący na złudzeniu optycznym zwanym kwadraturą (quadratura). Termin ten określa symulację przestrzeni architektonicznej (np. na kopule czy sklepieniu świątyni), która miała się w sposób iluzjonistyczny otwierać ku niebu, wydawać się większa, bardziej monumentalna w swoim założeniu.

Sakralna architektura barokowa – cechy charakterystyczne:

• malownicze, monumentalne budowle, często zwieńczone kopułami;

• kościoły na planie centralnym lub na planie krzyża łacińskiego, ale jednonawowe, w których nawy boczne były zastępowane kaplicami;

• dynamizm architektury: „falujące” fasady, wypukłe i wklęsłe części budynków;

• dwukondygnacyjne elewacje;

• precyzyjna dekoracja rzeźbiarska, nisze na elewacji, w których umieszczano rzeźby;

• bogato zdobione portale, często z tympanonami;

• przepych wnętrz kościołów: marmury i marmoryzacjemarmoryzacjamarmoryzacje, złocenia, sztukateriesztukateriasztukaterie stiukowe, sklepienia pokryte freskami z wykorzystaniem malarstwa iluzjonistycznego (quadratura).

Pałace i rezydencje

Świecka architektura barokowa, w dużej mierze architektura rezydencjonalna, nie była tak widowiskowa jak budownictwo sakralne tego okresu – hołdowała symetrii, umiarkowaniu i klasycznemu porządkowi. Elewacje budynków zdobiono zdecydowanie skromniej, często rezygnowano nawet z rzeźbiarskiej dekoracji. Pawilony lokowane na planie w kształcie litery U, z bocznymi skrzydłamiskrzydło bocznebocznymi skrzydłami, otwierały się na wspaniałe ogrody o formowanych alejach. Przyroda była częścią założeń pałacowych – roślinność współistniała z elementami małej architektury: fontannami, altanami czy sztucznymi grotami.

Architektura pałacowa doby baroku była swego rodzaju metaforą władzy absolutnej. Styl architektury rezydencjonalnej często określany jest jako styl Ludwika XIV, zwanego Królem Słońce, panującego we Francji w latach 1643–1715. W tym kraju właśnie powstały największe założenia architektury pałacowo‑ogrodowej.

Jedną z pierwszych rezydencji zbudowanych zgodnie z wyznacznikami baroku klasycyzującego jest powstały w latach 1657–1661 pałac Vaux le Vicomte w Maincy . 

Barokowe rezydencje -patos i teatralność

Galeria

Dworska architektura barokowa – cechy charakterystyczne:

• budowle entre court et jardin – reprezentacyjne założenia dworsko‑parkowe w układzie osiowym, z dziedzińcem honorowym, centralnie położonym pałacem i ogrodami na jego tyłach;

• park/ogród zaprojektowany symetrycznie względem osi budynku, wyposażony w elementy małej architektury, np. gabinety, sztuczne groty, roślinne labirynty, kanały wodne, baseny, fontanny, geometryczne trawniki i żywopłoty;

• pałace na planie litery U –  otwarta forma z bocznymi skrzydłami, których pomieszczenia tworzą amfiladę;

• dynamiczna elewacja – wykorzystanie ryzalituryzalitryzalitu, czyli wystającego z bryły – zazwyczaj w centralnej części – fragmentu budynku;

• część środkowa z rozbudowaną, bogato dekorowaną klatką schodową – głównym wejściem prowadzącym do sali balowej, otwartej na ogród;

• budynki często wyposażone w wysokie okna, z francuska nazywane portfenetrportfenetrportfenetr, doświetlające wnętrze.

Słownik