Polityka i kultura polityczna
Totalitaryzm a autorytaryzm
Wyjaśnisz pojęcia systemu politycznego i reżimu politycznego.
Przeanalizujesz różnice między reżimami politycznymi.
Porównasz reżimy niedemokratyczne - totalitaryzm z autorytaryzmem.
W potocznym języku określenie reżim polityczny kojarzy się z władzą niedemokratyczną, nakładającą na obywatela wiele ograniczeń. W politologii jednak nie pojawia się element wartościujący. Pojęcie to oznacza regiment, czyli kierownictwo. Możemy zdefiniować je jako ściśle określony, uregulowany normami tryb postępowania ograniczający swobodę uczestników.
Co to jest reżim?
Reżim polityczny we współczesnym świecie tworzą wartości, zasady ustrojowe, struktura autorytetów, formalne i nieformalne reguły gry politycznej oraz wynikające z nich zależności między podmiotami polityki.
W obrębie działania reżimu politycznego każdy aktor sceny politycznej ma ściśle określone ramy działania w procesie podejmowania decyzji. Normy regulujące zachowania uczestników wpływają na redystrybucję władzy.
W ujęciu wąskim reżimem politycznym nazywamy wzajemne, rzeczywiste relacje między władzą ustawodawczą oraz wykonawczą i wpływające na nie czynniki. W szerszej perspektywie bierze się również pod uwagę prawa obywatelskie, mechanizmy kontroli władzy oraz obowiązujące normy społeczne.
Współcześnie reżimy polityczne dzielimy na demokracje i autokracje. W obu przypadkach istnieją różne modele ich funkcjonowania. Można mówić również o reżimach niepełnych lub hybrydowych, w których np. są zapisane demokratyczne reguły wyłaniania władzy, ale w rzeczywistości jej uprawnienia są bliższe autokracjom. Przykłady takich rozwiązań można znaleźć we współczesnej Europie Środkowej i Wschodniej.
Raport Freedom House: nowe metody działania reżimów niedemokratycznychW dzisiejszym świecie autorytarne władze zdają sobie sprawę, że niemożliwa jest całkowita kontrola informacji i ekonomii. Nie jest ona jednak wcale im potrzebna. Dziś reżimy stosują bardziej subtelne środki przymusu. Dyskurs publiczny jest sterowany, a nie całkowicie ograniczany, obywatele cieszą się niektórymi swobodami, jak możliwość podróży czy dostęp do dóbr konsumenckich, nie ma gospodarki centralnie sterowanej, choć większość dużych przedsiębiorstw jest pod kontrolą państwa. W czasach zimnej wojny natura reżimów niedemokratycznych była bardziej oczywista, dziś, gdy te reżimy są członkami organizacji międzynarodowych i ważnymi graczami globalnej ekonomii, stosunek do nich stanowi dla państw demokratycznych większe wyzwanie. W XXI wieku niemożliwa jest całkowita izolacja, a reżimom ze względu na interesy ekonomiczne zależy na związkach ze Stanami Zjednoczonymi i ich sojusznikami, choć chcą je ustalać na swoich warunkach. Siła krajów demokratycznych leży w tym, że ich systemy są otwarte i oparte na wartościach. System międzynarodowy oparty na przestrzeganiu praw człowieka i rządach prawa jest o wiele bardziej pożądany niż to, co reprezentują reżimy autorytarne. Dlatego obrona i aktywne promowanie tych wartości, które odróżniają państwa demokratyczne od reżimów, są niezbędne i leżą w dobrze pojętym interesie naszej części świata.
Źródło: Aleksandra Soboń-Smyk, Raport Freedom House: nowe metody działania reżimów niedemokratycznych, 27.11.2009, dostępny w internecie: publicystyka.ngo.pl [dostęp 25.03.2020].
Reguły gry politycznej
Reżim polityczny określa reguły gry politycznej obowiązujące w danym systemie.
Poza normami formalnymi, reżim polityczny tworzą również nieformalne reguły gry, tworzące respektowany zwyczaj polityczny. Nie są one zawarte w konstytucjach czy ustawach, ale uznają je wszyscy aktorzy sceny politycznej. Przykładem może być brak współpracy innych ugrupowań politycznych z Komunistyczną Partią Włoch, mimo jej wysokich wyników wyborczych. Była ona traktowana jako partia antysystemowa. Jeśli normy i wartości reżimu politycznego są akceptowane przez większość społeczeństwa, wtedy pełni on funkcję stabilizującą system polityczny. Jeśli się je odrzuca, może dojść do destabilizacji i zmiany systemu. Poparcie to ma dwojaki charakter – ideologiczny i strukturalny. Z jednej strony to uznanie norm i wartości, na których oparty jest reżim (ideologiczne), z drugiej zaś – internalizacja norm prawnych, które go regulują (strukturalnych).
Reżim demokratyczny i autokratyczny
Podstawowy podział reżimów dzieli je na demokratyczne i niedemokratyczne (autokratyczne).
We współczesnym świecie istnieją państwa, w których występuje demokracja pełna (liberalna) lub niepełna – niektórzy badacze określają ją mianem nieskonsolidowanej. Możemy spotkać również reżimy hybrydowe. Występują one w państwach postautokratycznych, gdzie rozpoczął się proces transformacji demokratycznej, ale w wyniku rywalizacyjnych wyborów wygrały siły, które zaczęły wracać do rozwiązań autorytarnych. W państwach tych pozostały pewne procedury demokratyczne, np. cykliczne wybory, ale brak w nich rywalizacyjności. Naruszane są również przez władze prawa obywatelskie, w tym przede wszystkim prawo do zrzeszania się i wolność słowa.
Przeciwieństwem reżimu demokratycznego jest autokracja. W pojęciu tym można zawrzeć elementy zawłaszczenia władzy jako przeciwstawne powołaniu jej w wolnych wyborach, a także odrzucenie zasady podziału władz, odpowiedzialności rządzących i ochrony praw obywatelskich.
Różnice między demokracją a autokracją
Aspekty | demokracja | autokracja |
|---|---|---|
uzyskanie władzy | rywalizacyjne wybory | zawłaszczenie |
organizacja władzy | wybieralny parlament odpowiedzialna egzekutywa | władza jednostki brak parlamentu lub parlament fikcyjny brak odpowiedzialności |
zasady rywalizacji | pluralizm polityczny wolne, cykliczne, rywalizacyjne wybory swoboda zrzeszania się | brak lub ograniczony pluralizm polityczny brak lub ograniczona rywalizacja wyborcza |
sposób podziału władzy | trójpodział i równowaga lub kontrola władz | jednolitość władzy państwowej |
decydowanie | podejmowanie decyzji w wyniku sformalizowanych procedur | arbitralne podejmowanie decyzji przez jednostkę lub grupę rządzącą |
odpowiedzialność rządzących | istnieją procedury parlamentarne lub odpowiedzialność przed wyborcami | przez zamach stanu, rewolucję, rozgrywki wewnątrz elity władzy, kooperację |
Różnice między autorytaryzmem a totalitaryzmem
Do analizy reżimów niedemokratycznych (autokracji) nie można zastosować kryteriów typowych dla demokracji. Charakteryzują się one niskim stopniem sformalizowania. W ich opisie przeważa analiza faktów, zjawisk i procesów politycznych.
Różnice między nimi wynikają z działania, normy są w obu przypadkach bardzo podobne.
Co zatem różni te dwa reżimy polityczne? Zdaniem większości badaczy, najważniejsze różnice to rola ideologii w życiu społecznym, zakres masowej rywalizacji i partycypacji oraz zasięg i siła terroru.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RFbxIuJkI2rqO
Film nawiązujący do treści materiału: Co różni totalitaryzm i autorytaryzm?
W autorytarnym typie reżimu władza polityczna kształtuje się i sprawuje rządy bez wpływu społeczeństwa. Od totalitaryzmu odróżnia ją nieporównywalnie bardziej wąska sfera zainteresowania, którą rządzący chcą poddać swojej kontroli, i odpowiadający temu znacznie szerszy margines swobód jednostki i społeczeństwa. W kręgu zainteresowania autorytarnej władzy pozostaje zwykle tzw. wielka polityka (sprawy zagraniczne, obronność, administracja centralna). Władza autorytarna godzi się często na sporą niezależność lokalnego aparatu administracyjnego (samorząd), toleruje istnienie zorganizowanej (często koncesjonowanej przez partię hegemoniczną) opozycji, lecz zapobiega wygraniu przez nią wyborów. Dopuszcza funkcjonowanie społeczeństwa obywatelskiego w pewnych granicach (stowarzyszenia, niezależne – ale ograniczone przez cenzurę – media) oraz respektuje część swobód obywatelskich, o ile nie zagrażają stabilności panowania. Niektórzy teoretycy skłonni są upatrywać istotną granicę między totalitaryzmem a autorytaryzmem w funkcjonowaniu lub braku gospodarki prywatnej autonomicznej wobec władzy.
Do państw o autorytarnym systemie rządów zalicza się Białoruś, większość państw arabskich (absolutne lub konstytucyjne monarchie i republiki islamskie), dyktatury wojskowe lub cywilne (większość państw Afryki, liczne państwa azjatyckie, np. Mjanma, Nepal, Pakistan).
Odrzucając szerokie rozumienie autorytaryzmu, utożsamiające go z wszelkimi formami panowania autokratycznego, prof. Konstanty Adam Wojtaszczyk dokonuje następującej typologizacji systemów autorytarnych:
Totalitaryzm jest to ustrój skrajnej dyktatury bazujący na ideologii i terrorze narzuconym społeczeństwu oraz gospodarce kontrolowanej przez państwo i całkowicie podporządkowanej jego interesom, najczęściej centralnie planowanej. Władza w państwie totalitarnym sprawowana jest przez jedyną istniejącą partię polityczną, na której czele stoi przywódca, wokół którego buduje się kult jednostki. Społeczeństwo nie ma żadnego wpływu na prawo stanowione przez organy państwa, nie mogą istnieć żadne niezależne od władzy organizacje. Państwo dba o całkowitą kontrolę życia społecznego przez rozbudowanie aparatu przymusu i rozbudowany system wzajemnej kontroli mieszkańców (donosicielstwo).
Głównymi instrumentami władzy w państwie totalitarnym są:
Jedyna, kierowana odgórnie, oficjalna organizacja polityczna (monopartia), kontrolująca wszystkie sfery życia publicznego i prywatnego.
Aparat bezpieczeństwa i policji z wieloma niejawnymi strukturami, przeznaczony do zwalczania przeciwników władzy i terroryzowania społeczeństwa.
Aparat propagandy mobilizujący poparcie społeczeństwa dla władzy i monopolizujący środki przekazu informacji.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
(…) koszmar. Raport ONZ o Korei PółnocnejOczywiście towarzyszy im przy tym wszechobecna propaganda – głośniki na ulicach i w pociągach non stop opowiadają o karach dla zdrajców i przestępców czy dokonaniach zakładów przemysłowych. Spikerzy przechodzą specjalne kursy, by odpowiednią intonacją wzbudzać nienawiść do wrogów. W środkach komunikacji publicznej są też tajni agenci, którzy obserwują, czy pasażerowie wystarczająco entuzjastycznie przyjmują wieści, a także czy obsługa pociągu odpowiednio się zachowuje. Jeśli bowiem zabraknie prądu, muszą szybko wyciągnąć kasetę z odtwarzacza, by nie zostało zniekształcone imię koreańskiego przywódcy.
Źródło: (…) koszmar. Raport ONZ o Korei Północnej, dostępny w internecie: dziennik.pl [dostęp 16.09.2019].
Totalitaryzm wystąpił dotąd w dwóch podstawowych formach jako komunizm oraz faszyzmfaszyzm z jego skrajną odmiana jaką był nazizmnazizm.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RqmyZ5UExOVq3
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Kim jest podmiot totalitarny?
Zastanów się nad możliwościami zapobiegania przeistaczania się państwa demokratycznego w system totalitarny. Odpowiedz na następujące pytanie: jakie rozwiązania na poziomie codziennych relacji międzyludzkich możemy zastosować, aby zapobiec takim społecznym przemianom? Swoją odpowiedź zapisz w postaci krótkiej notatki.
Podsumowanie
W autorytaryzmie ideologia zastąpiona jest mentalnością lub osobowością. Ceną, którą płacą reżimy autorytarne za brak ideologii, jest ich ograniczona zdolność do mobilizacji społeczeństwa i budowania emocjonalnego związku z reżimem. Legitymizacja władzy opiera się tu na sile, od społeczeństwa wymaga się tylko braku działań zmierzających do obalenia rządzących. W przypadku reżimu autorytarnego partycypacja polityczna jest minimalna. W przeciwieństwie do totalitaryzmu niepotrzebna jest identyfikacja ideologiczna. Obywatele w państwie autorytarnym mają nie przeszkadzać władzy, a najlepiej, gdyby nie włączali się w działania polityczne.
W totalitaryzmie ideologia jest wszechobecna i determinuje życie społeczne. Wyjaśnia rzeczywistość, co upodabnia ją do religii. Ideologia w totalitaryzmie legitymizuje rządzących i uzasadnia stosowanie masowego terroru. Jest również głównym czynnikiem stałej, masowej mobilizacji społeczeństwa.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Opozycja w Turcji: dzisiaj rozpoczyna się ustrój autorytarnyBędzie to jego pierwsza kadencja z tak szerokimi uprawnieniami. Sprawa budzi kontrowersje na świecie. „A.B.” wygrał wybory prezydenckie sprzed dwóch tygodni. Uzyskał w nich 52 procent głosów. Od dzisiaj to właśnie on stanie na czele rządu i będzie mógł zarówno odwoływać urzędników i ministrów i rządzić za pomocą dekretów. Dzisiaj w Turcji przestaje istnieć urząd premiera. Opozycja a także część krytyków tureckiego prezydenta na świecie twierdzą, że nowy system to w praktyce ustrój autorytarny, bo władza skupiona jest w ręku jednego człowieka.
Źródło: IAR, Opozycja w Turcji: dzisiaj rozpoczyna się ustrój autorytarny, 9.07.2018, dostępny w internecie: fakty.interia.pl [dostęp 31.08.2020].
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
(…) koszmar. Raport ONZ o Korei PółnocnejAtmosfery grozy i pełnej inwigilacji dopełnia Inminban – straż sąsiedzka. Ma ona nie tylko mobilizować ludzi do czynów społecznych, ale też śledzić wszystko i wszystkich. Każde złamanie prawa musi być natychmiast zgłoszone, a funkcjonariusze tej straży mogą w każdej chwili wejść do dowolnego domu i sprawdzić, co się dzieje. Kto nie doniesie, jest surowo karany.
Źródło: (…) koszmar. Raport ONZ o Korei Północnej, dostępny w internecie: dziennik.pl [dostęp 16.09.2019].
Słownik
ustrój polityczny, w którym władza oparta jest na autorytecie przywódcy i skupiona w jego rękach; decyzje podejmowane przez autorytarnego przywódcę zatwierdzane są przez podporządkowany mu parlament
(wł. fascismo, od łac. fasces – wiązki, rózgi liktorskie) doktryna polityczna utworzona w XX wieku we Włoszech uznająca kult nacjonalistycznego państwa oraz wodza, sprzeciwiająca się idei demokracji parlamentarnej
uprawomocnienie władzy oparte na społecznej akceptacji
(skrót od niem. Nationalsozialismus – narodowy socjalizm) ideologia oraz system państwowy powstały w XX wieku w Niemczech uznawany za skrajny wariant faszyzmu. Głównym orędownikiem ideologii nazistowskiej był Adolf Hitler
faktyczny sposób rządzenia państwem; ogół metod, środków formalnych wynikających z przepisów prawa, oraz nieformalnych, np. tradycji czy kultury; gdy poruszamy problem reżimu politycznego, chodzi nam o zagadnienia wzajemnych stosunków organów państwa i obywateli oraz organizacji politycznych i społecznych
system rządów (reżim polityczny) oparty na obowiązującej wszystkich ideologii, w którym państwo w pełni kontroluje społeczeństwo i stara się nadzorować wszystkie aspekty życia publicznego i prywatnego w takim stopniu, w jakim jest to możliwe