Rzeczpospolita Polska - organizacja i funkcjonowanie
Elementy demokracji bezpośredniej obecne w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
Scharakteryzujesz najważniejsze instytucje demokracji bezpośredniej w Polsce i wyjaśnisz ich funkcjonowanie.
Przeanalizujesz zalety i wady każdej z nich.
Ocenisz znaczenie form demokracji bezpośredniej dla współczesnej demokracji.
Z demokracją bezpośrednią mamy do czynienia wówczas, gdy obywatele decydują o sprawach państwa bez pośrednictwa swoich przedstawicieli. Takie sytuacje zdarzają się stosunkowo rzadko – współczesne państwo demokratyczne opiera się na zasadzie przedstawicielstwa, a organem prawodawczym jest pochodzący z wyborów parlament.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.Art. 4.
1. Władza zwierzchnia w Rzeczypospolitej Polskiej należy do Narodu.
2. Naród sprawuje władzę poprzez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio.
Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 28.02.2020].
Z treści art. 4 ust. 2 konstytucji pozornie wynikać może alternatywność wymienionych w tym przepisie form demokracji. Jednakże wgląd w inne przepisy ustawy zasadniczej dotyczące mechanizmów sprawowania władzy publicznej, jak również funkcjonalne uzależnienie możliwości korzystania przez Naród z instytucji demokracji bezpośredniej od aprobaty ich reprezentantów - przemawiają jednoznacznie na rzecz pierwszeństwa przedstawicielskich procedur rządzenia. Ta konstatacja może być także argumentem w dyskusji na temat dopuszczalności podejmowania rozstrzygnięć w konkretnych kwestiach życia publicznego w drodze powszechnego głosowania.
Warto w tym miejscu pogłębić refleksję nad demokracją bezpośrednią w polskim modelu ustrojowym. Skoro art. 4 ust. 2 jedynie „dopuszcza” sprawowanie władzy bezpośrednio, rodzi się pytanie: kto naprawdę kontroluje moment, przedmiot i brzmienia rozstrzygnięcia oraz na jakich warunkach jego wynik uzyskuje moc wiążącą. Czy rzeczywiście „więcej głosowań” oznacza więcej demokracji, skoro o ich uruchomieniu najczęściej decydują przedstawiciele, a progi i wymogi proceduralne mogą pozbawić skutków nawet wyraźną większość oddanych głosów? Taka perspektywa przenosi uwagę z hasła na mechanizmy, zachęcając do uważnego zbadania, kiedy i dlaczego sięga się po instrumenty bezpośrednie oraz jak ich użycie współgra z logiką rządów przedstawicielskich.
Formy demokracji bezpośredniej w Polsce
Prezentacja krótko przedstawia trzy narzędzia obywatelskie w Polsce: referendum, obywatelską inicjatywę ustawodawczą oraz skargę konstytucyjną. Skoncentruj się na trzech elementach przy każdym z nich: kto je inicjuje, jakie warunki/progi muszą być spełnione oraz jaki skutek prawny wywołują.
Przedstaw skutki prawne dwóch wybranych form demokracji bezpośredniej w polskim porządku konstytucyjnym.
Scharakteryzuj trzy społeczne skutki stosowania form demokracji bezpośredniej i krótko je uzasadnij.
Podsumowując, omówione na prezentacji formy demokracji bezpośredniej różnią się skutkiem:
referendum: ma wymiar rozstrzygający,
inicjatywa ustawodawcza: agendalny (uruchamia proces legislacyjny),
skarga konstytucyjna: kontrolny (sądowy „bezpiecznik praw).
Wspólnie tworzą mapę tego, jak suweren może działać obok i wobec władzy przedstawicielskiej: decydować, inicjować i korygować.
Referendum – podstawowa forma demokracji bezpośredniej
Referendum to najbardziej rozpoznawalna i atrakcyjna forma demokracji bezpośredniej: mobilizuje obywateli i daje wrażenie silnego mandatu, choć prostota wyboru „tak/nie” bywa ograniczeniem przy sprawach złożonych. W modelu przedstawicielskim pełni funkcję legitymizującą i korygującą, ale o jego jakości decydują warunki ważności, sposób sformułowania pytania, reguły kampanii i skutki prawne wyniku. Zapoznaj się z filmem, w którym profesor Uniwersytetu Wrocławskiego Andrzej Antoszewski wieloaspektowo omawia te zagadnienia i wskazuje praktyczne pułapki oraz dobre praktyki referendalne.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RCT1BTX9E5Viw
Nagranie wideo. Na początku wyświetla się czarna plansza z białym napisem: „Korzystanie z referendum”. Następnie pojawia się mężczyzna o siwych włosach i w siwej brodzie, ubrany w jasną, kraciastą koszulę. U dołu ekranu pojawia się podpis: „prof. dr hab. Andrzej Antoszewski, politolog Uniwersytetu Wrocławskiego”. Mężczyzna siedzi w jasnym pokoju. Za nim na ścianie fragment mapy świata, kanapa i regał z zieloną rośliną. Na końcu filmu czarna plansza z białymi napisami: „Wystąpił prof. dr hab. Andrzej Antoszewski, realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu „E‑podręczniki do kształcenia ogólnego”, wrzesień 2014”.
Oceń, na ile referendum jest efektywnym instrumentem podejmowania decyzji publicznych.
Podaj dwa argumenty uzasadniające tezę, że referendum ma charakter rozwiązania rywalizacyjnego.
Referenda, jako sposób podejmowania decyzji o doniosłym znaczeniu dla wspólnoty politycznej, są okazją do mobilizacji dorosłych obywateli. Ponieważ odbywają się w ramach całej wspólnoty, czyli z założenia wśród osób o różnym stopniu zaangażowania w sprawy publiczne, doświadczenia i wiedzy, wiążą się z pewnymi zagrożeniami. Chodzi tu głównie o rozpoznanie przez obywateli skutków związanych z konkretnym wyborem oraz możliwością manipulowania spodziewanymi rezultatami - zarówno poprzez odpowiednie formułowanie pytań, jak i wpływanie na emocje społeczne oraz wykorzystywanie socjotechniki.
Konstytucja przewiduje trzy rozwiązania prawne odnoszące się do przeprowadzenia referendum ogólnokrajowego, jedno ogólne (art. 125 Konstytucji RP) oraz dwa odnoszące się do spraw szczegółowych: art. 90 (wyrażenie zgody na ratyfikowanie przez prezydenta umowy międzynarodowej przenoszącej niektóre kompetencje organów państwa na organizację międzynarodową) i art. 235 (zatwierdzenie ustawy o zmianie Konstytucji RP). Konstytucja dopuszcza również przeprowadzanie referendów lokalnych w sprawach dotyczących wspólnoty samorządowej (art. 170).
Przedmiotem referendum ogólnokrajowego powinna być sprawa o szczególnym znaczeniu dla państwa. Tak określony przedmiot referendum pozostawia organowi zarządzającemu znaczny margines swobody. Zwłaszcza, że w Polsce nie funkcjonuje mechanizm prewencyjnej kontroli konstytucyjności pytań referendalnych. Podmiotem zarządzającym referendum jest sejm albo prezydent Może to zrobić z własnej inicjatywy, a także na wniosek senatu, rady ministrów lub grupy co najmniej 500 tys. obywateli mających prawo udziału w referendum. W każdym wypadku wniosek o zarządzenie referendum powinien przesądzać przedmiot referendum, propozycje pytań oraz warianty odpowiedzi. Ustawa przynosi przedmiotowe ograniczenie co do możliwości wnioskowania do sejmu o zarządzenie referendum przez grupę obywateli. Nie mogą oni inicjować tej procedury w odniesieniu do kwestii dotyczących wydatków i danin publicznych, obronności państwa oraz ogłoszenia amnestii. Ograniczenia te nie wyłączają żadnej z tych sfer spod możliwości zarządzenia referendum, jest to jednak niedopuszczalne z inicjatywy grupy obywateli.
Zgoda na ratyfikację umowy międzynarodowej, na mocy której Rzeczpospolita może przekazać organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje władz państwowych w niektórych sprawach. Referendum zarządza Sejm RP (uchwałą podjętą bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby senatorów). Do skutku referendum stosuje się ogólne reguły: wynik ma moc wiążącą, jeżeli wzięła udział więcej niż połowa uprawnionych, a rozstrzygnięcie zapada większością ważnie oddanych głosów (reżim ogólny dla referendów powszechnych).
Gdy zmiana dotyczy rozdziałów I, II lub XII Konstytucji RP, Marszałek Sejmu RP zarządza referendum na wniosek 1/5 ustawowej liczby posłów, Senatu RP lub Prezydenta RP, zgłoszony w terminie 45 dni od uchwalenia ustawy zmieniającej konstytucję. Referendum przeprowadza się w terminie 60 dni od zarządzenia. Zmiana wchodzi w życie, jeżeli opowie się za nią większość ważnie głosujących. Konstytucja nie przewiduje w tym trybie progu frekwencji.
Członkowie wspólnoty samorządowej mogą rozstrzygać w drodze referendum sprawy dotyczące tej wspólnoty, w tym odwoływać organ pochodzący z wyborów bezpośrednich. Warunki inicjowania, ważności i skutków określa ustawa o referendum lokalnym. Konstytucja gwarantuje instytucję oraz jej zakres przedmiotowy, pozostawiając szczegółową procedurę ustawodawstwu zwykłemu.
Referenda wywołują wiele kontrowersji – zarówno konkretne głosowania, jak i sama instytucja. Zalety i wady tej formy demokracji bezpośredniej można przedstawić następująco:
Zalety referendów | Wady referendów |
|---|---|
Umożliwiają obywatelom bezpośrednie wyrażenie swojej woli, co istotnie wzmacnia suwerenność ludu w państwie demokratycznym. | Mogą powstrzymywać istotne zmiany, kiedy społeczeństwo nie jest przygotowane do podejmowania merytorycznych rozstrzygnięć i nie uczestniczy w referendach. |
Dają mieszkańcom poczucie wpływu na losy swojego kraju – dzięki temu mogą czuć się podmiotami, nie zaś przedmiotami decyzji politycznych. | Sprowadzają złożone kwestie do nadmiernie prostych pytań, uniemożliwiając przeprowadzenie wieloaspektowej dyskusji nad określonym zagadnieniem. Sposób formułowania pytań stwarza także możliwość manipulacji opinią publiczną. |
Wzmacniają świadomość obywatelską oraz mają charakter edukacyjny – uczestnicy referendów zdobywają wiedzę niezbędną do decydowania w rozstrzyganej w referendum kwestii. | Stanowią niebezpieczeństwo powstania niespójności, a nawet wewnętrznych sprzeczności w systemie prawnym – zwłaszcza gdy takie referenda odbywają się często. |
Pozwalają przełamać oligarchiczne struktury w państwie oraz przeforsować określoną inicjatywę wbrew woli wyalienowanych polityków i partii. | Wykorzystywane są przez obywateli jako narzędzie zamanifestowania swojej aprobaty lub niechęci wobec aktualnie rządzących, nie zaś wyrażenia swojego stanowiska w sprawie będącej przedmiotem głosowania. |
Inne formy demokracji bezpośredniej
Referenda nie są jedynymi formami demokracji bezpośredniej. We współczesnych państwach można spotkać również inne rozwiązania prawne, które dają obywatelom pewną władzę polityczną, poza wyborem organów przedstawicielskich.
W polskim systemie prawnym występują… Możliwe odpowiedzi: 1. skarga konstytucyjna i referendum gminne., 2. weto ludowe i ludowa inicjatywa ustawodawcza., 3. powiatowe zgromadzenie ludowe i referendum ogólnokrajowe., 4. referendum wojewódzkie i weto ludowe.
Źródło: infor.pl [dostęp: 4.09.2019]., 2. W celu rozstrzygnięcia o całkowitym lub częściowym uchyleniu ustawy albo aktu o mocy ustawy przeprowadza się referendum ludowe, jeżeli zażąda tego 500 tys. wyborców albo pięć rad regionalnych.
Źródło: Konstytucja Republiki Włoskiej., 3. Komitetowi inicjatywy obywatelskiej zbierającemu podpisy pod projektem ustawy „Uwolnijmy handel” nie udało się zebrać wymaganej liczby sygnatur. Jak donosi „Rzeczpospolita”, pod projektem podpisało się jedynie 51 tys. osób, podczas gdy wymóg to 100 tys. podpisów.
Źródło: wiadomoscihandlowe.pl [dostęp: 4.09.2019]., 4. Za odłączeniem się Szkocji od Zjednoczonego Królestwa było 44,7 proc. głosujących, za pozostaniem w unii – 55,3 proc. Frekwencja wyniosła 84,6 proc.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019]., 5. W STV podobnie jak w JOW głos oddaje się na konkretną osobę, a nie na partyjną listę. Mandat posła uzyskuje kandydat, który zgromadzi odpowiednią liczbę głosów, którą wylicza się, dzieląc liczbę oddanych ważnie głosów przez liczbę mandatów w okręgu powiększoną o jeden.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019]. referendum Możliwe odpowiedzi: 1. Zebranie wiejskie jest organem uchwałodawczym sołectwa. Szczegółowy zakres jego obowiązków określa statut. Jednak jednym z ważniejszych zadań zebrania wiejskiego jest wybór sołtysa i rady sołeckiej.
Źródło: infor.pl [dostęp: 4.09.2019]., 2. W celu rozstrzygnięcia o całkowitym lub częściowym uchyleniu ustawy albo aktu o mocy ustawy przeprowadza się referendum ludowe, jeżeli zażąda tego 500 tys. wyborców albo pięć rad regionalnych.
Źródło: Konstytucja Republiki Włoskiej., 3. Komitetowi inicjatywy obywatelskiej zbierającemu podpisy pod projektem ustawy „Uwolnijmy handel” nie udało się zebrać wymaganej liczby sygnatur. Jak donosi „Rzeczpospolita”, pod projektem podpisało się jedynie 51 tys. osób, podczas gdy wymóg to 100 tys. podpisów.
Źródło: wiadomoscihandlowe.pl [dostęp: 4.09.2019]., 4. Za odłączeniem się Szkocji od Zjednoczonego Królestwa było 44,7 proc. głosujących, za pozostaniem w unii – 55,3 proc. Frekwencja wyniosła 84,6 proc.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019]., 5. W STV podobnie jak w JOW głos oddaje się na konkretną osobę, a nie na partyjną listę. Mandat posła uzyskuje kandydat, który zgromadzi odpowiednią liczbę głosów, którą wylicza się, dzieląc liczbę oddanych ważnie głosów przez liczbę mandatów w okręgu powiększoną o jeden.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019]. weto ludowe Możliwe odpowiedzi: 1. Zebranie wiejskie jest organem uchwałodawczym sołectwa. Szczegółowy zakres jego obowiązków określa statut. Jednak jednym z ważniejszych zadań zebrania wiejskiego jest wybór sołtysa i rady sołeckiej.
Źródło: infor.pl [dostęp: 4.09.2019]., 2. W celu rozstrzygnięcia o całkowitym lub częściowym uchyleniu ustawy albo aktu o mocy ustawy przeprowadza się referendum ludowe, jeżeli zażąda tego 500 tys. wyborców albo pięć rad regionalnych.
Źródło: Konstytucja Republiki Włoskiej., 3. Komitetowi inicjatywy obywatelskiej zbierającemu podpisy pod projektem ustawy „Uwolnijmy handel” nie udało się zebrać wymaganej liczby sygnatur. Jak donosi „Rzeczpospolita”, pod projektem podpisało się jedynie 51 tys. osób, podczas gdy wymóg to 100 tys. podpisów.
Źródło: wiadomoscihandlowe.pl [dostęp: 4.09.2019]., 4. Za odłączeniem się Szkocji od Zjednoczonego Królestwa było 44,7 proc. głosujących, za pozostaniem w unii – 55,3 proc. Frekwencja wyniosła 84,6 proc.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019]., 5. W STV podobnie jak w JOW głos oddaje się na konkretną osobę, a nie na partyjną listę. Mandat posła uzyskuje kandydat, który zgromadzi odpowiednią liczbę głosów, którą wylicza się, dzieląc liczbę oddanych ważnie głosów przez liczbę mandatów w okręgu powiększoną o jeden.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019]. zgromadzenie ludowe Możliwe odpowiedzi: 1. Zebranie wiejskie jest organem uchwałodawczym sołectwa. Szczegółowy zakres jego obowiązków określa statut. Jednak jednym z ważniejszych zadań zebrania wiejskiego jest wybór sołtysa i rady sołeckiej.
Źródło: infor.pl [dostęp: 4.09.2019]., 2. W celu rozstrzygnięcia o całkowitym lub częściowym uchyleniu ustawy albo aktu o mocy ustawy przeprowadza się referendum ludowe, jeżeli zażąda tego 500 tys. wyborców albo pięć rad regionalnych.
Źródło: Konstytucja Republiki Włoskiej., 3. Komitetowi inicjatywy obywatelskiej zbierającemu podpisy pod projektem ustawy „Uwolnijmy handel” nie udało się zebrać wymaganej liczby sygnatur. Jak donosi „Rzeczpospolita”, pod projektem podpisało się jedynie 51 tys. osób, podczas gdy wymóg to 100 tys. podpisów.
Źródło: wiadomoscihandlowe.pl [dostęp: 4.09.2019]., 4. Za odłączeniem się Szkocji od Zjednoczonego Królestwa było 44,7 proc. głosujących, za pozostaniem w unii – 55,3 proc. Frekwencja wyniosła 84,6 proc.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019]., 5. W STV podobnie jak w JOW głos oddaje się na konkretną osobę, a nie na partyjną listę. Mandat posła uzyskuje kandydat, który zgromadzi odpowiednią liczbę głosów, którą wylicza się, dzieląc liczbę oddanych ważnie głosów przez liczbę mandatów w okręgu powiększoną o jeden.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019]. żadna z instytucji nie pasuje do tego opisu Możliwe odpowiedzi: 1. Zebranie wiejskie jest organem uchwałodawczym sołectwa. Szczegółowy zakres jego obowiązków określa statut. Jednak jednym z ważniejszych zadań zebrania wiejskiego jest wybór sołtysa i rady sołeckiej.
Źródło: infor.pl [dostęp: 4.09.2019]., 2. W celu rozstrzygnięcia o całkowitym lub częściowym uchyleniu ustawy albo aktu o mocy ustawy przeprowadza się referendum ludowe, jeżeli zażąda tego 500 tys. wyborców albo pięć rad regionalnych.
Źródło: Konstytucja Republiki Włoskiej., 3. Komitetowi inicjatywy obywatelskiej zbierającemu podpisy pod projektem ustawy „Uwolnijmy handel” nie udało się zebrać wymaganej liczby sygnatur. Jak donosi „Rzeczpospolita”, pod projektem podpisało się jedynie 51 tys. osób, podczas gdy wymóg to 100 tys. podpisów.
Źródło: wiadomoscihandlowe.pl [dostęp: 4.09.2019]., 4. Za odłączeniem się Szkocji od Zjednoczonego Królestwa było 44,7 proc. głosujących, za pozostaniem w unii – 55,3 proc. Frekwencja wyniosła 84,6 proc.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019]., 5. W STV podobnie jak w JOW głos oddaje się na konkretną osobę, a nie na partyjną listę. Mandat posła uzyskuje kandydat, który zgromadzi odpowiednią liczbę głosów, którą wylicza się, dzieląc liczbę oddanych ważnie głosów przez liczbę mandatów w okręgu powiększoną o jeden.
Źródło: rp.pl [dostęp: 4.09.2019].
Przeanalizuj poniższe ilustracje i przyporządkuj informacje do odpowiednich kart do głosowania.
Wypisz, co powinno znaleźć się w karcie przeznaczonej do głosowania w referendum.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj zadanie.
Ustawa z dnia 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateliArt. 1. Ustawa reguluje tryb postępowania w sprawie wykonywania inicjatywy ustawodawczej przez obywateli, o której mowa w art. 118 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Art. 2. Grupa obywateli polskich, licząca co najmniej 100 000 osób, mających prawo wybierania do Sejmu, może wystąpić z inicjatywą ustawodawczą przez złożenie podpisów pod projektem ustawy.
Art. 3. Projekt ustawy nie może dotyczyć spraw, dla których Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej zastrzega wyłączną właściwość innych podmiotów, którym przysługuje inicjatywa ustawodawcza.
Art. 4
1. Projekt ustawy wniesiony do Marszałka Sejmu powinien odpowiadać wymogom zawartym w Konstytucji i Regulaminie Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz w niniejszej ustawie.
2. Wniesienie projektu ustawy nie stanowi przeszkody do wniesienia innego projektu, w tym także przez grupę obywateli, w tej samej sprawie.
3. Projekt ustawy, w stosunku do którego postępowanie ustawodawcze nie zostało zakończone w trakcie kadencji Sejmu, w której został wniesiony, jest rozpatrywany przez Sejm następnej kadencji bez potrzeby ponownego wniesienia projektu ustawy. W takim wypadku Marszałek Sejmu zarządza ponowne drukowanie projektu ustawy oraz jego doręczenie posłom.
Art. 5
1. Czynności związane z przygotowaniem projektu ustawy, jego rozpowszechnianiem, kampanią promocyjną, a także organizacją zbierania podpisów obywateli popierających projekt, wykonuje komitet inicjatywy ustawodawczej, zwany dalej „komitetem”. Komitet występuje pod nazwą uzupełnioną o tytuł projektu ustawy.
2. Komitet może utworzyć grupa co najmniej 15 obywateli polskich, którzy mają prawo wybierania do Sejmu i złożyli pisemne oświadczenie o przystąpieniu do komitetu, ze wskazaniem imienia (imion) i nazwiska, adresu zamieszkania oraz numeru ewidencyjnego PESEL.
3. W imieniu i na rzecz komitetu występuje pełnomocnik komitetu lub jego zastępca, wskazani w pisemnym oświadczeniu pierwszych 15 osób tworzących komitet.
4. Komitet posiada osobowość prawną, którą nabywa z chwilą przyjęcia przez Marszałka Sejmu zawiadomienia, o którym mowa w art. 6 ust. 2.
Art. 6
1. Po zebraniu, zgodnie z wymogami zawartymi w art. 9 ust. 2, 1000 podpisów obywateli popierających projekt, pełnomocnik komitetu zawiadamia Marszałka Sejmu o utworzeniu komitetu. Podpisy, o których mowa w zdaniu pierwszym, stanowią część wymaganej liczby 100 000 podpisów osób popierających projekt.
Źródło: Ustawa z dnia 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 9.09.2019].
Podsumowanie
Polska konstytucja przewiduje niewiele, lecz silnych mechanizmów bezpośredniego udziału obywateli: trzy odmiany referendum ogólnokrajowego ( w sprawach o szczególnym znaczeniu, przy przekazaniu kompetencji organizacji międzynarodowej oraz zatwierdzającym zmiany w rozdziałach I, II, XII konstytucji) oraz referendum lokalne. To instrumenty o skutku rozstrzygającym - pod warunkiem spełnienia przesłanek. Uzupełnia obywatelska inicjatywa ustawodawcza, która ma charakter agendalny: uruchamia procedurę sejmową, lecz nie przesądza treści prawa. W sumie otrzymujemy model, w którym przedstawiciele
Słownik
(z gr. ἀgammaomicronrhoά); przestrzeń publiczna w starożytnym mieście greckim, podstawowe miejsce aktywności politycznej obywateli
projekt ustawy wnoszony do parlamentu przez grupę obywateli
powszechne głosowanie, w którym obywatele wyrażają swoją wolę dotyczącą sprawy publicznej
wniosek obywatela do sądu konstytucyjnego o stwierdzenie sprzeczności aktu prawnego z konstytucją
szczególna forma referendum – obywatele głosują w sprawie uchylenia ustawy przyjętej przez legislatywę
termin prawniczy oznaczający skutek obowiązujący powszechnie, względem nieokreślonego kręgu adresatów (z łac. wobec wszystkich)