Ćwiczenia
Przeczytaj poniższy fragment artykułu na temat neologizmów, a następnie wykonaj polecenia.
Nowe słowa - nowe światyBłędy są nieświadomymi, wynikającymi z niewiedzy naruszeniami reguł, a neologizmy są wynikiem świadomej twórczości, nazywania czegoś dotychczas nienazwanego albo nazwaniem tego czegoś w sposób celowo oryginalny, odświeżający język. Jeśli się upowszechnią – wzbogacą go.
Nowe słowa to z greckiego neologizmy. Są bardzo ciekawe
i ważne w posługiwaniu się językiem [...]. W kontekście neologizmów niepokoi zwłaszcza pytanie: czy neologizmy są [...] błędami? Tu przyjmę, że są to innowacje, które ubarwiają język
i pokazują potencjalne słowa oraz zwroty. Niektóre się upowszechniają i trafiają do powszechnego użycia, a potem do słowników. Tak na przykład w XIX w. stworzono polską terminologię chemiczną i utworzono sztucznie tlen wodór, ołów, siarka itd.[...]
Neologizm to nowy element w języku o postaci nowego słowa, kilkuwyrazowej frazy, niestandardowej formy gramatycznej
(np. fleksyjnej), wreszcie nowe znaczenie starego wyrazu. Potrzeby wprowadzania neologizmów bywają różne. Poeci budują nowe światy wymagające nowych słów. Specjaliści potrzebują słów dla nazwania – na przykład – substancji chemicznych lub elementów techniki komputerowej i elektronicznej. Natomiast dzieci chętnie tworzą je, aby 'poprawić' język dorosłych, uczynić go bardziej 'logicznym', ekonomicznym, analogicznym
(np. poeciarz lub [jeden] spodń). Czynią to zresztą bardzo świadomie. [...] np. dlaczemu, nanibowy, dziadekpra.Źródło: Halina Zgółkowa, Nowe słowa - nowe światy, „Polonistyka” 5.12.2017, dostępny w internecie: https://www.czasopismopolonistyka.pl/artykul/nowe-slowa-nowe-swiaty [dostęp 30.11.2021], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Zapoznaj się z wykładem prof. Katarzyny Kłosińskiej. Na jego podstawie udowodnij, że zapożyczenia językowe są świadectwem związków polszczyzny i Polaków z innymi kulturami.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1U7HCQRH8LXK
Film nawiązujący do treści materiału Czy powinniśmy się bać zapożyczeń?
Według ekspertki zapożyczenia są w języku potrzebne, a wręcz niezbędne. Należy jednak kierować się pewnymi zasadami, używając ich. Zredaguj wskazówki dla użytkowników języka, którymi przestrzeżesz ich przed niebezpieczeństwami wynikającymi z nadużywania obcych słów.
Oceń, kiedy warto stosować zapożyczenia, a kiedy ich unikać. Napisz na ten temat krótki tekst, podaj konkretne przykłady
Zapoznaj się z tekstem wiersza „Reforma słów” i wykonaj ćwiczenia.
Reforma słówJa, kochająca polską mowę,
widzę w niej z bólem braków dużo…
i choć niejedni się oburzą,
wprowadzę w nią
reformy nowe.
W wyrazach głębszy sens odkrywam,
odkurzam sekret
dawnych znaczeń,
aby ta mowa, wiecznie żywa,
brzmiała wciąż piękniej,
wciąż inaczej!
Więc RZECZOWNIKIEM zwę tragarza,
a SZATANAMI
zwykłych krawców.
Wyrazem BACHOR zaś wyrażam
Bacha najlepszych wykonawców.
Rozwód powinien brzmieć:
WESELE,
a złodziej — jakżeż, jak nie
BUCHAJ?
WIERZBĄ znów wiarę zwę nieśmiele,
słowo: PASIBRZUCH znaczy: kucharz.
HYCEL: — skoczek,
MASZTALERZ: — lokaj,
BARAN: — atleta w barach tęgi,
KOSZULE: — panny te urocze,
które koszami dają cięgi.
PRAŁAT
— piorący syna ojciec:
(tak mowę się udoskonala! )
a żonę, gdy na bale chodzić
pragnie za wiele —
zowię: BALAST.
CHORĄŻY: — pacjent,
PROSIĘ: — żebrak,
a słowo BOA
tchórz oznacza.
Słowo: kominiarz w PIECUCH przebrać
zdążyłam, szczęściem, jeszcze na czas.
PODRÓŻ jest to, co podrożało,
a KRAJCZYM
zowię patriotę.
WYJAZD: psa na łańcuchu żałość,
a CŁO — nie powiem, mniejsza o to!
Tę, która płacze, nazwę BECZKA —
a SKORKIEM znów: motocyklistę —
snoba — CHRABĄSZCZEM zwijmy raczej,
a MATNIĄ —
poród, oczywiście.
NALEŚNIK
zamiast leśniczego —
brzmi apetycznie,
w pamięć wrasta,
zaś rozrzutnika bezwstydnego
zwę WYDRWIGROSZEM —
no i basta.
KRYTYK:
bezpiecznie kryty człowiek,
POCIĘGLE —
nazwę konduktorów,
BRAT — jednym słowem — ten, co bierze!
SAMIEC: pustelnik z głębi boru.
I tak nocami, wieczorami,
projekt
reformy słów układam,
pracuję — wyczerpana, blada,
lecz zbożnie!
to przyznajcie sami!
Źródło: Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Reforma słów, [w:] tejże, Poezje, t. 2, wybór Matylda Wiśniewska, Warszawa 1958, s. 387–389.
Ułóż zabawny dialog pomiędzy babcią i wnuczką, w którym babcia używa niezrozumiałego dla wnuczki archaizmu, a wnuczka posługuje się młodzieżowym neologizmem.