Rzeczpospolita Polska - organizacja i funkcjonowanie
Postanowienia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku dotyczące małżeństwa
Scharakteryzujesz cechy dwóch rodzajów związków: małżeństwa i konkubinatu.
Wyjaśnisz problemy związane z realizacją różnych funkcji rodziny w Rzeczypospolitej Polskiej.
Wykorzystasz istniejące przepisy prawa do porównania poziomu ochrony, jaką państwo polskie roztacza nad małżeństwem w porównaniu z wolnymi związkami.
Małżeństwo (również jego najbardziej pierwotne formy) jest instytucją towarzyszącą człowiekowi właściwie od początku jego istnienia. Ma ono wymiar zarówno świecki, jak i religijny. Małżeństwo jest zazwyczaj potwierdzone ślubem, czyli aktem uznającym jego strony za małżonków, oraz niesie za sobą skutki prawne określone prawem małżeńskim. Dlatego postrzega się je w wielu aspektach, np. prawnym (jako stan cywilny), społecznym (jako wspólnotę i podstawową komórkę społeczną) oraz religijnym (jako sakrament lub kontrakt cywilny).
Funkcjonowanie małżeństwa w społeczeństwie, jego trwałość lub nietrwałość pociągają za sobą skutki społeczne, demograficzne, ekonomiczne, psychiczne i kulturowe.
Małżeństwo
W przepisach prawnych brak jest definicji małżeństwa. Jego cechy definicyjne można wywieść pośrednio z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z wielu norm szczegółowych regulujących prawa i wzajemne obowiązki małżonków. Wynika z nich, że małżeństwo to związek określany w kilku wymiarach:
Artykuł 18: „Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej”., rodzaj więzi W sposobie rozumienia małżeństwa zakłada się, że więź między małżonkami ma mieć charakter trwały, indywidualny, cielesny i duchowy., małżeństwo a społeczeństwo Małżeństwo jako związek społeczny prowadzi do założenia rodziny. Prawo, chroniąc rodzinę, chroni zatem także małżeństwa i reguluje wzajemne prawa i obowiązki małżonków.
Z treści przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego można wyprowadzić kilka istotnych cech małżeństwa. Jest ono trwałym (ale nie nierozerwalnym) i legalnym związkiem kobiety i mężczyzny, zawartym zgodnie z przepisami prawa, w celu wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy oraz dobra zakładanej przez małżonków rodziny. Aby zawrzeć związek małżeński, kobieta i mężczyzna muszą spełnić warunki określone w ustawie, w tym by osobami wolnymi i pełnoletnimi. Wyjątkowo, za zgodą sądu opiekuńczego, kobieta, która ukończyła 16 lat, może uzyskać zdolność do zawarcia małżeństwa (art. 10 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Czym jest małżeństwo?
Według polskiego prawa małżeństwo to usankcjonowany, trwały i równoprawny związek kobiety i mężczyzny. Zostaje ono zawarte w momencie, gdy oboje jednocześnie złożą oni przed kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego (USC) oświadczenie, że wstępują ze sobą w związek małżeński. Oświadczenie takie powinno być złożone publicznie i w obecności dwóch pełnoletnich świadków.
Małżeństwo może być również zawarte w formie wyznaniowej - gdy kobieta i mężczyzna, podlegający prawu wewnętrznemu Kościoła lub innego związku wyznaniowego, w obecności duchownego oświadczą wolę jednoczesnego zawarcia małżeństwa podlegającego prawu polskiemu. Duchowny sporządza wówczas zaświadczenie stwierdzające zawarcie małżeństwa, które podpisują małżonkowie oraz dwaj pełnoletni świadkowie obecni podczas ceremonii..
Ślub kościelny lub wyznaniowy jest możliwy jedynie wtedy, gdy ustawa lub umowa międzynarodowa reguluje stosunki pomiędzy państwem a Kościołem lub innym związkiem wyznaniowym, wskutek czego małżeństwo zawarte w tej formie wywołuje takie same skutki prawne, jak małżeństwo cywilne. W Polsce regulację tę zapewniają ustawy o stosunku między państwem a niektórymi Kościołami i związkami wyznaniowymi. W przypadku Kościoła rzymskokatolickiego jest to konkordat (stąd tzw. ślub konkordatowy) zawarty między Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską 28 lipca 1993 r. (Dz.U. z 1998 r. nr 54, poz. 318).
Cechy małżeństwa w rozumieniu konstytucyjnym
Art. 18.
Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.
Artykuł 18 jest jedynym przepisem konstytucji, w którym pojawia się pojęcie „małżeństwo”. Jest to bez wątpienia pojęcie zastane - występujące od tysiącleci w europejskiej kulturze prawnej. Małżeństwo to zarejestrowany, monogamiczny związek osób różnej płci, który zakłada równouprawnienie małżonków oraz przyznaje im specjalny status w społeczeństwie. Małżeństwo to ma charakter świecki i zawierane jest w sposób sformalizowany.
Regulacja konstytucyjna jest z istoty swojej ograniczona. Ustrojodawca nie może bowiem uregulować wszystkich kwestii związanych z małżeństwem na poziomie konstytucyjnym. Konstytucyjna ochrona i opieka małżeństwa, jako związku kobiety i mężczyzny, nie krępuje ustawodawcy zwykłego w uregulowaniu zagadnień szczegółowych, jeżeli mieszczą się one w zakresie regulacji konstytucyjnej. Dzięki temu luzowi decyzyjnemu może on reagować na zmiany stosunków społecznych.
Artykuł 18 Konstytucji RP nie definiuje małżeństwa w sensie ścisłym (legalnym), ale określa jego konstytucyjny model i zasady ochrony. Tym samym nie dopuszcza do „rozmycia” jego treści w ustawodawstwie zwykłym. Pojęcie małżeństwa jest jednolite w obrębie całego prawa publicznego i prywatnego.
Dzieło Jana van Eycka ukazuje małżeństwo jako związek o głębokim znaczeniu społecznym, moralnym i duchowym - nie tylko prywatną relację, lecz także akt o charakterze publicznym i symbolicznym. Gest splecionych dłoni, obecność świadka w lustrze oraz znaki wierności (pies, zapalona świeca) podkreślają ideę trwałości i odpowiedzialności, które do dziś pozostają istotą prawnej i konstytucyjnej ochrony małżeństwa.
Małżeństwo ma szczególny status w systemie prawnym.
Jest to zarejestrowany związek pomiędzy dwoma osobami, oparty na szczególnej więzi społecznej, gospodarczej, psychicznej i fizycznej, poddany specjalnemu statusowi prawnemu. Uzyskanie takiego statusu nie byłoby możliwe w prawie prywatnym nawet przy szerokiej interpretacji zasady swobody umów. Związek tak szeroko ograniczający wolność samych stron tego stosunku musi mieć swoją podstawę prawną w akcie wyższego rzędu - dokładnie w konstytucji.
Czynnikiem kształtującym małżeństwo jest przede wszystkim uznanie i regulowanie tego związku przez porządek prawny. Zawarcie małżeństwa tworzy nowy status prawny kobiety i mężczyzny, powodując zmianę ich stanu cywilnego. Żaden inny stosunek zobowiązaniowy nie posiada statusu równego ani nawet zbliżonego do małżeństwa.
Treścią art. 18 konstytucji jest ustanowienie adresowanego do ustawodawcy zakazu rejestrowania związków faktycznych dwojga osób fizycznych (niezależnie od płci osób w nich pozostających) w sposób inny niż poprzez nadanie im charakteru małżeństwa. Te zaś zostało ograniczone jedynie do związków pomiędzy kobietami i mężczyznami.
Choć konstytucja otacza małżeństwo szczególną ochroną jako związek kobiety i mężczyzny, rzeczywistość społeczna pokazuje, że nie jest to jedyna forma wspólnegom pożycia. Współcześnie coraz częściej pojawia się zjawisko konkubinatu - relacji opartej na trwałym związku emocjonalnym i wspólnym życiu bez formalnego aktu małżeństwa.
Konkubinat
W literaturze prawniczej i w orzecznictwie nie ma ustalonej definicji konkubinatu. W poszczególnych ustawach określa się najczęściej konkubinat przez wspólne pożycie.
Na przykład Kodeks karny tak definiuje osobę bliską:
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks Karny (Dz. U. 1997, nr 88, poz. 553)Art. 115 § 11. Osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.
Źródło: Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks Karny (Dz. U. 1997, nr 88, poz. 553), dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 6.07.2020].
Przepisy prawa polskiego nie określają również płci partnerów pozostających we współżyciu. Umożliwia to szeroką interpretację konkubinatu jako związku heteroseksualnego lub jednopłciowego. Najczęściej jednak w doktrynie prawnej wyróżnia się konstytutywne cechy konkubinatu w odniesieniu do małżeństwa.
Konkubinat w tym ujęciu jest to związek:
względnie trwały;
nieformalny;
monogamiczny, heteroseksualny, który nie został zalegalizowany zgodnie z istniejącymi regulacjami prawnymi;
podobnie jak małżeństwo, definiowany przez więź duchową (emocjonalną), fizyczną oraz materialną (wspólne zamieszkiwanie i gospodarstwo domowe).
W polskim prawie konkubinat jest synonimem kohabitacji, czyli współzamieszkiwania i wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego. W praktyce orzecznictwa nie są uwzględniane inne formy współżycia (np. związki LAT, związki partnerskie jednopłciowe, związki poligamiczne, osoba jednocześnie pozostająca w związku małżeńskim i w konkubinacie), podobnie jak komuny zakładające współżycie wielu osób.
Szerokie ujmowanie konkubinatu, widoczne w orzecznictwie polskich sądów powszechnych, sprawia wrażenie, że konkubinat od małżeństwa różni tylko sam akt zawarcia małżeństwa, będący czynnością prawną. Dopiero dogłębne porównanie obu tych instytucji ujawnia rzeczywiste różnice, jakie między nimi istnieją.
Młodzi ludzie często zastanawiają się, czy sformalizować swój związek i jakie konsekwencje może nieść decyzja o zawarciu małżeństwa. Film, który obejrzysz, ukazuje codzienne sytuacje - w których ujawnia się prawny wymiar relacji między małżonkami. Warto zwrócić uwagę na to, jak prawo kształtuje ich wzajemne obowiązki i uprawnienia oraz w jaki sposób wpływa na decyzje życiowe. Całość uszczegóławia zasady ochrony małżeństwa, o których mowa w konstytucji, pokazując ich praktyczne rozwinięcie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R120aO7nhJ24D
Film nawiązujący do treści materiału Czego Jaś i Marysia nie wiedzieli, zakładając rodzinę i rezygnując z zawarcia małżeństwa.
Rozważ, czy konstytucyjna ochrona małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny może uzasadniać ograniczenie prawa jednostki do samodzielnego decydowania o swoim życiu osobistym.
Przedstaw, jak należy rozumieć konstytucyjną zasadę równości kobiet i mężczyzn w małżeństwie - czy oznacza ona identyczność ról, czy raczej równowagę praw i obowiązków wynikających z różnych sytuacji życiowych?
Teraz pora przyjrzeć się temu, jakie czynniki mogą uniemożliwić zawarcie małżeństwa, a także jak prawo reguluje kwestie majątkowe i sytuacje, w których związek przestaje istnieć. te zagadnienia pokazują, że małżeństwo, choć oparte na osobistej więzi, pozostaje instytucją prawną o jasno określonych skutkach i ograniczeniach.
Przeszkody w zawarciu związku małżeńskiego w prawie polskim
Według obowiązujących w Polsce przepisów, małżeństwa nie może zawrzeć osoba, która:
nie ukończyła 18. roku życia (jednak z ważnych powodów sąd rodzinny może zezwolić na zawarcie małżeństwa kobiecie, która ma ukończone 16 lat);
jest całkowicie ubezwłasnowolniona – ze względu na chorobę psychiczną lub niedorozwój umysłowy (jednak w przypadku, gdy stan umysłu lub zdrowia takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani też zdrowiu przyszłego potomstwa oraz gdy osoba ta nie jest całkowicie ubezwłasnowolniona, sąd może zezwolić na zawarcie małżeństwa przez tę osobę);
pozostaje w ważnym związku małżeńskim (zakaz bigamii, czyli wielożeństwa);
jest krewnym w linii prostej (np. ojciec, syn, wnuk lub matka, córka, wnuczka).
Ponadto, nie można zawrzeć małżeństwa z rodzeństwem (rodzonym i przyrodnim), krewnymi przysposabiającymi i przysposobionymi oraz pozostającymi w powinowactwie w linii prostej (np. zięć – teściowa). Tylko z ważnych powodów sąd może zezwolić powinowatym na zawarcie związku małżeńskiego.
Wspólność majątkowa
Ustawowa wspólność majątkowa
W myśl art. 18 Konstytucji RP małżeństwo jest podstawą rodziny, która tworzy główną komórkę społeczną. Kobieta i mężczyzna, zawierając małżeństwo, zobowiązują się do wspólnego pożycia (więzi duchowej, fizycznej i ekonomicznej), wierności, lojalności oraz wzajemnej pomocy. Konsekwencją zawarcia małżeństwa jest także powstanie z mocy samego prawa ustawowej wspólności majątkowej, która obejmuje dorobek małżonków w czasie trwania ich małżeństwa. Wspólności ustawowej nie stanowi natomiast majątek odrębny małżonków, np. nabyty przed zawarciem małżeństwa lub też nabyty przez jedno z nich w wyniku darowizny, praw autorskich czy nagród już w czasie trwania małżeństwa.
Umowna wspólnota majątkowa
Małżonkowie mogą także przed lub po ślubie zawrzeć tzw. intercyzę, czyli umowę w formie aktu notarialnego, w której dokonują ograniczenia lub wyłączenia wspólności ustawowej. Jest to tzw. wspólność majątkowa umowna (np. z powodu interesów prowadzonych przez jedno ze współmałżonków, by na wypadek bankructwa firmy nie stracić wszystkiego, by zachować niezależność finansową i majątkową). Umowna wspólność majątkowa może zostać zawarta także podczas trwania małżeństwa. Może też w trakcie małżeństwa zostać rozszerzona o nowe składniki majątkowe.
Każde z małżonków ma prawo żądać sądowego zniesienia wspólności majątkowej -zarówno ustawowej, jak i umownej. Ustaje ona wraz z dniem oznaczonym w wyroku, który ją znosi.
Ustanie małżeństwa
Powodami ustania małżeństwa są: śmierć jednego z małżonków, uznanie za zmarłego oraz rozwód. Rozwód może być orzeczony przez sąd okręgowy jedynie wówczas, gdy nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia i nie ma nadziei na jego wznowienie. Sąd nie orzeknie rozwodu, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro małoletnich dzieci małżonków.
Małżonkowie mogą także żądać, aby sąd orzekł separację. Pociąga ona te same konsekwencje prawne, co rozwód, np. rozdzielność majątkową. Podstawową różnicą jest to, że pozostający w separacji małżonkowie nie mogą zawrzeć nowego związku małżeńskiego. Małżonkowie oraz pozostające na ich utrzymaniu dzieci tworzą rodzinę. Stosunki rodzinne stanowią przedmiot regulacji prawnej. W Polsce kwestie związane z prawem rodzinnym reguluje Kodeks rodzinny i opiekuńczy uchwalony 25 lutego 1964 r. (Dz.U. z 1964 r. nr 9, poz. 59 z późn. zm.).
Unieważnienie małżeństwa również następuje na mocy wyroku sądu, a jego przyczynami mogą być przeszkody małżeńskie, wady oświadczeń woli oraz niedostatki pełnomocnictwa.
Małżeńska wspólność i rozdzielność majątkowa
Zapoznaj się z grafiką i wykonaj polecenie.
Póki kredyt nas nie rozłączy.
Zapoznaj się komentarzem do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz wykonaj polecenie.
Prawo rodzinne[Małżeństwo to] trwały stosunek prawny łączący zwykle dożywotnio mężczyznę i kobietę, którzy z zachowaniem konstytutywnych przesłanek przewidzianych w przepisach KRO dokonali czynności prawnej zawarcia małżeństwa i w następstwie jej dokonania stali się równouprawnionymi podmiotami kompleksu praw i obowiązków małżeńskich w celu optymalnej realizacji funkcji społecznych założonej przez ich związek rodziny.
Źródło: Janusz Gajda, Jan Winiarz, Prawo rodzinne, Warszawa 2001, s. 37.
Podsumowanie
Współczesne społeczeństwo tworzy wiele możliwości życia rodzinnego i partnerskiego - od tradycyjnego małżeństwa po związki nieformalne, oparte na wspólnych decyzjach i zaufaniu. Konstytucja RP otacza małżeństwo szczególną ochroną, rzeczywistość pokazuje, że sposoby budowania relacji są dziś bardziej zróżnicowane niż kiedykolwiek wcześniej. Każdy powienien mieć możliwość samodzielnego wyboru formy życia rodzinnego - czy chce ją sformalizować, czy pozostać w związku nieformalnym - pod warunkiem, że decyzja ta jest podejmowana w sposób świadomy i z pełnym zrozumieniem jej konsekwencji prawnych i społecznych.
Słownik
jeden z rodzajów ustroju majątkowego, zakładający, że majątek nabyty przez małżonków w trakcie trwania małżeństwa jest wspólny; w prawie wyróżniamy trzy typy wspólności majątkowej: ustawową, umowną ograniczoną i umowną rozszerzoną
nieformalny związek dwóch osób, pozostających w pożyciu, bez usankcjonowania w świetle prawa jako małżeństwo
kulturowo uznany związek dwóch osób, najczęściej mężczyzny i kobiety, zwanych małżonkami, który ustanawia prawa i obowiązki między nimi, jak również między nimi i ich dziećmi, a także między nimi i ich powinowatymi
(ze stgr. polygamia, od polys – liczny, i gameo – zawieram małżeństwo; wielomałżeństwo); małżeństwo lub związek z więcej niż jedną osobą w tym samym czasie; w ramach poligamii są wyróżniane:
poliandria – związek jednej kobiety z wieloma mężczyznami
poligynia – jeden mężczyzna ma wiele partnerek
uznany prawnie związek dwóch osób
(z ang. living apart together); relacja, której strony pozostają w bliskim i intymnym pożyciu, ale mieszkają osobno i nie traktują tego jako stanu przejściowego