Gatunki starożytnej poezji lirycznej
Róże dla Safony, liryczny dialog Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej z największą poetką starożytnej Grecji
Julian Tuwim nazwał Marię Pawlikowską „słowiańską Sapho”, czyli „słowiańską Safoną”. Ona sama zawsze uważała się za poetkę miłości i rzeczywiście nią była. Podobnie jak jej sławna poprzedniczka Safona z greckiej wyspy Lesbos, tworząca na przełomie VII oraz VI wieku p.n.e. Maria Pawlikowska czuła się spadkobierczynią Safony, czego bezpośredni wyraz dała w cyklu wierszy Róże dla Safony. Ale nie tylko wspomniany cykl świadczy o kontynuowaniu tradycji lirycznej Safony; to przede wszystkim, jak pisał Julian Przyboś, niezwykła szczerość i śmiałość „w wypowiadaniu po raz pierwszy przez kobietę polską sekretnych uczuć i doznań kobiecych”Indeks górny 11 Indeks górny koniec11. Przyjrzyjmy się temu, co łączy twórczość obu niezwykłych autorek.
Obie poetki pochodziły z zamożnych rodzin i obie dużo i chętnie pisały o miłości. Choć dzieli je ponad dwa i pół tysiąca lat (a także tysiące kilometrów), można odnaleźć w ich twórczości wiele wspólnych cech. Maria Pawlikowska‑Jasnorzewska (1891‑1945), złożyła hołd poetycki swojej wielkiej poprzedniczce w wierszach umieszczonych w zbiorze Krystalizacje (1936), między innymi w cyklu zatytułowanym Róże dla Safony.
Poetka starożytnej Hellady
Imię Safony, zwanej czasem po prostu Poetką, tak jak Poetą był dla Greków Homer, stało się symbolem poezji starożytnej Hellady. (W: Liryka starożytnej Grecji, Wrocław 1987, ze wstępu J. Danielewicza)
Safona (628‑568 p.n.e.), najsłynniejsza poetka antycznej Grecji, była pierwszą kobietą, która z taką pasją opiewała życie i miłość. Pochodziła z Mityleny na wyspie Lesbos, z bogatego arystokratycznego rodu. Jej ojciec, Skamandros, zmarł, gdy Safona miała sześć lat. Wyszła za mąż za bogatego kupca z Andros, Kerkilasa, urodziła córkę Kleis. Po śmierci męża odziedziczyła duży majątek. Przez kilka lat przebywała na Sycylii, na przymusowej emigracji, spowodowanej rozruchami politycznymi na Lesbos. Założyła szkołę dla dziewcząt ze szlacheckich rodów, w której uczyła poezji, muzyki, tańca i dobrych manier.
WstępSafona skupiała wokół siebie grono młodych dziewcząt w tzw. thiasos – kole czcicielek Afrodyty o charakterze religijno‑artystycznym. Pełniąc rolę opiekunki i kierowniczki w tym zespole zajmowała się wychowaniem i wykształceniem muzycznym dziewcząt. Musiała cieszyć się wysokim uznaniem, skoro w jej domu – „przybytku obcujących z Muzami” znalazły się dziewczęta z dalekich stron: Miletu, Salaminy, Kolofonu. Tworzyły one pierwsze audytorium przy występach poetyckich Safony; z ich kręgiem wiąże się tematycznie wiele utworów. Z towarzyszkami łączyły Safonę więzy czułej, namiętnej przyjaźni, przechodzącej we wzajemną adorację. (…) Faktem jest, że poetka darzyła wybrane dziewczęta płomiennym uczuciem i walczyła o ich względy, a po rozstaniu dawała wyraz tęsknocie.
Źródło: Jerzy Danielewicz, Wstęp, [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, Wrocław 1987.
Wprawdzie w pieśniach Safony nie ma bezpośredniego potwierdzenia, że w relacjach z uczennicami chodziło o fizyczną bliskość, to jednak właśnie od nazwy wyspy Lesbos pochodzi określenie kobiecego homoerotyzmu.
Epitalamia, hymny, pieśni
Już przez współczesnych Safona była czczona i uwielbiana, jej wizerunki umieszczano na czarach, rzeźbach i monetach. Zmarła w wieku 60 lat, dlatego podania o jej samobójczej śmierci z powodu niespełnionej miłości do żeglarza Faona należy raczej pozostawić w sferze legend rozpowszechnianych później przez ateńskich komediopisarzy.
Śmiech AfrodytyTeraz zapieczętuję wszystko, co napisałam – testament mego życia – i zostawię jako ofiarę na ołtarzu Apollona. Niech bóg i jego kapłani zatrzymają go pod swoją opieką. Wrócę sama na wietrzny cypel, póki słońce jeszcze świeci jasno, póki czarne chmury nie przesłoniły jeszcze zachodniej połaci nieba, i skończę moją wędrówkę, jak skończyć ją muszę. Apollonie, Panie Światła, przyjmij składaną ci w hołdzie ofiarę. Posejdonie, panie wszystkich mórz i oceanów, użycz mi łagodnej przeprawy.
Źródło: Peter Green [czytaj: piter grin], Śmiech Afrodyty, Warszawa 1969.
Twórczość Safony cieszyła się sławą, ale często stanowiła lekturę zakazaną. Safona wydała dziewięć tomów poezji, na które składały się epitalamia, czyli pieśni weselne, hymnyhymny, modlitwy, epigramatyepigramaty, pieśni miłosne i do przyjaciółek. Niestety, z tej bogatej spuścizny ocalało do naszych czasów bardzo niewiele: kilka całych pieśni i kilkaset fragmentów utworów. W Bizancjum w 380 r. n.e. spalono jej książki, a następnie wiersze razem z innymi książkami bibliotek Konstantynopola i Rzymu w 1073 roku (na rozkaz papieża Grzegorza VII).
Z bogatej twórczości Safony ocalało niestety niewiele: kilka pieśni i kilkaset fragmentów utworów.
Maria zwana Lilką
Jedna z największych poetek dwudziestolecia międzywojennego pochodziła z zamożnej artystycznej rodziny. Jej ojciec i dziadek: Wojciech i Juliusz Kossakowie byli znanymi malarzami, siostra Magdalena Samozwaniec i kuzynka, podobnie jak Maria, zajmowały się pisarstwem. Maria dorastała w intelektualnej atmosferze rodzinnej Kossakówki, willi położonej na obrzeżach Krakowa, gdzie stale gościli słynni artyści, kompozytorzy, filozofowie i pisarze, najpierw Młodej Polski, potem dwudziestolecia międzywojennego.
Do szkół, wyjąwszy rok spędzony w Akademii Sztuk Pięknych, nie uczęszczała. Sformalizowane wykształcenie zastąpiła bardzo staranna edukacja domowa. Znała biegle kilka języków, interesowała się filozofią i przyrodoznawstwem, malowała bajkowe surrealistyczne akwarele, które wysoko cenił Witkacy. (…) Całe życie złakniona miłości, trzykrotnie wychodziła za mąż. Dwa pierwsze małżeństwa: z oficerem austriackim Władysławem Bzowskim, a później z literatem i taternikiem Janem Pawlikowskim – były nieudane. Dopiero w trzecim związku z oficerem lotnictwa, por. Stefanem Jasnorzewskim, znalazła pełnię szczęścia.
Cytat za: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Poezje zebrane, Toruń 1993, s. 9.
W kolejnych tomach pojawia się więcej ciemnych barw, smutków, niepokoju i pesymizmu. Jednak nadal pozostaje Pawlikowska przede wszystkim autorką subtelnej, zmysłowo‑intelektualnej poezji miłosnej. Przełom nastąpił w 1939 roku, kiedy poetka zdecydowała się wyemigrować z kraju wraz z mężem. Po krótkim pobycie w Rumunii zamieszkała w Anglii, ale zupełnie nie mogła odnaleźć się w nowych warunkach. Jej twórczość z tego okresu jest przepełniona smutkiem, rozpaczą, rezygnacją. Maria Pawlikowska nigdy już nie wróciła do kraju; zmarła po długiej chorobie w Manchesterze w 1945 roku.
Lektura wierszy Safony i Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej pozwala zauważyć cechy wspólne w twórczości obu poetek. Odszukaj i wypisz z komentarzy do wierszy Safony i Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej zamieszczonych w galerii te fragmenty, które świadczą o podobieństwach w twórczości obu poetek.
Twórczość Safony - galeria
Twórczość Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej
Wypisz cechy wspólne dla poezji obu autorek (np. częste motywy miłosne, indywidualna perspektywa itp.)
Scharakteryzuj postać Safony, jaka wyłania się z cyklu utworów Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej.
Słownik
(gr. epigramma – napis, inskrypcja) w starożytności wierszowany napis na pomnikach, grobowcach; obecnie krótki utwór liryczny o żartobliwej treści i zaskakującej puencie
(gr. hýmnos – pieśń pochwalna); uroczysta, podniosła pieśń o apostroficznym charakterze wypowiedzi; adresatem jest najczęściej personifikowane pojęcie (np. ojczyzna, wolność) lub ważna osoba
1. coś, co ogranicza czyjąś swobodę, czyjeś działania
2. metalowy pręt, do którego umocowane są lejce, wkładany koniowi do pyska, umożliwiający kierowanie zwierzęciem