Twierdzenie Pitagorasa
2. Zastosowanie twierdzenia Pitagorasa
Wielkim wkładem pitagorejczyków w rozwój wiedzy było więc uprawianie matematyki, która stała się nauką, mimo że dotąd pozostawała wiedzą praktyczną, związaną z namysłem nad konkretnymi przedmiotami. Za ich sprawą zaistniała jako abstrakcyjna, teoretyczna dyscyplina naukowa.

Zgodnie z nauką pitagorejską ciało jest więzieniem dla duszy, która musi wyzwolić się dzięki kolejnym wcieleniom (reinkarnacja). Karą za występne życie jest odrodzenie jako zwierzę lub nawet roślina. Dlatego pitagoreizm głosił wegetarianizm (zwierzęta to przecież upadłe dusze ludzkie) i zakazywał jedzenia roślin strączkowych (możliwe, że były to rośliny uważane za siedliska dusz jeszcze bardziej potępionych).
Badania matematyczne pitagorejczyków miały wszechstronne zastosowanie. Były przydatne dla mistycznej nauki zakonu głoszącej tezę o palingenetycznej wędrówce dusz, reinkarnacji, podczas której dusza ma się doskonalić, aby nie odrodzić się jako roślina lub zwierzę, lecz by wyzwolić się od cielesności. Okazały się też ważne dla badań akustycznych, gdyż muzykę uważano za siłę oczyszczającą, a badając zjawisko dźwięku, odkryto, że jego przyczyną jest ruch. Pitagorejczycy łatwo zatem obliczyli relacje matematyczne między długością struny a konkretnymi akordami, które rozpisali w schematy proporcji. Zastosowanie matematyki do badań astronomicznych w krótkim czasie zaowocowało odkryciem, że Ziemia ma kształt kuli. Stwierdzono też, iż ruch sfer niebieskich musi wytwarzać pewne dźwięki, „niebiańską muzykę”, których nie można usłyszeć, ponieważ grają stale. Podobnie na co dzień nie da się usłyszeć szumu w uszach, poczuć zapachu czystego powietrza i smaku wody. Pitagorejczycy uprawiali też matematykę dla samej matematyki, więc dla zgłębiania mądrości zawartej w świecie. To również miało przysłużyć się duchowej doskonałości. Pitagorasowi przypisuje się dziś twierdzenie, które przekształciło matematykę w pełnoprawną naukę. Powstało również wiele nowych pojęć, takich jak parabola, elipsa i hiperbola.
W tym materiale zastosujemy twierdzenie Pitagorasa do wyznaczania długości boków i długości środkowych trójkąta prostokątnego oraz innych odcinków w takim trójkącie. Pokażemy, jak można zastosować twierdzenie Pitagorasa do obliczania długości odcinków, które są elementami okręgów lub kół.
Zastosujesz twierdzenie Pitagorasa do wyznaczania odcinków w trójkątach w sytuacjach praktycznych i zagadnieniach matematycznych.
Wykorzystasz twierdzenie Pitagorasa do rozwiązywania problemów geometrycznych dotyczących okręgu
Zastosujesz twierdzenie Pitagorasa do przeprowadzania dowodów geometrycznych.
Wykorzystanie twierdzenia Pitagorasa do obliczania długości odcinków w trójkątach
Twierdzenie Pitagorasa pozwala na wyznaczenie długości boku trójkąta prostokątnego, jeśli znamy długości dwóch pozostałych. Wzór na kwadrat długości przeciwprostokątnej podany jest w twierdzeniu Pitagorasa. Proste przekształcenie równości Pitagorasa daje nam wzory na kwadraty długości przyprostokątnych:
Aby uzyskać długości tych odcinków, należy wyznaczyć pierwiastki z ich kwadratów.
W trójkącie prostokątnym przeciwprostokątna ma długość , a jedna z przyprostokątnych ma długość . Wyznaczymy długość drugiej przyprostokątnej.
Rozwiązanie:
, więc .
Jeżeli mamy dwa boki trójkąta prostokątnego, to żeby wyznaczyć trzeci bok, musimy wiedzieć jaką rolę pełnią te boki w trójkącie. Na rysunku mamy dwa różne trójkąty prostokątne zbudowane z odcinków , .

Trójkąt prostokątny ma dwa boki długości i . Pokażemy, że istnieją dwa trójkąty prostokątne spełniające ten warunek. Wyznaczymy długość trzeciego boku każdego z nich.
Rozwiązanie:
Jeżeli znane boki są przyprostokątnymi, to przeciwprostokątna .
Jeżeli jeden ze znanych boków jest przeciwprostokątną, to jest to dłuższy bok. Wtedy druga przyprostokątna ma długość .
Jednym z najważniejszych odcinków w trójkącie jest wysokość trójkąta. W każdym trójkącie przynajmniej jedna wysokość leży wewnątrz trójkąta.
W trójkącie równoramiennym dana jest wysokość opuszczona na podstawę trójkąta oraz ramię .

Wyznaczymy wzór na obwód tego trójkąta.
Rozwiązanie:
Wykorzystamy własność, że wysokość opuszczona na podstawę trójkąta równoramiennego dzieli podstawę na połowy.
Wtedy , więc .
Zatem obwód jest równy .
W trójkącie spodek wysokości opuszczonej na bok dzieli ten bok tak, że . Długość wysokości , a długość boku . Wyznaczymy pole tego trójkąta.
Rozwiązanie:
Wysokość dzieli trójkąt na dwa trójkąty prostokątne i .
Wtedy .
, stąd
Pole trójkąta wynosi .
Długości boków trójkąta prostokątnego są liczbami całkowitymi opisanymi za pomocą wyrażeń: , , . Wyznaczymy długości tych boków.
Rozwiązanie:
Najpierw przeanalizujmy warunki, jakie powinna spełniać zmienna .
Ponieważ podane wyrażenia odnoszą się do długości boków, to , , więc oraz , więc . Stąd .
Załóżmy, że:
1. odcinek o długości jest przeciwprostokątną.
Wtedy .
– brak rozwiązań.
2. odcinek o długości jest przeciwprostokątną.
Wtedy
Pierwiastki równania nie są liczbami całkowitym, bo jest liczbą niewymierną, a współczynniki równania są liczbami całkowitymi.
3. odcinek o długości jest przeciwprostokątną.
Wtedy
Długości boków tego trójkąta, to:
– nie spełnia wymagań.
Długości boków tego trójkąta są równe: .
Trójkąt prostokątny ma boki długości , , . Wyznaczymy długości tych boków.
Rozwiązanie:
Najpierw przeanalizujmy warunki, jakie powinna spełniać zmienna .
Ponieważ podane wyrażenia odnoszą się do długości boków, to
, , więc oraz , więc . Stąd .
Załóżmy, że
1. odcinek o długości jest przeciwprostokątną.
Wtedy
– brak rozwiązań.
2. odcinek o długości jest przeciwprostokątną.
Wtedy
– nie spełnia wymagań,
– jest rozwiązaniem.
Długości boków tego trójkąta, to
3. odcinek o długości jest przeciwprostokątną. Przeliczenia wykonujemy analogicznie do warunku a długości boków tego trójkąta to:
Zatem długości boków trójkąta wynoszą: lub
Wyznaczanie długości środkowych w trójkącie prostokątnym
Środkową nazywamy odcinek w trójkącie, który łączy wierzchołek trójkąta ze środkiem przeciwległego boku
Na rysunku przedstawiony jest trójkąt prostokątny i jego środkowe oznaczone różnymi kolorami.

Odcinki oznaczone liniami przerywanymi łączą środki boków. Z własności linii środkowej w trójkącielinii środkowej w trójkącie, odcinki te są równoległe do odpowiednich boków i mają długości równe połowie długości odpowiednich boków.
Wyznaczymy długość środkowejśrodkowej .
Zauważamy, że jest przeciwprostokątną trójkąta , bo . Ponadto, i .
Stąd , więc .
Długość środkowej wyznaczamy jako długość przeciwprostokątnej trójkąta prostokątnego .
Stąd , więc .
Jedna z przyprostokątnych trójkąta prostokątnego ma długość i jest pięć razy krótsza od przeciwprostokątnej. Wyznaczymy długość środkowej poprowadzonej do dłuższej przyprostokątnej.
Rozwiązanie:
Wyznaczamy długość drugiej przyprostokątnej korzystając z twierdzenia Pitagorasa:
, stąd
Zauważamy, że , więc to przyprostokątna długości jest dłuższa.
Korzystając z wyliczeń w materiale powyżej długość środkowej poprowadzonej do dłuższej przyprostokątnej wynosi .
Wykorzystanie twierdzenia Pitagorasa do obliczania długości odcinków w okręgach i kołach
W okręgu o promieniu poprowadzono cięciwę, która jest oddalona od środka tego okręgu o . Obliczymy jej długość.
Rozwiązanie
Przyjmijmy oznaczenia, jak na rysunku.

Odległość środka okręgu od cięciwy to długość najkrótszego odcinka, którego jednym końcem jest punkt , a drugim - punkt leżący na cięciwie . Jak wiemy, odległość punktu od prostej to długość odcinka prostopadłego do tej prostej, którego koniec leży na tej prostej. Ponieważ odcinki i są promieniami okręgu, to trójkąt jest równoramienny. Oczywiście, o ile cięciwa nie jest średnicą okręgu. Zatem najkrótszy z odcinków łączący środek z cięciwą to wysokość trójkąta . Spodek tej wysokości jest zatem środkiem cięciwy .
Z twierdzenia Pitagorasa w trójkącie otrzymujemy ,
czyli .
Stąd . Zatem .
Punkt leży na cięciwie okręgu o środku . Długości odcinków , i są równe: , i . Obliczymy promień tego okręgu.
Rozwiązanie:
Przyjmijmy oznaczenia jak na rysunku.

Poprowadźmy odcinek , gdzie to środek cięciwy . Niech oraz . Wtedy , więc .
Z twierdzenia Pitagorasa dla trójkąta otrzymujemy , czyli .
Stąd .
Ponownie korzystając z twierdzenia Pitagorasa, ale tym razem dla trójkąta mamy ,
czyli .
Stąd .
W okręgu o środku i promieniu poprowadzono dwie prostopadłe cięciwy i o długościach i , przecinające się w punkcie . Odległość między punktami i jest równa . Udowodnimy, że .
Rozwiązanie:
Przyjmijmy oznaczenia jak na rysunku.

Z twierdzenia Pitagorasatwierdzenia Pitagorasa dla trójkąta otrzymujemy , czyli .
Stąd .
Tak samo z twierdzenia Pitagorasa dla dla trójkąta otrzymujemy , czyli . Stąd .
Ponownie wykorzystamy twierdzenie Pitagorasa dla trójkąta . Dostajemy wtedy , czyli .
Stąd i z otrzymanych poprzednio dwóch równości mamy , skąd otrzymujemy kolejno , .
Zatem . To należało udowodnić.
Pokażemy, że mając do dyspozycji dwa kije, każdy o długości możemy tak je ułożyć na okrągłej cembrowinie studnicembrowinie studni o średnicy , żeby można było do któregoś z tych kijów przywiązać obciążony sznur, który będzie wskazywał środek okręgu cembrowiny.
Rozwiązanie:
Zanim sporządzimy rysunek, zauważmy, że skoro obciążony sznur ma wskazywać środek okręgu cembrowiny studni, to musi on być przywiązany do któregoś kija w punkcie leżącym dokładnie w środku okręgu. Wobec tego kij ten musi być ułożony wzdłuż średnicy studni. Ponieważ jednak jego długość jest mniejsza od średnicy studni, to nie może on opierać się na cembrowinie dwoma końcami. Stąd wniosek, że jednym końcem musi opierać się na drugim kiju, który z kolei musi obydwoma końcami opierać się na cembrowinie. Teraz możemy więc sporządzić odpowiedni rysunek.

Połóżmy kije tak, żeby kij był prostopadły do kija . Minimalną długość kija oznaczmy przez , a więc , a przez - promień okręgu.
Wówczas przyprostokątna trójkąta prostokątnego ma długość równą .
Z twierdzenia Pitagorasa otrzymujemy , czyli .
Stąd , a dalej , czyli .
Zatem . To oznacza, że kij musi mieć długość co najmniej równą długości średnicy.
Jeśli więc średnica cembrowiny jest równa , to długość kija musi być równa co najmniej . Kij o długości spełnia ten warunek.
Animacje multimedialne
Przeanalizuj animację pokazującą wykorzystanie twierdzenia Pitagorasa do wyznaczania długości boków w trójkącie. Możesz wielokrotnie odtwarzać ten materiał w celu utrwalenia wiadomości.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1OlYQ5PVgvdg
Film nawiązujący do treści lekcji dotyczący zastosowania twierdzenia Pitagorasa.
Zaznacz prawidłowe odpowiedzi.
Zapoznaj się z tą częścią animacji, która zawiera zadanie pierwsze wraz z jego rozwiązaniem. Zwróć uwagę na figurę, jaką tworzy cięciwa koła i promienie poprowadzone do jej końców.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R18RKHT13T9N8
Film nawiązujący do treści lekcji dotyczący związków miarowych kół.
Zapoznaj się z tą częścią animacji, która zawiera zadanie drugie. Włącz pauzę po zapoznaniu się z treścią zadania. Zastanów się, czy problem postawiony w tym zadaniu można sprowadzić do problemu z zadania pierwszego.
Zestaw ćwiczeń interaktywnych
Dany jest trójkąt prostokątny o bokach całkowitych. Zaznacz wszystkie prawidłowe odpowiedzi.
Stosując oznaczenia z rysunku, wybierz prawidłowe odpowiedzi.

Jeżeli pole trójkąta wynosi i oraz , to
Wyznacz długość przeciwprostokątnej trójkąta prostokątnego, gdy przyprostokątne mają długości: i ; .
Na rysunku przedstawiono trójkąt prostokątny o bokach , , .

Odcinek leży na prostej równoległej do poprowadzonej przez spodek wysokości . Odcinek jest wysokością trójkąta .
Wyznacz , , .
- Figura pierwsza: Na ilustracji przedstawiono zacieniowaną figurę, którą stanowi okrąg z wyciętym środkiem. Stąd figura ma kształt pierścienia. Pozioma cięciwa okręgu stanowi styczną do jego wycinka i wynosi cztery.
- Figura druga: Na ilustracji przedstawiono zacieniowaną figurę, którą stanowi okrąg z wyciętym mniejszym okręgiem. Okrąg wycięto w taki sposób, że zacieniowana figura jest styczna do swojego wycinka. Średnica wycinka wynosi sześć. Cięciwa okręgu stanowi styczną do swojego wycinka i wynosi sześć.
- Figura trzecia: Na ilustracji przedstawiono zacieniowaną figurę, która stanowi wycinek okręgu. Promień okręgu wynosi cztery. Na powierzchni wycinka zaznaczono trójkąt, którego dwa boki stanowią promienie okręgu. Trzeci bok, który łączy punkty styczności promienia z okręgiem wynosi cztery pierwiastek kwadratowy z trzy.
- Figura czwarta: Na ilustracji przedstawiono zacieniowaną figurę, którą stanowi okrąg z wyciętym środkiem. Stąd figura ma kształt pierścienia. Zaznaczono cięciwę większego okręgu, której cześć stanowi także cięciwę okręgu mniejszego. Wynoszą kolejno sześć i dwa.
Figury malejąco:
1. Figura druga, 2. Figura trzecia, 3. Figura czwarta, 4. Figura pierwsza większy niż1. Figura druga, 2. Figura trzecia, 3. Figura czwarta, 4. Figura pierwsza większy niż1. Figura druga, 2. Figura trzecia, 3. Figura czwarta, 4. Figura pierwsza większy niż1. Figura druga, 2. Figura trzecia, 3. Figura czwarta, 4. Figura pierwsza
Cięciwa zewnętrznego okręgu pierścienia kołowego o środku jest styczna do wewnętrznego okręgu tego pierścienia, a długość tej cięciwy jest równa (zobacz rysunek).

Udowodnij, że pole tego pierścienia nie zależy od promieni tych okręgów.
Słownik
odcinek, który łączy środki boków trójkąta
odcinek w trójkącie, który łączy wierzchołek trójkąta ze środkiem przeciwległego boku
Jeżeli i są długościami przyprostokątnych, zaś długością przeciwprostokątnej w trójkącie prostokątnym, to zachodzi związek .
betonowy krąg uniemożliwiający osuwanie się ziemi do otworu studni
