Periodyzacja i nazwy epoki

Za datę rozpoczynającą dwudziestolecie międzywojenne przyjmuje się najczęściej rok 1918, w którym zakończyła się I wojna światowa, a Polska odzyskała niepodległość. Wybuch kolejnej wojny w 1939 r. zamyka ten dwudziestoletni okres w dziejach literatury. Pod koniec XX w. w badaniach literackich pojawiła się inna propozycja periodyzacji literatury początku XX w. – epoka nazwana trzydziestoleciem miałaby obejmować lata 1914–1944. Rozpoczynałaby się w roku wybuchu I wojny, natomiast kończyła wraz z II wojną światową.

RXCNDDE8EN2A4

Zdjęcie przedstawia okazały, wielokondygnacyjny budynek przemysłowy. Na pierwszym planie widać główny gmach z wieżą i reprezentacyjnym wejściem. Wysoki komin wznoszący się z dachu wypuszcza gęsty dym. Po lewej stronie ciągnie się długi mur z ogrodzeniem, za którym widać ulicę z pieszymi i zaprzęgami konnymi. W tle dostrzec można kolejne kominy przemysłowe

Według innych badaczy dwudziestolecie międzywojenne z jego ruchami awangardowymi, poszukiwaniem nowych form wyrazu, przeformułowaniem koncepcji człowieka, społeczeństwa i tradycji stanowi szczytowy etap rozwoju modernizmu w najszerszym rozumieniu tego pojęcia. Trudno jednoznacznie rozdzielić zjawiska historyczne i literackie. Z pewnością rok 1914 – rok wybuchu I wojny – przyniósł Polsce nadzieję na odzyskanie wolności. Doświadczenia wojenne odcisnęły piętno na świadomości wielu twórców debiutujących w początkach XX w. Radykalna zmiana tematów i form artystycznych nastąpiła jednak dopiero około 1918 r.

Grupy poetyckie

Ścieranie się różnych koncepcji doprowadziło do wyłonienia się dwu zasadniczych grup poetyckich: radykalnie nowatorskiej (np. Awangarda Krakowska) i nawiązującej do tradycji (np. SkamanderSkamanderSkamander). Poeci dwudziestolecia prezentujący różne poglądy na sztukę chcieli, by ich głos brzmiał donośniej – dlatego organizowali się w grupy poetyckie. Do najważniejszych zalicza się Skamandra, Awangardę Krakowską, Kwadrygę, Żagary (grupa poetycka powstała w Wilnie; w twórczości jej członków – np. Czesława Miłosza – dominowała tonacja katastroficzna), a także futurystów.

RXSP643X62J7E

Obraz przedstawia idących obok siebie mężczyznę i kobietę. Są osłonięci peleryną mężczyzny. Trzyma on w rękach duży, biały bukiet kwiatów. Wokół pary wiją się niebieskie węże ze skrzydłami motyli. Zza pary wyłania się staruszka z twarzą ze zmarszczkami oraz siwymi włosami.

Nowe kierunki w poezji

W dwudziestoleciu międzywojennym na znaczeniu zyskał ekspresjonizm – kierunek, który nie był nowy, lecz czerpał z tradycji średniowiecza, baroku i romantyzmu. W literaturze polskiej jego obecność zaznaczyła się znacząco  w okresie Młodej Polski, jednak dopiero po 1910 roku, gdy jako nurt artystyczny ukształtował się w Niemczech, zaczął rozprzestrzeniać się szeroko w Europie. Obejmował nie tylko poezję, ale także malarstwo, muzykę i film. W Polsce idee ekspresjonistyczne propagowało czasopismo „Zdrój” w latach 1917–1922. Dla twórców ekspresjonistycznych kluczowa była potrzeba ekspresji, powiązana z dążeniem do piękna i harmonii w sztuce.

We Włoszech i w Rosji rozwinął się futuryzm (nazwa wywodzi się sie od futurus – przyszły). Jego prekursorem był Filippo Tommaso Marinetti. Zwolennicy tego kierunku zwalczali tradycję i radykalnie przekształcali język poetycki. Byli zafascynowani nowoczesną cywilizacją, wynalazkami i urbanizacją.

W Szwajcarii powstał dadaizm. Jego wyznawcy wyrażali anarchiczny bunt przeciwko cywilizacji, sztuce, wojnie. W utworach zamieszczano reklamowe slogany, teksty z gazet, luźne słowa. Tworzyli tzw. kolaże ze szkła, papieru, słomy i innych materiałów.

Kolejnym nurtem był nadrealizm. Jego twórcy buntowali się przeciwko tradycjom klasycznym, głosząc „nowy romantyzm”, a także „rewolucję w psychice”. Do czołowych twórców zalicza się Paula Eluarda i Louisa Aragona. Utwory nadrealistów wykorzystywały skojarzenia z pogranicza jawy i snu oraz motywy pełne niezwykłości.
Nadrealizm znalazł swoje odzwierciedlenie nie tylko w poezji, ale także w malarstwie.

Nowy język poetycki i wyzwolenie ludzkiej wyobraźni to główne hasła francuskiej awangardy poetyckiej. Awangarda (franc. avan garde – straż przednia) była formacją ideowo‑artystyczną (powstała po 1910 r.). Kierunek ten był ściśle inspirowany kubizmemkubizmkubizmem malarskim.
Podstawowym założeniem kubizmu poetyckiego był montaż odległych od siebie znaczeniowo obrazów poetyckich. Ważną figurą poetycką była tu elipsaelipsaelipsa.

Rozpoczęty w okresie Młodej Polski proces odchodzenia od realizmu znalazł w dwudziestoleciu międzywojennym kontynuację i rozwinięcie w nowych formach artystycznego wyrazu. Zmiana ta przejawiała się zarówno w sposobach przedstawiania rzeczywistości, jak i w odmiennych metodach kształtowania podmiotu wypowiedzi.

W literaturze tego okresu szczególne znaczenie zyskały takie  konwencje artystyczne, jak oniryzm – obecny choćby w prozie Brunona Schulza – oraz groteska, będąca istotnym narzędziem interpretowania rzeczywistości i budowania dystansu wobec świata społecznego i kulturowego. Obie te strategie pozwalały twórcom na zerwanie z mimetyzmem, oferując zamiast niego wizje świata zdeformowanego, wyśnionego lub absurdalnego, w którym ujawniały się głębokie niepokoje epoki.

Kawiarnia literacka

W skali kraju życie kulturalne II Rzeczypospolitej można było określić jako „warszawocentryczne”, ponieważ skupiało się głównie w stolicy. Natomiast w skali miasta ośrodkiem tego życia często stawała się kawiarnia, która na mapie kulturalnych przybytków międzywojnia zajmowała miejsce szczególne. Dla ludzi pióra była bowiem miejscem twórczej aktywności i kontaktu z odbiorcami. Owe spotkania opisywały liczne anegdoty. Przyczyniły się tym samym do stworzenia legendy kawiarni literackiej w dwudziestoleciu międzywojennym. Z zbiegiem lat, wzmocniona sentymentem, urosła do rangi jednego z symboli życia literackiego tamtego okresu.

Nowe formy artystycznej aktywności

Pierwsze lata niepodległej Polskiniepodległej Polskiniepodległej Polski sprzyjały odbudowie instytucji życia kulturalnego oraz kształtowaniu się nowego wizerunku poetów i pisarzy. Nie chodzi tu wyłącznie o rezygnację z tematyki i problematyki patriotyczno‑narodowej. W praktyce nie była ona ani oczywista, ani powszechna. Ważniejsza okazała się zmiana podejścia do działalności twórców literackich, którą zaczęto postrzegać jako zawód.

W 1918 roku powstał ZAiKS (Związek Autorów i Kompozytorów Scenicznych). Założono go w celu ochrony interesów artystów. Jednym z inicjatorówinicjatorinicjatorów był
Julian Tuwim. W 1920 roku swą działalność rozpoczął Związek Zawodowy Literatów Polskich, którego pierwszym prezesem został Stefan Żeromski.

Pisarstwo stopniowo stawało się zawodem, a literatura polem coraz odważniejszych eksperymentów. Polegały one m.in. na wprowadzaniu nowych form wyrazu, które dotychczas postrzegane były raczej jako literaturze obce (jak reklama).

Tym inicjatywom towarzyszyły także nowatorskie sposoby aktywności artystycznej oraz kontaktu z odbiorcą. Wymienić wśród nich należy kawiarniane spotkania i wieczory autorskie; skecze, piosenki i improwizacje kabaretowe; śmiałe, często prowokacyjne wystąpienia. Dziś określilibyśmy je jako performanceperformanceperformance lub happeninghappeninghappening. Działania te wiązały się z pragnieniem poszerzenia kręgu odbiorców kultury.

W tej atmosferze powstawały nowe formy kontaktu twórcy z publicznością. Często manifestacyjnie wręcz uciekały od powagi. Płaszczyznę konfrontacji lub porozumienia twórcy z odbiorcą wyznaczały za pomocą żartu, kpiny, karykatury…

Kawiarnia literacka Pod Picadorem

R1DKAL8N7F31X

Na zdjęciu przedstawiono klasycystyczną, trzypiętrową kamienicę miejską. Fasada budynku jest symetryczna, z prostokątnymi oknami ozdobionymi profilowanymi obramieniami. Nad wejściem znajduje się balkon z kutą balustradą. Przy drzwiach wisi flaga Polski, a obok umieszczono tablicę pamiątkową. Na chodniku stoją dwie donice oraz ławka.

Marzenie grupy poetów i przyjaciół o otwarciu w Warszawie kawiarni literackiej ziściło się 29 listopada 1918 roku. Kilkanaście dni po odzyskaniu przez Polskę niepodległości kawiarnia „Pod Picadorem” otworzyła swoje podwoje. Jej siedziba mieściła się przy ulicy Nowy Świat 52 w lokalu dawnej mleczarni (później została przeniesiona do piwnic Hotelu Europejskiego).

Skupieni wokół kawiarni artyści: Julian Tuwim, Jan LechońJan LechońJan Lechoń, Antoni Słonimski, Jarosław Iwaszkiewicz i Kazimierz Wierzyński stali się inicjatorami powstania grupy poetyckiej Skamander, jednej z najważniejszych formacji artystycznych dwudziestolecia międzywojennego. Pierwszy wieczór poetycki skamandrytów odbył się w grudniu 1919 roku. W kolejnym roku rozpoczęli wydawanie miesięcznika pod tytułem „Skamander”.

Zgodnie z wizją założycieli, kawiarnia miała być miejscem bezpośredniego kontaktu artysty z odbiorcą. Do historii przeszedł „Regulamin i cennik dla gości kawiarni Pod Picadorem”, który w dniu otwarcia zawisł u wejścia. Towarzyszył mu kolportaż ulotek zachęcających do odwiedzenia kawiarni.

R17K2J95H4XRT

Ilustracja przedstawia ulotkę reklamującą kawiarnię. Tekst został wydrukowany czarną czcionką. Kartka jest pożółkła. Jej lewy, górny róg jest uszkodzony. Treść ulotki: RODACY! Robotnicy, żołnierze, dzieci, starcy, ludzie, kobiety, inteligenci i pisarze dramatyczni! Dnia 29 Listopada, w Piątek, o godz. 9 wieczór otwiera się: Pierwsza Warszawska Kawiarnia Poetów „POD PICADOREM”, Nowy Świat No 57. Sumienie młodej Warszawy artystycznej! Wielka Kwatera Głównej Armii Zbawienia Polski od całej współczesnej literatury ojczystej. Codziennie od 9–11 wielki turniej poetów, muzyków i malarzy. Młodzi artyści warszawscy łączcie się!!! Samoobrona materjalna poetów przed wyzyskiem wydawców, dyrektorów teatrów i t.p. kabaretów, WOLNA ESTRADA!!! Precz z Teatrem ROZMAITOŚCI i z LOURSEM, Precz z Tow. ZACHĘTY SZTUK PIĘKNYCH. Precz z FILHARMONIĄ i „STYLOWYM”. Niech żyje wejście za 5 marek „POD PICADORA”. Niech żyje Komitet Wykonawczy KAWIARNI POETÓW! Niech żyje LESZEK SERAFINOWICZ! Niech żyje ANTONI SŁONIMSKI! Niech żyje JULJAN TUWIM!

Słownik