R1G37ZDKJ7T7T
Na ilustracji przedstawiono kartkę papieru na stole oraz zaplecione kawałki włóczki. Do rogu kartki przystawiono ekierkę.

Twierdzenie Pitagorasa

Źródło: Karolina Grabowska, dostępny w internecie: https://pexels.com/.

1. Twierdzenie Pitagorasa

Matematyka towarzyszy ludziom na co dzień i niemal w każdym momencie życia. Zanim jednak stała się pełnoprawną nauką, istniał nurt filozoficzny, który rozwijał jej zagadnienia. Twierdzenie Pitagorasa nauczane jest już na najwcześniejszych etapach edukacji. Warto zdać sobie sprawę, że zasady starożytnego matematyka skrywają głębszą, religijno‑mistyczną naukę, opisującą całą rzeczywistość.

Pitagoras zainaugurował ruch pitagorejski przypominający raczej sektę religijną lub zakon niż klasycznie rozumianą szkołę filozoficzną. Dziś nie da się rozróżnić, które twierdzenia pochodzą od inicjatora ruchu, a które od jego uczniów. Jest tak m.in. dlatego, że Pitagorasowi po śmierci oddawano niemal boską cześć i wszystkie późniejsze odkrycia oraz idee przypisano właśnie jemu. Inny powód to fakt, że nauki pitagorejskie były sekretem – nie wolno było ich spisywać ani dzielić się nimi z kimś, kto nie należał do stowarzyszenia. Wiadomo też, że dostać się do sekty było niesłychanie trudno, ponieważ oznaczało to wcześniejsze złożenie kilkuletnich ślubów milczenia, przestrzeganie rygorystycznych praw i wtajemniczanie się w misteria pitagorejskie. Z czasem ruch podzielił się na dwie, nieformalne części – akuzmatyków dążących do oczyszczenia duszy dzięki kultywowaniu pitagorejskich tradycji i obrzędów oraz matematyków, którzy chcieli osiągnąć ten sam cel, ale dzięki rozwijaniu nauki.

Twoje cele
  • Poznasz twierdzenie Pitagorasa.

  • Udowodnisz twierdzenie Pitagorasa na różne sposoby.

  • Wykorzystasz twierdzenie Pitagorasa do konstrukcji odcinków.

  • Zastosujesz twierdzenie Pitagorasa w zadaniach i dowodach geometrycznych.

Pitagorasa
Twierdzenie: Pitagorasa

Jeżeli trójkąt jest prostokątny, to suma kwadratów długości jego przyprostokątnych jest równa kwadratowi długości przeciwprostokątnej tego trójkąta.

Przy oznaczeniach standardowych, jak na rysunku

R1NTMHG3XAFMX

tezę twierdzenia możemy zapisać w postaci

a2+b2=c2

Równość ta oznacza geometrycznie, że suma pól kwadratów zbudowanych na przyprostokątnych trójkąta jest równa polu kwadratu zbudowanego na przeciwprostokątnej. Ilustrację tej sytuacji przedstawia kolejny rysunek.

R1HM6M437K6QV
a2+b2=c2

Obecnie znanych jest wiele dowodów tego twierdzenia, których większość opiera się na jego sensie geometrycznym.

Dowód twierdzenia

Pokażemy teraz kilka przykładów, w których zastosujemy twierdzenie Pitagorasa.

Przykład 1

Długości boków trójkąta są równe 17, 25 i 28. Udowodnimy, że spodek najkrótszej wysokości tego trójkąta dzieli bok trójkąta na dwie części w stosunku 2:5.

Rozwiązanie:

Ponieważ pole trójkąta to połowa iloczynu długości boku i wysokości opuszczonej na prostą zawierającą ten bok, więc iloczyn długości boku i odpowiadającej mu wysokości jest stały. Wobec tego najkrótsza wysokość trójkąta jest opuszczona na najdłuższy bok. Przyjmijmy oznaczenia jak na rysunku.

RU5N6PVT6XMQV

Z twierdzenia Pitagorasa dla trójkąta ADC i dla trójkąta BDC otrzymujemy

x2+h2=172 oraz y2+h2=252.

Odejmując równania stronami, od drugiego pierwsze, dostajemy

y2-x2=252-172.

Stosując wzór skróconego mnożenia na różnicę kwadratów możemy to równanie zapisać w postaci

y-xy+x=25-1725+17,

y-xy+x=8·42.

Ponieważ x+y=28, więc otrzymujemy y-x·28=8·42, skąd y-x=12. Dodając stronami równania x+y=28 i y-x=12, otrzymujemy 2y=40, więc y=20. Zatem x+20=28, czyli x=8.

Stosunek długości odcinka AD do długości odcinka BD jest równy xy=820=25.

To kończy dowód.

Przykład 2

Mając dany odcinek o długości 1, skonstruujemy odcinek o długości 41.

Rozwiązanie:

Zauważmy, że 41=16+25=42+52. Zatem trójkąt prostokątny, którego przyprostokątne mają długości 4 i 5 ma przeciwprostokątną długości 41, gdyż 42+52=412. Ten właśnie fakt wykorzystamy w naszej konstrukcji.

RO3Z8NADPLRD6

Opis konstrukcji.

  1. Rysujemy prostą k i obieramy na niej punkt A.

  1. Konstruujemy prostą l prostopadłą do prostej k i przechodzącą przez punkt A.

  1. Odkładamy na prostych l i k takie punkty B i C, żeby AB=4, AC=5.

  1. Kreślimy odcinek BC. Jest to odcinek o długości 41.

Przykład 3

Mając dany odcinek o długości 1, skonstruujemy odcinek o długości 21.

Rozwiązanie:

Tym razem liczby 21 nie można przedstawić w postaci sumy kwadratów dwóch liczb całkowitych, gdyż musiałyby to być kwadraty mniejsze od 21, a więc 1, 4, 9 lub 16.

Ponieważ 21 jest liczbą nieparzystą, więc jeden z tych kwadratów musiałby być liczbą parzystą, a drugi nieparzystą, ale 4+16=20<21, a 9+16=25>21. Wobec tego liczby 21 nie można przedstawić jako sumy kwadratów dwóch liczb całkowitych dodatnich. Zauważmy jednak, że 21=25-4=52-22.

Zatem trójkąt prostokątny, którego jedna z przyprostokątnych ma długość 2, a przeciwprostokątna ma długość 5 ma drugą przyprostokątną długości 21, gdyż 22+212=52. W tej konstrukcji także wykorzystamy twierdzenie Pitagorasa.

R6XGB8KPNEQPQ

Opis konstrukcji.

  1. Rysujemy prostą k i obieramy na niej punkt A.

  1. Konstruujemy prostą l prostopadłą do prostej k i przechodzącą przez punkt A.

  1. Odkładamy na prostej k takie punkty B i C leżące po przeciwnych stronach punktu A, żeby AB=4, AC=1.

  1. Zataczamy łuk okręgu o środku B przechodzący przez punkt C, a punkt jego przecięcia z prostą l oznaczamy przez D.

  1. Odcinek AD jest szukanym odcinkiem. Jego długość jest równa 21.

Ciekawym problemem, związanym z trójkątami prostokątnymi, jest poszukiwanie tzw. trójek pitagorejskich. Trójkami pitagorejskimi nazywamy takie ciągi a, b, c liczb całkowitych dodatnich, które są długościami boków trójkąta prostokątnego. Przykładem takiej trójki jest ciąg 3, 4, 5.

Przykład 4

Wykażemy, że w każdej trójce pitagorejskiej co najmniej jedna z liczb jest podzielna przez 5.

Rozwiązanie:

Przypuśćmy, że a, b, c jest trójką pitagorejskątrójka pitagorejskatrójką pitagorejską i że żadna z liczb a, b, c nie jest podzielna przez 5. Wtedy każda z tych liczb daje przy dzieleniu przez 5 resztę 1, 2, 3 lub 4.

Jeśli liczba całkowita daje przy dzieleniu przez 5 resztę 1, a więc ma postać 5k+1, gdzie k jest liczbą całkowitą, to jej kwadrat też daje przy dzieleniu przez 5 resztę 1, gdyż 5k+12=25k2+10k+1=55k2+2k+1.

Analogicznie: jeśli liczba całkowita daje przy dzieleniu przez 5 resztę 4, a więc ma postać 5k+4, gdzie k jest liczbą całkowitą, to jej kwadrat daje przy dzieleniu przez 5 resztę 1, gdyż 5k+42=25k2+40k+16=55k2+8k+3+1.

Tak samo, gdy liczba całkowita przy dzieleniu przez 5 daje resztę 2 lub 3, to jej kwadrat przy dzieleniu przez 5 daje resztę 4. Rzeczywiście 5k+22=25k2+20k+4=55k2+4k+4 oraz 5k+32=25k2+30k+9=55k2+6k+1+4.

Wynika stąd, że liczba a2+b2 albo jest podzielna przez 5 (gdy reszty z dzielenia przez 5 liczb a2 i b2 będą równe 1 i 4) albo reszta dzielenia tej liczby przez 5 będzie równa 2 (gdy reszty z dzielenia przez 5 liczb a2 i b2 będą równe 1 i 1) albo reszta ta będzie równa 3 (gdy reszty z dzielenia przez 5 liczb a2 i b2 będą równe 4 i 4, bo 4+4=8=5+3). To jest jednak niemożliwe, gdyż reszta, jaką przy dzieleniu przez 5 daje liczba c2 może być równa 1 albo 4.

Otrzymana sprzeczność oznacza, że założenie o tym, że żadna z liczb a, b, c nie jest podzielna przez 5 jest nieprawdziwe.

To kończy dowód.

Animacja multimedialna

Zapoznaj się z animacją. Następnie na jej  podstawie wykonaj poniższe polecenia.

ROX5VH12RV7KD
Film nawiązujący do twierdzenia Pitagorasa.
Polecenie 1

Uzasadnij, że pomarańczowy czworokąt przedstawiony w animacji jest rzeczywiście kwadratem.

Polecenie 2

Uzasadnij, że animacja przedstawia dowód twierdzenia Pitagorasa.

Zestaw ćwiczeń interaktywnych

1
Pokaż ćwiczenia:
1
Ćwiczenie 1

Na rysunku przedstawiona jest konstrukcja odcinka o długości x, gdy dany jest odcinek a.

R1OOTTUGBENT2
RV1X17RJRJCML
Zaznacz poprawną odpowiedź. Skonstruowany odcinek x ma długość: Możliwe odpowiedzi: 1. x, równa się, początek ułamka, pierwiastek kwadratowy z siedemnaście, mianownik, dwa, koniec ułamka, a, 2. x, równa się, początek ułamka, pierwiastek kwadratowy z trzy, mianownik, dwa, koniec ułamka, a, 3. x, równa się, początek ułamka, pierwiastek kwadratowy z pięć, mianownik, dwa, koniec ułamka, a, 4. x, równa się, początek ułamka, pierwiastek kwadratowy z trzynaście, mianownik, dwa, koniec ułamka, a
R4V74JVB2EJRV2
Ćwiczenie 2
Liczby całkowite a, b, c są długościami boków trójkąta prostokątnego. Wskaż wszystkie zdania prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Suma a, plus, b, plus, c może być mniejsza od jedenaście., 2. Wszystkie liczby a, b, c mogą być nieparzyste., 3. Wszystkie liczby a, b, c mogą być parzyste., 4. Wszystkie liczby a, b, c mogą być podzielne przez siedem., 5. Któraś z liczb a, b, c może być równa jeden.
2
Ćwiczenie 3

Punkt D jest spodkiem wysokości trójkąta prostokątnego ABC opuszczonej z wierzchołka C na przeciwprostokątną AB. Udowodnij, korzystając z twierdzenia Pitagorasa, że długość odcinka CD jest średnią geometryczną długości odcinków AD i BD, a więc, że – przy oznaczeniach jak na rysunku

R1M4ORSH7XLUB

prawdziwa jest równość h=xy.

2
Ćwiczenie 4

Kwadraty zbudowane na przyprostokątnych trójkąta ABC zostały rozcięte na osiem trójkątów prostą zawierającą przekątne tych kwadratów i prostymi prostopadłymi do przeciwprostokątnej trójkąta ABC, tak jak na rysunku.

R8UEBPPPLL5PA

Jak ułożyć te osiem trójkątów, aby zbudować kwadrat na przeciwprostokątnej trójkąta ABC? To kolejny dowód twierdzenia Pitagorasa.

R1UXXSMN36EHO2
Ćwiczenie 4
Mamy kwadrat o boku równym dziewięć. Wybierz te z poniższych trójkątów prostokątnych, które razem wypełnią cały kwadrat. Możliwe odpowiedzi: 1. P, równa się, trzynaście przecinek pięć oraz trójkąt ma przyprostokątne o długościach a, równa się, trzy oraz b, równa się, dziewięć., 2. P, równa się, trzynaście przecinek pięć oraz trójkąt ma przyprostokątne o długościach a, równa się, dziewięć oraz b, równa się, trzy., 3. P, równa się, dwadzieścia siedem oraz trójkąt ma przyprostokątne o długościach a, równa się, sześć oraz b, równa się, dziewięć., 4. P, równa się, dwadzieścia siedem oraz trójkąt ma przyprostokątne o długościach a, równa się, dziewięć oraz b, równa się, sześć., 5. P, równa się, dwadzieścia siedem oraz trójkąt ma przyprostokątne o długościach a, równa się, dziesięć oraz b, równa się, pięć przecinek cztery., 6. P, równa się, trzynaście przecinek pięć oraz trójkąt ma przyprostokątne o długościach a, równa się, dziesięć oraz b, równa się, dwa przecinek siedem.
2
Ćwiczenie 5

Wykaż, że w trapezie prostokątnym suma kwadratu długości dłuższej podstawy i kwadratu długości krótszej przekątnej jest równa sumie kwadratu długości krótszej podstawy i kwadratu długości dłuższej przekątnej.

3
Ćwiczenie 6

Punkt P leży wewnątrz kwadratu ABCD.

R1SSUGPCV53KR

Udowodnij, że AP2+CP2=BP2+DP2.

Słownik

trójka pitagorejska
trójka pitagorejska

ciąg a, b, c liczb całkowitych dodatnich, które są długościami boków trójkąta prostokątnego nazywamy trójką pitagorejską