Ćwiczenia
Temat
Jednym z pierwszych etapów w działaniu argumentacyjnym jest sformułowanie tematu tekstu. Udany tytuł jest odpowiedzią na jedno z siedmiu pytań: kto?, co?, gdzie?, kiedy?, za pomocą czego?, w jaki sposób?, dlaczego?. Przykładowo: temat 'O relacjach rodziców z nastoletnimi dziećmi' jest odpowiedzią na pytanie: 'co?', a temat 'Udane wakacje tylko na południu Europy' odpowiada na pytanie 'gdzie?'.
Już sam temat powinien być sygnałem dla odbiorcy, jakie stanowisko zajmuje nadawca. W tym sensie można powiedzieć, że temat wystąpienia lub tekstu pisanego staje się jednocześnie jego tezą. Powinna ona być sformułowana w sposób bardzo atrakcyjny, by przyciągnąć uwagę odbiorcy i go zainteresować, zaintrygować problemem. Pamiętaj: lepiej nie wypowiadaj tezy, której nie potrafisz dobrze uzasadnić.
Ułóż po dwie opozycyjne tezy do poniższych problemów w taki sposób, by pomóc odbiorcy w zorientowaniu się, jakie stanowisko zajmuje nadawca.
Czy dzieciom adoptowanym należy powiedzieć o tym, że są adoptowane?
Czy w Polsce powinno się wykonywać karę śmierci?
Czy należy pozwolić na eutanazję?
Czy Zakopane powinno być gospodarzem zimowych igrzysk olimpijskich?
Co jest istotniejsze: budowa autostrad czy zachowanie ekosystemu regionu?
Czy sześciolatki powinny zaczynać naukę w szkole?
Przeredaguj poniższe tematy tak, by miały formę pytań i zawierały słownictwo nacechowane emocjonalnie.
Adam Małysz po zakończeniu kariery skoczka zaangażował się w sporty samochodowe.
Raport na tematu stanu czytelnictwa w Polsce.
Polacy słabo znają twórczość Wojciecha Kilara.
Chipsy i pączki to najpopularniejsze drugie śniadanie.
Sformułuj tematy tekstów prasowych, które mogłyby zostać zilustrowane poniższymi zdjęciami.
Na podstawie opisu zdjęć sformułuj tematy tekstów prasowych, które mogłyby zostać nimi zilustrowane.
Określ, jakie współczesne problemy społeczne, kulturowe itp. mogłyby stać się przedmiotem wypowiedzi argumentacyjnych, których tezy przybierają postać poniższych przysłów i powiedzeń.
Gdy kota nie ma, myszy harcują.
Gdzie cztery nianie, tam dziecko bez nosa.
Kiedy Pan Bóg zamyka wszystkie drzwi, zawsze zostawia jakieś uchylone okno.
Kto ma wioski, ma troski.
Lepiej nie dolać, jak przelać.
Siła wstępu
We wstępach tekstów argumentacyjnych staraj się wprowadzić w tematykę swojego wystąpienia. Spraw, by twoja wypowiedź przyciągnęła ich uwagę: możesz skorzystać z jakiejś złotej myśli, cytatu, gry słów. Odbiorców zaintrygujesz również wtedy, gdy posłużysz się paradoksem, podasz jakąś zaskakującą informację, wskażesz na bulwersującybulwersujący fakt. Pamiętaj jednak, że treść wstępu musi mieć związek z tematem wystąpienia i powinna służyć wyznaczonemu przez ciebie celowi.
Napisz pięciozdaniowe wstępy do tekstów argumentacyjnych na poniższe tematy. W pierwszym z nich możesz wykorzystać fragment tekstu o Julianie Tuwimie.
Warto być kolekcjonerem.
Zachęta do wypełnienia oświadczenia woli oddania narządów po śmierci.
Czy teatr ma szansę przetrwać we współczesnym świecie?
Czy wiesz, że Julian Tuwim uwielbiał kolekcjonować różne rzeczy? Poza znaczkami i widokówkami zbierał również stalówki, gazety z całego świata, minerały, wonne olejki, żywe jaszczurki złapane w parku, a nawet rtęć, którą jako mały chłopiec gromadził z potłuczonych termometrów. W swoim domu miał też ogromne kolekcje rozmaitych książek. Pasja ta nie budziłaby zdziwienia, gdyby nie fakt, że w zbiorze poety znajdowały się podręczniki dla fryzjerów, stare kalendarze czy gramatyki wymarłych języków. Jego znajomych najbardziej zaś zdumiewały liczne tomy książek o szczurach i pchłach
(e‑podręczniki.gov.pl).
Oto początkowy fragment tekstu zatytułowanego Aktywność fizyczna to podstawa:
'Drodzy maturzyści, przed wami stresujące chwile i tygodnie wypełnione nauką. Przed wami czas, od którego wiele zależy w przyszłości – również wasze zdrowie, o które nawet i teraz musicie zadbać. O co biega? Biega właśnie o bieganie!'
Wzorując się na nim, zastosuj grę językową w krótkich wstępach, otwierających wystąpienia na poniższe tematy.
O korzyściach wynikających z posiadania psa.
O zaletach kupowania w sklepach z używaną odzieżą.
Komiks – wartością popkultury.
Argumenty
Nadawca, po przedstawieniu tezy wypowiedzi, czyli po zapoznaniu odbiorców ze swoim stanowiskiem, powinien poprzeć je odpowiednimi argumentami. Może odwoływać się do rozumu, wiedzy, doświadczeń lub uczuć słuchających (więcej na temat rodzajów argumentów możesz dowiedzieć się z lekcji Rozpoznawanie argumentów). Argumenty trzeba dostosować zarówno do tematu wypowiedzi, jak i do odbiorców (np. do ich wieku i wykształcenia). Na argumentację decydujemy się wtedy, gdy reprezentujemy inne przekonania niż nasi odbiorcy. Nasze działanie będzie miało sens tylko wtedy, gdy istnieją jakieś przesłanki akceptowane przez obie strony sporu. Bardzo istotną właściwością argumentacji jest uświadomienie sobie przez nadawcę, że odbiorca ma wolność wyboru takiego stanowiska, jakie najbardziej go przekonuje. Tego warunku nie spełnia propozycja nie do odrzucenia znana z filmu Ojciec chrzestny.
Z archiwum zdjęć rodzinnych wybierz pięć takich, które mogłyby stać się argumentami ilustrującymi tezę: 'Grunt to rodzina'. Zredaguj trzy argumenty.
Zredaguj trzy argumenty do tematu: Grunt to rodzina.
Podaj, jakimi rekwizytami możesz wspomóc i uatrakcyjnić wystąpienia na tematy zaproponowane w trzech powyższych poleceniach (Grunt to rodzina, sentencje, Aktywność fizyczna to podstawa).
Przygotuj argumenty przemawiające za jedną z poniższych tez lub przeciw niej. Po zakończonej pracy możesz przedstawić je na forum klasy. Razem z rówieśnikami oceń ich siłę i przydatność perswazyjną.
Autostrady w Polsce powinny być płatne.
Warto znać prawo.
W Polsce powinno się zlikwidować zakaz palenia w miejscach publicznych.
Telewizja szkodzi.
Zastanów się i odpowiedz, w jakiej kwestii masz zdanie przeciwne do stanowiska twoich rodziców. Zgromadź jak najwięcej argumentów popierających twoje poglądy. Następnie zastanów się, do którego z tych argumentów rodzice łatwo znajdą kontrargument.
Zgromadź jak najwięcej argumentów emocjonalnych na temat: 'Bezstresowe wychowanie – dobre czy złe rozwiązanie?'.
Dowodzenie
Rzetelna argumentacja wymaga przeprowadzenia logicznego dowodzenia. Wnioski wyciągane przez nadawcę, czyli konkluzje, muszą wynikać z przesłanek, a więc bezspornych twierdzeń, których podstawą są fakty.
Przesłanki opierające się na prawdach oczywistych można pominąć (np. Słoń jest ssakiem). Często też rezygnuje się z prezentowania informacji znanych konkretnemu odbiorcy lub audytorium (np. w gronie filologów można pominąć przesłankę: Języki ugrofińskie nie są spokrewnione z polszczyzną).
Skuteczna argumentacja wymaga zastosowania poprawnych argumentów, a więc takich, które składają się tylko z poprawnych przesłanek. Pamiętaj, by wszelkie argumenty przedstawiać zwięźle (unikać powtórzeń, ograniczać dygresje) i jasno (dbać o jednoznaczność i przejrzystość wypowiedzi, zrezygnować ze skomplikowanej składni, niezrozumiałych słów i metafor, unikać skrótów myślowych i nawiązań do kontekstu nieznanego odbiorcom). Więcej na temat argumentacji logicznej oraz jej form – dedukcjidedukcji i indukcjiindukcji – możesz dowiedzieć się z lekcji Rozpoznawanie argumentów.
Na podstawie poniższych przesłanek sformułuj wniosek. Odpowiedz, czy na podstawie danych przesłanek zawsze można wyciągnąć jednoznaczny wniosek?
Przesłanki: Umowę na telefon komórkowy mogą podpisać tylko osoby pełnoletnie. Paulina miesiąc temu skończyła 18 lat.
Przesłanki: Zawodnicy, którzy przygotowują się do olimpiady, powinni budować formę, ale nie powinni się forsować. Wyjazd na zawody do Japonii, które rozgrywane są na tydzień przed olimpiadą, wiąże się z dużym wysiłkiem.
Sformułuj przesłanki, z których wynikają poniższe wnioski.
W niedziele supermarkety powinny być zamknięte.
Łukasz powinien wejść do szkolnej reprezentacji piłki nożnej.
Dyrekcja szkoły musi zrezygnować z firmy cateringowej, która dotychczas świadczyła usługi.
Przeprowadź dowodzenia indukcyjne, które doprowadzą do poniższych wniosków, przyjmujących formę znanych powiedzeń.
Lepiej zrozumieć mało, niż zrozumieć źle.
Lepszy wróbel w garści niż gołąb na dachu.
Łatwiej coś zganić, niż zrobić.
Prezentowanie argumentów
Argumenty można prezentować według 3 schematów:
Zacząć od najsilniejszych, a skończyć na najsłabszych.
Zacząć od najsłabszych, a skończyć na najmocniejszych.
Na początku i na końcu umieścić argumenty najmocniejsze, a pomiędzy nimi – słabsze.
Uzasadnij wybór trzech najważniejszych twoim zdaniem argumentów z polecenia 22.
Porządkowanie wypowiedzi
Porządkowaniu wypowiedzi i podkreślaniu jej logiczności służą wyrażenia metatekstowe, które nie tylko spajają tekst, ale również orientują odbiorcę w zamiarach nadawcy. Dzięki takiemu słownictwu audytorium wie, której części wystąpienia słucha – rozwinięcia czy już zakończenia, argumentów czy wniosków. Oto przykłady: reasumując, przechodzę do zakończenia, po pierwsze (...), po drugie (...), następnie, prowadzi to do następujących twierdzeń itp. Metateksty są też sygnałem subiektywizmu wypowiedzi: sądzę, że..., w moim przekonaniu, według mnie, a także umożliwiają wprowadzanie opinii polemicznych, np. nie mogę zgodzić się z opinią przedmówcy, ponieważ..., szanuję zdanie X‑a, ale..., w omawianej sprawie mam inne zdanie, a mianowicie....
Autoprezentacja
Autoprezentacja to świadome działanie komunikacyjne, w którym nadawca przedstawia się w jak najkorzystniejszym świetle, aby zbudować swój pozytywny wizerunek. W autoprezentacji ważne są dobór informacji, jakie chcemy przedstawić, oraz forma ich zaprezentowania.
Poza słowami, czyli treścią werbalną, istotne okazują się też sygnały pozawerbalne.
Istotne jest też, by nadawca utrzymywał z odbiorcami kontakt wzrokowy oraz odległość nadawcy od audytoriumaudytorium.
Sygnały niewerbalne:
wygląd (ubiór, fryzura, makijaż),
postawa (sposób poruszania się lub siedzenia),
mimika i gestykulacja,
głos (np. barwa i siła).
Pamiętaj, że mowa twojego ciała ma bardzo duży wpływ na powodzenie wypowiedzi argumentacyjnej, w tym – i autoprezentacji. Przemyślana gestykulacja, niemonotonny głos, nienaganna dykcjadykcja, szeroko otwierane usta podczas wypowiedzi, stosowanie różnych środków intonacyjnych, otwarta postawa oraz nawiązywanie kontaktu wzrokowego z audytorium świadczą o twoim zaangażowaniu w wypowiedź i czynią ją bardziej przekonującą.
W listach motywacyjnych często pojawiają się takie wyrazy, jak: kreatywny, dyspozycyjny, otwarty. Duża częstotliwość ich pojawiania się sprawia, że są one coraz mniej przekonujące. Opowiedz krótko, ale niestereotypowo, o swoich zaletach, umiejętnościach i osiągnięciach pożądanych w następujących sytuacjach:
w czasie wakacji zamierzasz się zatrudnić przy zbiorze ogórków,
teatr amatorski działający w pobliżu twojego miejsca zamieszkania ogłasza nabór aktorów, a jesteś zainteresowany tą propozycją,
znajomi twojego starszego rodzeństwa organizują całodniową wycieczkę rowerową, a ty chcesz skorzystać z tej okazji.
'Nie ma gorszego zła od pięknych słów, które kłamią'.
Ajschylos
Komponowanie wypowiedzi
Pamiętaj o tym, że najbardziej ceni się wypowiedzi niezbyt długie, ale za to treściwe. Im krótszy tekst, tym bardziej sugestywny. Rozwlekłym wystąpieniem możesz znudzić odbiorcę i wtedy twoje wystąpienie będzie nieskuteczne. Maksymalna koncentracja trwa kilka minut – jest to czas, w którym musisz zaprezentować całą swoją argumentację i wyciągnąć z niej wnioski. Umiejętność komponowania zwięzłych wypowiedzi jest ogromnym darem i zaletą mówcy. Ostatnio coraz częściej obserwujemy dążność do jak najkrótszych przemówień i lakonicznychlakonicznych komunikatów, przybierających formę pisaną. W gronie polityków, nauczycieli i kaznodziejów można znaleźć osoby przejawiające talent do krótkich, błyskotliwych wystąpień. Postulat takiej dążności do ekonomizacji wypowiedzi zawiera wskazówka dotycząca kompozycji idealnego kazania, przestrzegająca przed rozwlekłością. Oto ona: 'W dobrym kazaniu najważniejsze są ciekawy wstęp i trafne podsumowanie a także to, żeby te części były jak najbliżej siebie'.
'Zły mówca jest po trosze jak uporczywy deszcz: nie wie, kiedy skończyć' (Ralph Waldo EmersonRalph Waldo Emerson).
'Mówić mało i źle jest nieszczęściem prostaków;
mówić wiele i źle jest zuchwalstwem głupców;
mówić wiele i dobrze jest szczęściem dowcipnych;
mówić mało i dobrze jest roztropnością mądrych'.
(Kazimierz BrodzińskiKazimierz Brodziński)
'Drugie pół godziny przemówienia trwa o trzy godziny dłużej niż pierwsze' (Julian TuwimJulian Tuwim).
Idealny mówca
Umiejętność przekonywania innych jest często efektem wieloletniej pracy, wykonania licznych ćwiczeń i zdobycia niemałego doświadczenia. Wynika też z zalet charakteru, cech osobowości mówcy oraz jego postawy moralnej. Dlatego pamiętajmy o starożytnej zasadzie: [Orator est vir bonus[Orator est vir bonus], co oznacza: 'Mówca jest człowiekiem prawym'.
Napisz tekst argumentacyjny na jeden z poniższych tematów.
Dlaczego należy sadzić drzewa wzdłuż dróg?
Dlaczego należy dbać o poprawność językową?
Śniadanie – najważniejszy posiłek w ciągu dnia.
Dlaczego warto odwiedzić ..... (tu wpisz jakiś kraj)?
Dlaczego warto studiować?
Dlaczego należy dbać o zabytki i dobra kultury?
Słownik
ludzie słuchający wykładu, przemówienia, koncertu, audycji itp.
metoda rozumowania polegająca na wyprowadzaniu logicznych wniosków z założeń uznanych za prawdziwe
sposób wymawiania wyrazów, zdań
wyprowadzanie wniosków ogólnych z przesłanek będących poszczególnymi przypadkami tych wniosków
zwięźle wyrażony
mający ujemny, negatywny odcień lub znaczenie
Więcej materiałów o argumentowaniu znajdziesz na stronie https://zpe.gov.pl/
Tematy lekcji:
Tworzenie wypowiedzi argumentacyjnych zgodnie z zasadami logiki i retoryki.
Nie tylko rozprawka, czyli na czym polega argumentacyjność wypowiedzi.
Jak przekonać rozmówcę do swoich racji?
Metody trafnego argumentowania.
O sztuce argumentowania w wypowiedziach ustnych.
Erystyka, czyli o argumentacji pozamerytorycznej.