Zastanów się, czym może być „tamta strona” w przypadku śmierci.

Tytuł wiersza sugeruje, że podmiot liryczny zmarł i opowiada o swoich spostrzeżeniach na temat śmierci już pośmiertnie.

Przeczytaj ponownie początkowe strofy utworu i znajdź informacje o tym, co zwiastuje przyjście śmierci. Zastanów się, czy są to znaki, które wskazywane były często w literaturze jako zwiastuny śmierci.

Podmiot liryczny wskazuje, że przyjście śmierci zwiastuje trzepotanie motyli o okna oraz zapach sosny i modrzewia. Śmierć również zsyła na człowieka sny. Według podmiotu, śmierć przychodzi niespodziewanie, a znaki jej przyjścia nie są oczywiste. Śmierć jest tajemnicza, niezrozumiała, obecna w naturze i w otoczeniu każdego człowieka.

Zastanów się, po co podmiot liryczny wypowiedział tę frazę. Pomyśl również, co dzieje się z człowiekiem w czasie snu.

Fraza „życie jest snem krótkim” może być przypomnieniem dla człowieka, że należy korzystać z każdej chwili życia, bo jest ono jedynie krótkim przebłyskiem. Słowo sen skłania do myślenia, iż życie jest czymś niepewnym, ulotnym, a także nielogicznym i niezrozumiałym. Między snem a śmiercią zachodzi również symboliczna zależność, ponieważ obydwa stany są stanami oznaczającymi wyłączenie z życia, brak aktywności, a także przeniesienie się w świat metafizyczny. Zacytowany fragment utworu to intertekstualne nawiązanie do barokowego toposu snu, obecnego m. in. w dramacie Życie jest snem, którego autorem jest Calderon de la Barca [czyt. kalderon de la barka].

Zastanów się, jakie znaczenie dla figury może mieć skontrastowanie głosów. Przypomnij sobie, w jakim utworze z okresu romantyzmu pojawia się ten motyw i pomyśl, czy tak samo zostało to ukazane u Czechowicza.

Figury „głos z prawej strony” oraz „głos z lewej strony” tradycyjnie oznaczają dwie grupy, prezentujące sprzeczne poglądy na daną sytuację i doradzające wahającej się postaci. Taka figura pojawia się w Prologu Dziadów cz. III Adama Mickiewicza, gdzie złe duchy z lewej i dobre duchy z prawej strony walczą o duszę więźnia. Jest to psychomachia. W utworze Czechowicza ten motyw został przetworzony, ponieważ duchy nie walczą ze sobą, a prezentują spójne stanowisko w sprawie życia i śmierci. Zabieg ten został zastosowany, aby uwidocznić znane przez każdego prawdy na temat krótkości i kruchości życia. Niezależnie od tego, czy w uświadamianie człowieka zaangażowane są pozytywne czy negatywne istoty metafizyczne, to życie ludzkie postrzegane jest tak samo. Anioły i diabły są ze sobą zgodne, bo należą do zupełnie innych bytów niż człowiek.

Zastanów się, czy co dzieje się z ciałem człowieka po jego śmierci. Przeczytaj znaczenie synekdochy w Słowniku pod e‑materiałem.

Synekdocha „umarłe ręce czechowicza” koncentruje uwagę odbiorcy nie na całym martwym ciele poety, tylko na samych rękach. Ciało poety jest już tylko ciałem – martwym, niezdolnym do tworzenia. Taki zabieg podkreśla, że nieważne są już rzeczy materialne czy narodziny – życie każdego człowieka kończy się śmiercią, a ręce poety, które służyły mu do tworzenia twórczości, są bezużyteczne.

Zastanów się, jak w utworze została ukazana śmierć i w jaki sposób mówi o niej podmiot liryczny.

Śmierć w wierszu ballada z tamtej strony jest metafizyczna, tajemnicza i nieuchwytna. Podmiot jest jej świadomy i ma do niej szacunek – jest pogodzony ze swoim losem.

Zastanów się, jak mogłaby zmienić się twoja interpretacja, gdyby znaki interpunkcyjne zostałyby postawione w innych miejscach niż uważasz, że powinny się znaleźć.

Rezygnacja ze znaków interpunkcyjnych oraz wielkich liter prowadzi do wieloznaczności utworu. Odbiorca, który czyta taki utwór, ma możliwość współtworzenia wiersza poprzez odnajdywanie różnych połączeń wyrazowych.

Zastanów się, jak zbudowany został utwór, jakie rymy i liryka zostały zastosowane.

Wiersz żal ma nieregularną budowę i składa się z pięciu strofoid – mają one kolejno: pięć, pięć, sześć, dziesięć oraz sześć wersów. Jest to liryka bezpośrednia, o czym świadczą wypowiedzi podmiotu w pierwszej osobie liczby pojedynczej („niosę”),  pojawia się także podmiot zbiorowy („zapytamy”). W utworze nie ma rymów.

Przeczytaj ponownie utwór i znajdź fragmenty, w których autor mówi o różnych tragediach, które mają spotkać ludzi. 

W utworze pojawia się wizja nadchodzącej katastrofy – podmiot liryczny mówi o bratobójczych walkach, rzekach krwi, gazowaniu, bombardowaniu, zagładzie Żydów, pożarach, potopie, podpaleniach.

Zastanów się, czy wydźwięk tej strofy zmieniłby się, gdyby podmiot nie został zwielokrotniony, a w tym miejscu pojawiłaby się apostrofa do poszczególnych osób.

Zabieg zwielokrotnienia w czwartej strofie wiersza został zastosowany, ponieważ podmiot uważa, że w każdym człowieku jest jego mała cząstka. W ten sposób nawiązuje nić porozumienia z każdym człowiekiem, który będzie cierpiał w czasie wojny. Jednocześnie zdaje sobie sprawę ze swojej małości, mówiąc: „ja czarny krzyżyk na listach”.

Przeczytaj ponownie utwór i skup się na momentach, w których podmiot przepowiada katastrofę. Zastanów się, co czuje oraz o kim i w jaki sposób mówi.

Podmiot liryczny jest osobą w podeszłym wieku, która obserwuje wydarzenia z perspektywy osoby doświadczonej życiem („głowę która siwieje”). Jest on zaniepokojony i przygnębiony, że ludzkość nie wyciągnęła wniosków z poprzednich wojen. Pojawia się u niego również poczucie bezsilności. Podmiot łączy się myślami także z osobami, które będą cierpieć w wyniku zbliżającej się wojny. Jest świadomy tragedii, która się wydarzy i tego, że nie może jej zapobiec, bo „ja czarny krzyżyk na listach”.

Skorzystaj ze słownika symboli, aby przypomnieć sobie symbolikę jaskółki. Zastanów się, czy to znaczenie odpowiada treści utworu.

W wizji podmiotu lirycznego powraca motyw jaskółek, który oznacza nadzieję na lepszą rzeczywistość, nadejście lepszych czasów. W tym utworze symbolika została jednak odwrócona – jaskółki zwiastują tutaj nadlatujące samoloty, które przyniosą tragedie i zagładę ludzkości. Jaskółki, podobne w locie do samolotów, mogą przepowiadać bombardowania, o których wspomina w utworze podmiot liryczny.

Zastanów się, jaka tematyka została poruszona w utworze oraz jakie wydarzenia zostały opisane przez podmiot liryczny. Zwróć uwagę na rok publikacji wiersza.

Wizyjność wiersza Czechowicza polega na oddaniu uczuć i wątpliwości, które pojawiały się u ludzi pod koniec lat 30. XX wieku. Obawy poety, ujawnione w utworze, okazały się prorocze – pisał on przed wybuchem II wojny światowej o zagładzie Żydów, gazowaniu, bombardowaniach i bratobójczej wojnie. Podmiot liryczny został wykreowany na proroka, o czym mówi pierwszy wers utworu.

Znajdź w utworze wezwania i przypomnij sobie, jak nazywamy ten środek poetycki. Zastanów się, w jakim celu został on zastosowany, a także jaki ma związek z treścią wezwania.

Wezwanie „idźże” pojawia się na początku i końcu utworu – jest więc klamrą kompozycyjną. Zabieg ten pokazuje, że utwór, podobnie jak historia, zatacza koło: ludzie nie wyciągnęli wniosków z poprzednich wojen i znowu doprowadzą do rozlewu krwi. Wezwanie „idźże” może sugerować, że podmiot mówi sam do siebie i kontynuuje wędrówkę lub też zwraca się do odbiorców, aby ci szli przed siebie, bez względu na wszystko.

Zwróć uwagę na sposób, w jaki Czechowicz posługuje się obrazami katastrofy, takimi jak m.in.: dym, płomień, roztrzaskana szyba i spróbuj zestawić je z wizualnymi motywami destrukcji, deformacji, rozpadu, czy pustki w obrazie Beksińskiego.