Dowiedz się
Barokowa poezja
W polskiej poezji barokowej – w zależności od przyjętych kryteriów podziału – wyróżnia się kilka głównych nurtów.
- Nazwa kategorii: Nurty w polskiej poezji barokowej
- Nazwa kategorii: metafizyczny
- Nazwa kategorii: „światowych rozkoszy”
- Nazwa kategorii: sarmacki
- Nazwa kategorii: dworski Koniec elementów należących do kategorii Nurty w polskiej poezji barokowej
- Elementy należące do kategorii Nurty w polskiej poezji barokowej
Barokowi twórcy lubili wykazywać się pomysłowością, dążyli do zaskoczenia czytelnika. Poeta miał przedstawiać świat w oryginalny sposób. Umiejętność posługiwania się konceptemkonceptem, czyli zaskakującym, oryginalnym pomysłem w zakresie formy lub tematu, była dowodem obycia kulturalnego, inteligencji, a także poczucia humoru.
Termin „koncept” wywodzi się z antyku. W pierwotnym znaczeniu był pojęciem związanym z teorią powstawania dzieła literackiego i oznaczał ogólny zamysł dzieła ze wszystkimi środkami mogącymi pomóc w jego realizacji. Z czasem wykształciło się nowe znaczenie konceptu jako trafnej, celnej myśli, która miała być istotą danego utworu. Celem konceptu było dotarcie do pewnej konkluzji, prawdy w zaskakujący i kunsztowny sposób. Choć pojęcie konceptu wywodzi się ze starożytności, konceptyzmkonceptyzm jako kierunek w literaturze rozwinął się w pełni dopiero w twórczości XVI i XVII wieku i jest związany z estetyką manierystycznąmanierystyczną oraz barokową.
W sztuce manierystycznej, głównie w malarstwie, rozwinęły się nowe tendencje, odsuwając w cień założenia sztuki renesansowej. Nastąpiło zerwanie z ideałami ładu i harmonii na rzecz skomplikowanych form, wyszukanych tematów i wirtuozerii wykonania. Manieryzm to nadmierna ekspresja, przesada, dążenie do niesamowitości i oryginalności. Często przejawiało się to w kreowaniu świata nienaśladującego rzeczywistości (zdeformowane postaci, niezgodny z naturą dobór barw). Ideałem malarzy tego okresu było ukazywanie wyrafinowanego i wytwornego piękna.
I w literaturze, i w sztuce opartych na koncepcie ważne było zaskakiwanie odbiorcy, wzbudzanie u niego podziwu i poczucia niesamowitości.
(wł. concetto – „wyszukany pomysł”) – nurt w literaturze europejskiego baroku, powstał we Włoszech i Hiszpanii; polegał na wykorzystaniu w utworze niezwykłego, wyszukanego pomysłu (dotyczącego treści i formy); zaskakujące skojarzenia, oddane za pomocą wysmakowanej formy, miały zadziwiać i szokować czytelnika sprawnością artystyczną twórcy i oryginalnością pomysłu; aby uzyskać cel, twórcy wykorzystywali rozliczne środki artystycznego wyrazu, np. antytezy, oksymorony, paradoksy itp.
Autorem, który zapoczątkował rozkwit barokowej poezji kunsztownej, był Giambattista Marino (1569–1625). Od jego nazwiska ukuto termin „marinizmmarinizm”, określający typ poezji, w której kluczową rolę odgrywa niezwykły pomysł. Marino poszukiwał oryginalnych środków wyrazu, które olśnią czytelnika, zachęcając do zatrzymania się nad wierszem. Bawił się słowem, obrazami, znaczeniami, dostarczając odbiorcy doznań intelektualnych i estetycznych. Twórczość poety opiera się na kontrastach, oksymoronach, hiperbolachhiperbolach, rozbudowanych porównaniach, nieoczywistych zestawieniach, zaskakujących metaforach i skojarzeniach. Chętnie stosował paradoksyparadoksy, czyli z pozoru absurdalne stwierdzenia, które w nieoczekiwany sposób ukazują jakąś głębszą prawdę. Wprowadził również do poezji tematy rozkładu, brzydoty, trupiego ciała ‒ wszystko po to, by zaskoczyć, a nawet zaszokować odbiorców.
Poezja barokowa w Polsce
Marino i jego naśladowcy pisali utwory najczęściej o tematyce miłosnej, erotycznej, ale wpływy marinizmu można również dostrzec w twórczości metafizycznej, podejmującej poważne refleksje związane z Bogiem, przemijaniem i kondycją człowieka. Marinizm i konceptyzmkonceptyzm, dwa współistniejące nurty w poezji barokowej, wywarły wpływ na poetów dworskich: Jana Andrzeja Morsztyna oraz Daniela Naborowskiego. Celem ich twórczości było zaskoczenie i olśnienie odbiorcy, stąd przedstawiane tematy ujmowali w oryginalny sposób. Najczęściej wykorzystywali zaskakującą puentę, czyli nieoczekiwane przesłanie, odkrywane na końcu lektury. Innym sposobem budowania konceptu wiersza było zastosowanie antytezyantytezy i paradoksu.
O pisarzu
Morsztyn tworzył poezję służącą rozrywce, lekką, najczęściej dotyczącą miłości i rozkoszy ziemskich. Tematykę miłosną ukazywał hiperbolicznie, wyolbrzymiając zalety damy serca lub miłosne cierpienia. To celowe przerysowanie było czytelnym wskazaniem, że utwór nawiązuje do utrwalonej literackiej konwencji.
Jan Andrzej Morsztyn
Urodził się w 1620 roku w zamożnej rodzinie szlacheckiej herbu Leliwa. Po studiach w Lejdzie przebywał najpierw na magnackim dworze Lubomirskich, następnie związał się z dworem królewskim Jana Kazimierza. W roku 1656 został sekretarzem królewskim, w 1658 r. otrzymał nominację na referendarza koronnego, następnie awansował na stanowisko podskarbiego wielkiego koronnego. Jako dyplomata popierał politykę profrancuską. Gdy na tronie zasiadł Jan III Sobieski, Morsztyn zyskał przyjaźń króla, jednak zmiana polityki polskiej z profrancuskiej na proaustriacką spowodowała konflikt między królem a poetą. Jan Andrzej Morsztyn, oskarżony o malwersacje oraz zdradę stanu, uciekł w 1683 roku z kraju, zabierając ze sobą insygnia koronacyjne Sobieskiego (odesłał je polskiemu władcy po dziesięciu latach). Do śmierci (w 1693 r.) mieszkał we Francji.
Twórczość Jana Andrzeja Morsztyna zalicza się do tzw. nurtu dworskiego. Oznacza to, że jego środowiskiem był dwór (magnacki, królewski itd.), a twórczość – oparta na konwencji, adresowana do odbiorcy o wysublimowanymwysublimowanym smaku - miała charakter elitarny. Jan Andrzej Morsztyn traktował pisanie poezji jako rozrywkę i żadnego ze swoich utworów poetyckich nie wydał drukiem. Jego liryki, krążące w kopiach rękopiśmiennych, znali przede wszystkim ludzie z zamkniętego kręgu (dworzanie, magnaci, artyści). Dziełami zasługującymi na szczególne zainteresowanie – ze względu na tematykę i technikę poetycką - są zbiory: Lutnia (ponad 200 utworów) i Kanikuła albo Psia gwiazda (nieco ponad 30 wierszy). Drukiem ukazały się pod koniec XIX wieku.
Morsztyn i religia
Jan Andrzej Morsztyn nie należał do twórców religijnych, co zdecydowanie odróżnia go od Mikołaja Sępa‑Szarzyńskiego, zaliczanego do nurtu metafizycznego. Zmiana wyznania nie odcisnęła piętna na twórczości Jana Andrzeja Morsztyna, a część wierszy zawierających motywy religijne miała charakter libertyński.
termin „libertynizm” powstał we Francji i oznaczał myślicielstwo; znany jest od XVI w., jednak pojęcie libertynizmu kojarzy się głównie z epoką oświecenia; libertyni oświeceniowi to ludzie wierzący w rozum, niechętni religii, zwolennicy tolerancji; kiedy mówimy o libertynizmie, musimy rozgraniczyć dwie kwestie: libertynizm intelektualny i libertynizm obyczajowy; libertyni to wyznawcy rozumu, którzy odrzucali Boga, religię i społeczne konwenanse; moralność była dla nich przesądem; jednak libertynizm obyczajowy to zjawisko towarzyszące postawie filozoficznej, która za wartość najwyższą uznała wolność człowieka i wolność myśli; ateizm pojawił się jako reakcja na dominującą pozycję Kościoła, a także jako wyraz oświeceniowego uznania dla nauk przyrodniczych
Więcej o libertynizmie znajdziesz w lekcji Libertynizm i jego rola w kulturze oświeceniaLibertynizm i jego rola w kulturze oświecenia.
Barokowe koncepty w sztuce
Giuseppe Arcimboldo może uchodzić za mistrza malarskiego konceptu. Jego słynne portrety opierają się na zaskakującym pomyśle: twarze i postaci portretowanych osób złożone są z elementów otaczającego świata – owoców, kwiatów, warzyw (cykl obrazów związanych z porami roku), ptaków czy ryb (cykl dotyczący żywiołów). Arcimboldo, na praskim dworze Rudolfa II, był także specjalistą od fantastycznych widowisk, do których tworzył oryginalne scenografie. Dzięki niemu powiększyła się też cesarska kolekcja osobliwych przedmiotów.
Barokowe koncepty mogły być związane zarówno z treścią dzieła, jak i jego formą. Celem konceptu było zadziwienie odbiorcy poprzez ukazanie paradoksów otaczającej go rzeczywistości, a także odkrywanie nieoczywistej prawdy o świecie. Koncept dążył często do ukazania prawd niezgodnych z potocznym doświadczeniem. W dziełach zestawiano pewne elementy w niecodzienny sposób, zmuszając odbiorcę do zmiany spojrzenia na przedstawiane zjawiska, a często przewartościowania wcześniejszych sądów. Koncept był postrzegany jako narzędzie poznania, ukazywał złożoność istnienia i paradoksy rządzące światem.
Słownik
(gr. antithesis – przeciwstawienie) – składniowy środek stylistyczny polegający na zestawieniu w jednej wypowiedzi dwóch przeciwstawnych, często wykluczających się logicznie stwierdzeń
(łac. gradatio - stopniowanie) – inaczej stopniowanie; polega na uszeregowaniu słów lub sformułowań według tego, jak się nasila lub słabnie ich intensywność znaczeniowa; służy wzmacnianiu ekspresywności wypowiedzi
(gr. hyperbolḗ – przerzucenie, przesada) – przesadnia, przesada, wyolbrzymienie; środek stylistyczny, który polega na celowej przesadzie w opisie czegoś; może dotyczyć np.: wyglądu, znaczenia, stanów emocjonalnych; służy do spotęgowania cech przypisywanych przedmiotom lub osobom
powtarzanie pewnych głosek w określonym porządku lub w sąsiadujących ze sobą wyrazach, stosowane w celu osiągnięcia efektu artystycznego, np. rymu albo rytmu lub podkreślające warstwę znaczeniową wyodrębnionych słów; rodzajem instrumentacji głoskowej są np. paronomazja, aliteracja, gra słów, onomatopeja
(wł. conceptus – świetny, wyszukany pomysł) – wyszukany, oryginalny i niespodziewany pomysł, na którym oparty jest utwór poetycki; skonstruowany zazwyczaj za pomocą takich środków stylistycznych, jak antyteza, paradoks, paralelizm czy oksymoron, a nakierowany na wywołanie zaskoczenia odbiorcy
(łac. conceptus – ujęcie; wł. concetto – świetny, wyszukany pomysł) – kierunek w poezji ukształtowany w Hiszpanii i we Włoszech, szczególnie popularny w literaturze i sztuce baroku; oparty na zastosowaniu konceptu, cechuje się dążeniem do zadziwiania, zaskakiwania i zaszokowania czytelnika
(fr. maniérisme < manière – sposób) – styl w sztuce i literaturze europejskiej rozwijający się w okresie przejściowym pomiędzy renesansem a barokiem; ideałem literatury i sztuki manierystycznej stał się koncept, pojmowany zarówno jako ukryty zamysł utworu, jak i jego dekoracyjne tworzywo; typowe cechy manieryzmu to dążenie do doskonałości formalnej i technicznej, a także wyrafinowanie
kierunek i styl w poezji barokowej, charakteryzujący się wirtuozerią formy, ozdobnym językiem, wykorzystaniem konceptu; nazwa kierunku pochodzi od nazwiska włoskiego poety Giambattisty Marino
(gr. oksýmōros, od oksýs – ostry i mōros – tępy) – epitet sprzeczny, metaforyczne zestawienie wyrazów o przeciwstawnym, wykluczającym się znaczeniu, np. „gorzkie szczęście”
(gr. parádoxos – nieoczekiwany, nieprawdopodobny, zadziwiający) – zaskakujące twierdzenie, często sprzeczne z powszechnie przyjętą opinią, niosące jednak pewną prawdę moralną, filozoficzną czy psychologiczną; także twierdzenie logiczne prowadzące do zaskakujących i sprzecznych wniosków
(gr. parallēlismós) – powtórzenie identycznych lub podobnych pod względem budowy zdań lub zespołów składniowych
nurt refleksyjnej, osobistej liryki baroku, dotyczący najczęściej sfery religijnej, który rozwinął się w Anglii w XVII w.; skupia się na dociekaniu sensu zmienności świata i tragicznej znikomości człowieka; charakterystyczne są dla tej poezji wyszukane środki ekspresji stylistycznej (koncepty, hiperbole, oksymorony, metafory). W Polsce przedstawicielami poezji metafizycznej byli: Mikołaj Sęp‑Szarzyński, Daniel Naborowski i Sebastian Grabowiecki
(gr. parallēlismós) – powtórzenie identycznych lub podobnych pod względem budowy zdań lub zespołów składniowych
wymienienie elementów, najczęściej tej samej kategorii, które tworzą całość znaczeniową; służy budowaniu nastroju, wyeksponowaniu treści oraz podkreśleniu rytmu wypowiedzi
wymyślny, finezyjny, będący wyrazem wysokiego poziomu artystycznego lub umysłowego