Neologizmy

Nowe elementy pojawiające się w języku nazywane są neologizmami (innowacjami językowymi). Jeśli wejdą na stałe do języka polskiego, przestają być neologizmami. Bodźcem do ich tworzenia są określane potrzeby nazewnicze (gdy np. powstaje nowa instytucja, nowy przedmiot, wynalazek) lub ekspresywne (sposób wyrażania uczuć).

Wyróżniamy neologizmy:

• słowotwórcze – utworzone od wyrazów już istniejących przez dodanie różnych formantów (np. ludobójstwo, stoczniowiec, oprogramowanie),

• semantyczne (neosemantyzmy, nowoznaczniki) – wyrazy od dawna istniejące we współczesnym zasobie leksykalnym, ale używane w nowym znaczeniu, zaczerpniętym z języka obcego (np. totalny > zupełny, ogólny, absolutny, promocja > reklama, popieranie, losowanie),

• frazeologiczne – polegają na wiązaniu już istniejących wyrazów w nowe połączenia o charakterze względnie stałym (przodownik pracy, szara strefa, próg podatkowy, gasić strajki, gruba kreska).

Fundamentalnym dla każdego języka zjawiskiem jest derywacja, czyli tworzenie nowych wyrazów od tzw. wyrazu podstawowego za pomocą środków słowotwórczych (formantów). Z uwagi na pozycję afiksu względem rdzeniardzeńrdzenia najczęściej spotyka się w polszczyźnie:

• prefiksprefiksprefiks (przedrostek) – od-cedzić

• sufikssufikssufiks (przyrostek) – małp-ka

• interfiksinterfiksinterfiks (między dwoma rdzeniami) – np. literatur-o-znawca

R266CSNDEHTV6

Fotografia przedstawia fragment planszy do gry scrabble leżącą na blacie. Jest częściowo wypełniona wyrazami w języku polskim. Po prawej stoi plastikowa ramka z kilkoma kafelkami do gry.

Neologizmy znaczeniowe, czyli neosemantyzmy, to wyrazy, które już istnieją w języku, ale nadaje się im nowe znaczenie. Dzieje się to głównie na zasadzie metaforyzacji bądź innych przesunięć znaczeniowych. Neosemantyzacja jest zjawiskiem wpisanym w mechanizmy rządzące językiem w ogóle. Nie ogranicza się więc do jednego języka ani do jednego okresu jego funkcjonowania w danej społeczności. Współcześnie najczęstsze przypadki neosemantyzacji dotyczą wyrazów, które przyjmują nowe znaczenia pod wpływem języka obcego – przede wszystkim języka angielskiego. Na przykład rozpowszechnione ostatnio w potocznej polszczyźnie wyrażenie zrobić (komuś) dzień to kalka z angielskiego made my day. Inne przykłady neosemantyzmów, których źródłem jest angielszczyzna, to mapa drogowa (road map) na określenie planu, harmonogramu postępowania czy pytanie: Jak mogę pomóc (How can I help you) zamiast istniejącego od dawna w polszczyźnie W czym mogę pomóc.

Zapożyczenia

Zapożyczenia to wszelkie elementy językowe (fonetyczne, fleksyjne, słowotwórcze, składniowe, wyrazy, wyrażenia, zwroty) przejęte z języka obcego lub na nich wzorowane. Należą do nich germanizmy (język niemiecki), galicyzmy (język francuski), rusycyzmy (język rosyjski), latynizmy (język łaciński), anglicyzmy (język angielski) i inne.
Można je klasyfikować według różnych kryteriów. Dla przykładu zapożyczenia właściwe obejmujące przejęcie formy i znaczenia wyrazu (trolejbus – z ang. trolleybus); kalki (repliki), jeśli powstaje jak gdyby przekład dosłowny (nasto‑la‑tek – z ang. teen‑ag‑er); cytaty – jeśli w tekście polskim zachowują obce brzmienie lub pisownię (ang. fair play, status quo); zapożyczenia częściowo przyswojone, używane powszechnie, ale ze względu na postać fonetyczną, są nieodmienne (kakao, spaghetti); zapożyczenia całkowicie przyswojone – wyrazy obcego pochodzenia z polskimi końcówkami (sweter, planeta).

Zapożyczenia wzbogacają rozwój każdego języka. Jednak należy zachować umiar w ich używaniu. Snobizm i moda na wyrazy obce (szczególnie, gdy ich znajomość jest powierzchowna) utrudniają zrozumienie wypowiedzi.
Wśród wyrazów modnych często używane są przede wszystkim wyrazy obce o charakterze naukowym (adekwatny, spektakularny), sformułowania urzędowe (w ramach, w temacie), kolokwializmy (cool, spoko, wow). Mniej precyzyjny stał się czasownik posiadać (kiedyś dotyczył przedmiotów o dużej wartości materialnej), traktowany jako synonim czasownika mieć. Przymiotnik prawidłowy bywa nadużywany, zastępując właściwy, odpowiedni. Czasownik artykułować – zamiast wyrażać, opisywać.

Archaizmy i poetyzmy

Archaizmy są to wyrazy, wyrażenia lub formy gramatyczne dziś nieużywane, a charakterystyczne dla języka sprzed kilkudziesięciu lub kilkuset lat. Wyróżniamy:

• archaizmy fonetyczne - słowa, których wymowa uległa zmianie (np. 'jenerał', 'sumnienie'),

• archaizmy fleksyjne - słowa, których odmiana uległa zmianie (np. ptacy),

• archaizmy leksykalne - słowa, które wyszły już z użycia (np. świekra to matka męża, a rąbek to chusta),

• archaizmy znaczeniowe - słowa, które zmieniły swoje znaczenie (np. wyraz sklep oznaczał kiedyś piwnicę znajdującą się pod podłogą domu).

Archaizmy spotykane są zarówno w tekstach dawnych, jak i współczesnych. Ich użycie w utworach literackich zwiększa realizm prezentowanych wydarzeń i przytaczanych dialogów oraz wprowadza odbiorcę w atmosferę danej epoki. Taki zabieg nazywany jest stylizacją językową. W literaturze, przede wszystkim w poezji, funkcjonują również elementy językowe nazywane poetyzmami, które nadają utworowi liryczny charakter, np. niebiosa, boleść, kwiecie, jutrzenka, tchnąć, śnić. Wśród nich jest wiele archaizmów, np. wieczerza, komnata. Używane współcześnie poetyzmy to słownictwo zaczerpnięte m.in. z utworów Jana Kochanowskiego, Juliusza Słowackiego czy Juliana Przybosia.

Słownik