GMO - co to jest

Organizmy transgeniczne (ang. genetically modified organisms, organizmy genetycznie zmodyfikowane, w skrócie GMO) są to rośliny bądź zwierzęta, których genom został zmieniony za pomocą współczesnych metod inżynierii genetycznej. W efekcie tych działań posiadają one w komórkach stabilnie dołączony do chromosomów i ulegający ekspresji dodatkowy gen (lub geny) pochodzący z innego organizmu. Prawidłowy gen może zostać zastąpiony wersją zmutowaną lub zostać usunięty (tzw. nokauty genowe).

Żywność modyfikowana lub żywność transgeniczna to pożywienie wyprodukowane z roślin lub zwierząt (albo przy ich użyciu), których cechy zostały wcześniej zmodyfikowane przy pomocy inżynierii genetycznej.

R1HXV99DcA2Jk

Schemat obrazuje tworzenie roślin transgenicznych. Pierwszy rysunek przedstawia podwójną helisę DNA, od której odchodzi strzałka z napisem WPROWADZENIE TRANSGENU. Na następnym rysunku widać zieloną, owalną bakterię z zaznaczonymi dwoma okręgami – czarnym i bezbarwnym w środku. Od czarnego okręgu odchodzi strzałka i napis JĄDRO KOMÓRKOWE, a od bezbarwnego PLAZMID TI. Pod bakterią znajduje się podpis AGROBACTERIUM TUMEFACIENS. Prowadzi od niej kolejna strzałka z napisem POWSTAJE BAKTERIA ZDOLNA DO MODYFIKACJI ROŚLINY do takiej samej zielonej bakterii, a dalej do rysunku czerwonej róży w doniczce strzałka z napisem ZASZCZEPIENIE ROŚLINY BAKTERIAMI. Od róży prowadzi kolejna strzałka z napisem POZYSKANIE KOMÓREK do niebieskich i czerwonych, niewielkich prostokątów, a dalej strzałka z napisem DOBÓR KOMÓREK do takich samych niebieskich prostokątów. Od nich biegnie strzałka z napisem ODTWORZENIE SIĘ ROŚLINY do doniczki z kiełkującą różą, a od niej strzałka do rozwiniętej róży z niebieskimi płatkami. Przy roślinie widnieje napis ROŚLINA GENETYCZNIE ZMODYFIKOWANA Z UDZIAŁEM WEKTORA.

Na rynku konsumenckim, przede wszystkim w krajach Ameryki Północnej, jest dostępnych wiele rodzajów produktów spożywczych. Są to:

• zmodyfikowane rośliny będące GMO (od ang. genetically modified organisms, ‘genetycznie modyfikowane organizmy’), np. kukurydza i bawełna odporne na szkodliwą działalność owadów, ziemniaki odporne na obicia i brązowienie, czy buraki cukrowe i lucerna odporne na herbicydy;

• żywność zawierająca przetworzone GMO, np. mrożone frytki ziemniaczane, koncentrat pomidorowy, suchy koncentrat zupy pomidorowej, czekolada zawierająca lecytynę z transgenicznej soi;

• żywność produkowana z wykorzystaniem organizmów modyfikowanych genetycznie, np. chleb pieczony z zastosowaniem transgenicznych drożdży, piwo i inne produkty fermentacji alkoholowej przebiegającej z udziałem drożdży transgenicznych;

• produkty żywnościowe będące pochodnymi GMO, lecz niezawierające żadnych komponentów transgenicznych, np. olej sojowy otrzymywany z transgenicznej soi, olej rzepakowy otrzymywany z transgenicznego rzepaku, cukier otrzymywany z transgenicznych buraków.

W najbliższej przyszłości można oczekiwać produkcji i wprowadzenia do spożycia mięsa i mleka pochodzenia transgenicznego, gdyż producentom będzie się to opłacało (obniżenie kosztów produkcji, wprowadzenie do mięsa i mleka pochodzenia transgenicznego nowych wartości odżywczych).

Wprowadzenie nowego, zmodyfikowanego produktu jest zawsze poprzedzone wnikliwymi badaniami określającymi bezpośrednie konsekwencje żywieniowe, alergologiczne i toksykologiczne takiej modyfikacji. Pod uwagę brane są również aspekty ekologiczne. Żywność transgeniczna jest znacznie dokładniej badana i testowana. W razie stwierdzenia podobieństwa „nowego” białka do znanych struktur alergenów lub toksyn, badany preparat jest eliminowany. Pierwsze zgodne z prawem eksperymenty z roślinami transgenicznymi zaczęto przeprowadzać w 1986 r. w USA (próby polowe). Obecnie w wielu krajach rośliny transgeniczne są już uprawiane w charakterze roślin towarowych (USA, Kanada, Chiny). W rozwiniętych gospodarczo krajach europejskich żywność transgeniczna ma już istotne znaczenie w przemyśle spożywczym - od 2001 r. zmodyfikowana soja i kukurydza są składnikami wielu artykułów żywnościowych oraz pasz.

Dlaczego produkuje się GMO?

GMO, czyli organizmy zmodyfikowane genetycznie, produkuje się przede wszystkim po to, aby uzyskać organizmy (najczęściej rośliny, ale także zwierzęta i mikroorganizmy) o określonych, korzystnych cechach, których nie da się osiągnąć tradycyjnymi metodami hodowli. Do najważniejszych celów należą:

• Zwiększenie odporności roślin na choroby, szkodniki i niekorzystne warunki pogodowe, co prowadzi do uzyskania większych plonów oraz ograniczenia stosowania pestycydów i środków ochrony roślin.

• Poprawa wartości odżywczej żywności, np. wzbogacenie jej w witaminy lub inne niezbędne składniki.

• Obniżenie kosztów produkcji oraz ułatwienie upraw w trudnych warunkach środowiskowych.

• Produkcja leków, takich jak insulina, szczepionki oraz innych substancji przy użyciu zmodyfikowanych mikroorganizmów.

• Wspieranie walki z głodem i niedożywieniem na świecie przez efektywniejsze wykorzystanie powierzchni uprawnych i podniesienie wydajności produkcji żywności.

Dzięki inżynierii genetycznej można szybciej i precyzyjniej wprowadzać pożądane cechy, takie jak: odporność na suszę, dłuższa trwałość produktów czy możliwość uprawy w trudnych warunkach klimatycznych

Zgodnie z wymogami Unii Europejskiej (1996) żywność transgeniczna powinna być odpowiednio oznakowana, co jest istotne dla kilku grup konsumentów, np. przeciwników jakichkolwiek modyfikacji genetycznych, wegetarian, którzy nie chcieliby jeść produktów zawierających geny zwierzęce, osób uczulonych na dane substancje, a także zwolenników określonych artykułów wytworzonych z zastosowaniem technik inżynierii genetycznej. W 2000 roku podjęto jednak decyzję, że znakowania wymagają jedynie artykuły spożywcze zawierające powyżej 1% komponentów zmodyfikowanych genetycznie. W Polsce wprowadzanie żywności GMO regulują: ustawa z 11 V 2001 roku O warunkach zdrowotnych żywności i żywienia oraz ustawa z 22 VI 2001 roku O organizmach genetycznie zmodyfikowanych. Decyzje o produkcji żywności transgenicznej lub jej wprowadzeniu do obrotu podejmuje Główny Inspektor Sanitarny.

Za i przeciw GMO

Organizmy genetycznie modyfikowane (GMO) budzą wiele emocji – z jednej strony przynoszą korzyści, takie jak wyższa wydajność i odporność upraw, z drugiej zaś wiążą się z obawami dotyczącymi zdrowia ludzi, ochrony środowiska i wpływu na rolnictwo.

Obszary upraw GMO

W 2015 roku powierzchnia upraw roślin modyfikowanych genetycznie wynosiła około 180 milionów hektarów, co stanowiło 12% globalnego obszaru ziem nadających się do uprawy. Od tego czasu areał ten stale rośnie. W 2025 roku szacuje się, że powierzchnia upraw GMO sięgnęła około 200 milionów hektarów, obejmując ponad 40 krajów na świecie. Największe obszary upraw GMO zajmują takie kraje jak Stany Zjednoczone, Brazylia, Argentyna, Kanada i Indie. Najczęściej uprawianymi roślinami GMO są soja, kukurydza, bawełna oraz rzepak.

Uprawy GMO pozwalają na znaczące zwiększenie efektywności produkcji rolniczej i ograniczenie presji na naturalne ekosystemy, chroniąc około 183 miliony hektarów lasów przed przekształceniem na grunty rolne.

W Polsce nawołania i kontrole potwierdzają brak masowych upraw roślin GMO, choć powierzchnia upraw soi modyfikowanej sięga około 98 tys. ha (2025).

Dane pokazują zatem stały i rosnący trend wzrostu powierzchni upraw GMO na świecie, zarówno pod względem ilości hektarów, jak i liczby krajów, które korzystają z tej technologii. Znikoma wręcz powierzchnia upraw GMO w Europie związana jest z tym, że Unia Europejska obwarowuje najsurowszymi zapisami prawnymi produkcję żywności transgenicznej. W Europie możliwa jest produkcja GMO, ale tylko w przypadku otrzymania autoryzacji na szczeblu unijnym, poprzedzonej bardzo dokładną oceną ryzyka, dokonywaną przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA).