Rzeczpospolita Polska - organizacja i funkcjonowanie
Finanse publiczne
Wyjaśnisz, czym są finanse publiczne.
Przedstawisz źródła dochodów budżetu centralnego i kierunki wydatków budżetowych w Rzeczypospolitej Polskiej.
Scharakteryzujesz mechanizmy gromadzenia i wydatkowania finansów publicznych.
Finanse publiczne są częstym tematem rozmów. W mediach zazwyczaj pojawiają się podczas dyskusji i debat z udziałem polityków, w domach – w trakcie rozmów o podatkach, emeryturach czy programach socjalnych, takich jak 800+ i trzynasta emerytura. Można powiedzieć, że każdy ma na nie swój własny pomysł. Jedni narzekają na zbyt wysokie podatki, a inni na niewystarczające kwoty zasiłków i dotacji, które otrzymują od państwa. Niewiele osób jest zadowolonych ze stanu finansów publicznych.
Finanse publiczne obejmują procesy związane z gromadzeniem środków publicznych oraz ich rozdysponowywaniem przez podmioty sektora finansów publicznych, którego głównym celem jest realizacja zadań państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego. W ujęciu doktrynalnym obejmują zarówno procesy fiskalne, jak i instytucjonalne mechanizmy zarządzania środkami publicznymi, uwzględniające zasady legalności, celowości oraz gospodarności. Centralnym elementem finansów publicznych jest budżet państwa, pełniący funkcję planistyczną, redystrybucyjną i stabilizacyjną, co czyni go kluczowym instrumentem polityki gospodarczej. Jednocześnie współczesne finanse publiczne podlegają rosnącej presji wynikającej z globalizacji, starzenia się społeczeństw oraz dynamicznych zmian makroekonomicznych, co wymusza potrzebę reform i wprowadzenia nowoczesnych narzędzi zarządzania długiem oraz kontrolę wydatków. Stabilność sektora finansów publicznych stanowi fundament zaufania obywateli do państwa oraz warunek utrzymania równowagi makroekonomicznej.
Wykres przedstawia, szeroki i złożony zakres finansów publicznych, obejmujący zarówno pozyskiwanie i wydatkowanie środków, jak i zarządzanie długiem oraz relacjami finansowymi państwa.
Nie ma czegoś takiego jak publiczne pieniądze. Jeśli rząd mówi, że komuś coś da, to znaczy, że zabierze tobie, bo rząd nie ma żadnych własnych pieniędzy.
Źródło: Margaret Thatcher, „Metro” 9.04.2013, s. 2.
Rzadko zastanawiamy się, czym są finanse publiczne i jak działa budżet państwa, ale warto to zrobić - choćby po to, by zrozumieć sens cytatu, który przypomina, że każde „państwowe” pieniądze mają swoje źródło w kieszeniach obywateli.
Państwo pełni określone funkcje, które dzieli się na wewnętrzne (prawodawcza, porządkowa, administracyjna, gospodarcza, socjalna i kulturalno‑oświatowa) i zewnętrzne (obrona granic i aktywność na arenie międzynarodowej). Do pełnienia tych zadań potrzebuje pieniędzy, które w dużej mierze gromadzi dzięki obywatelom i przedsiębiorstwom płacącym podatki będące podstawą funduszy publicznych. Zobowiązuje ich do tego art. 84 Konstytucji RP.
Najważniejsze kwestie związane z finansami publicznymi uregulowane są w rozdziale X Konstytucji RP oraz Ustawie z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.Art. 84.
Każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie.
Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 6.04.2021].
Konstytucja RP. Rozdział X – Finanse publiczne
Przepisy rozdziału X Konstytucji RP regulują bardzo szeroki zakres spraw z dziedziny finansów publicznych. Najważniejsze regulacje dotyczą:
ogólnych zasad gromadzenia i wydatkowania środków finansowych na cele publiczne;
nabywania, zbywania i obciążania majątku Skarbu Państwa oraz emisji papierów wartościowych;
ustanawiania monopoli państwowych lub koncesjonowanych w drodze ustawy;
zaciągania pożyczek oraz udzielenia gwarancji i poręczeń finansowych.
Wszystkie te kwestie powinny być regulowane wyłącznie w drodze ustawowej. Konstytucja wiąże ponadto możliwość zaciągania pożyczek lub udzielania gwarancji lub poręczeń finansowych obciążających dług publiczny z zachowaniem bariery bezpieczeństwa finansowego. Konstytucja wprowadziła limit państwowego długo publicznego na poziomie trzech piątych wartości rocznego produktu krajowego brutto (PKB).
Ponadto wyłącznie w drodze ustawodawczej możliwe jest nakładanie:
podatków;
innych danin publicznych;
określanie podmiotów, przedmiotów opodatkowania i stawek podatkowych;
określanie zasad przyznawania ulg i umorzeń oraz kategorii podmiotów zwolnionych od podatków;
określanie organizacji Skarbu Państwa i sposobu zarządzania jego majątkiem.
Konstytucja formułuje szczególne przepisy dotyczące trybu uchwalania i zasad konstruowania budżetu państwa. Projekt budżetu winien być zgodny z ustawą (swoistą metaustawą) określającą zasady i tryb opracowania budżetu oraz stopień jego szczegółowości lub inne wymagania, którym powinien odpowiadać. W drodze ustawowej określone też mają być zasady i tryb wykonywania ustawy budżetowej. W porównaniu ze zwykłą procedurą ustawodawczą procedura budżetowa przebiega z następującymi różnicami:
inicjatywa ustawodawcza należy tylko do Rady Ministrów;
projekt budżetu powinien być wniesiony najpóźniej na trzy miesiące przed rozpoczęciem nowego roku budżetowego;
sejm nie może zwiększyć deficytu budżetowego przewidzianego w projekcie ustawy budżetowej; zakazane jest również pokrywanie deficytu budżetowego przez zaciąganie zobowiązań w centralnym banku państwa (państwo nie może pożyczać od samego siebie);
sejm i senat mają cztery miesiące od dnia złożenia projektu sejmowi na uchwalenie budżetu; po upływie tego terminu prezydent uzyskuje prawo skrócenia kadencji parlamentu;
senat ma 20 dni na wniesienie poprawek do ustawy budżetowej uchwalonej przez sejm; senat nie może zawetować ustawy budżetowej w całości;
Prezydent RP nie ma prawa weta wobec ustawy budżetowej;
Trybunał Konstytucyjny musi rozpatrzyć ewentualny wniosek prezydenta o zbadanie zgodności ustawy budżetowej z Konstytucją RP w ciągu dwóch miesięcy od daty przesłania;
w razie upływu terminu uchwalenia budżetu (rozpoczęcie nowego roku budżetowego) stosuje się tymczasowo przepisy budżetowe w brzmieniu zaproponowanym przez Radę Ministrów.
Konstytucja normuje również ustrój centralnego banku państwa, którym jest Narodowy Bank Polski.
Definicja ustawowa
Finanse publiczne zdefiniowane zostały w Ustawie z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. nr 157, poz. 1240 ze zm.). Zgodnie z art. 3 obejmują one:
Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznychArt. 3
(…)
procesy związane z gromadzeniem środków publicznych oraz ich rozdysponowywaniem, w szczególności:
1) gromadzenie dochodów i przychodów publicznych,
2) wydatkowanie środków publicznych,
3) finansowanie potrzeb pożyczkowych budżetu państwa,
4) zaciąganie zobowiązań angażujących środki publiczne,
5) zarządzanie środkami publicznymi,
6) zarządzanie długiem publicznym,
7) rozliczenia z budżetem Unii Europejskiej.Źródło: Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 9.03.2021].
Narodowy Bank Polski
NBP ma wyłączność na emisję pieniądza oraz ustalanie i realizowanie polityki pieniężnej. Podstawowym celem działalności NBP jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, a tym samym ochrona wartości polskiego pieniądza. Do zadań banku centralnego należy również zarządzanie rezerwami dewizowymi państwa, obsługa bankowa budżetu państwa, regulowanie płynności sektora bankowego oraz prowadzenie rozliczeń pieniężnych. Jako centralny element systemu finansów publicznych NBP odpowiada ze stabilność monetarną państwa, która stanowi warunek prawidłowego funkcjonowania całego sektora finansów publicznych.
- Nazwa kategorii: organy NBP{color=#c91771}
- Nazwa kategorii: Prezes NBP{color=#502692}
- Nazwa kategorii: Rada Polityki Pieniężnej{color=#502692}
- Nazwa kategorii: Zarząd NBP{color=#502692} Koniec elementów należących do kategorii organy NBP{color=#c91771}
- Elementy należące do kategorii organy NBP
Prezesa NBP powołuje sejm na wniosek Prezydenta RP. Jego kadencja trwa sześć lat i może być odnawialna, jednak ta sama osoba nie może pełnić funkcji prezesa dłużej niż przez dwie kolejne kadencje. Prezes NBP kieruje pracami banku centralnego, przewodniczy Radzie Polityki Pieniężnej oraz reprezentuje NBP na zewnątrz. Ponosi odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu (za naruszenie konstytucji, ustaw lub przestępstwo popełnione w związku z pełnieniem funkcji).
Prezes Narodowego Banku Polskiego jest wybierany przez… Możliwe odpowiedzi: 1. sejm., 2. sejm za zgodą senatu., 3. sejm na wniosek prezydenta.
Prezes Narodowego Banku Polskiego ponosi odpowiedzialność konstytucyjną przed… Możliwe odpowiedzi: 1. sejmem., 2. senatem., 3. Trybunałem Stanu.
Prezesa Narodowego Banku Polskiego… Możliwe odpowiedzi: 1. chroni immunitet formalny., 2. chroni immunitet formalny i materialny., 3. nie chroni żaden z immunitetów.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Bank banków i państwaNarodowy Bank Polski jest jedyną instytucją uprawnioną do wprowadzania do obiegu pieniężnego złotych i groszy jako prawnych środków płatniczych na obszarze Polski. Wprowadzenie nowego znaku pieniężnego odbywa się na podstawie zarządzenia prezesa NBP ogłaszanego w Monitorze Polskim.
Źródło: Bank banków i państwa, 23.11.2015, dostępny w internecie: tygodnikprzeglad.pl [dostęp 20.05.2020].
Rada Polityki Pieniężnej
Główną kompetencją Rady jest coroczne ustalanie założeń polityki pieniężnej obowiązujących Radę Ministrów. Założenia te podawane są do wiadomości sejmu w chwili przedłożenia projektu ustawy budżetowej przez Radę Ministrów.
- Nazwa kategorii: skład Rady Polityki Pieniężnej{color=#b65f07}
- Nazwa kategorii: Prezes NBP{color=#0b8ef0}
- Nazwa kategorii: osoby wyróżniające się[br] wiedzą z zakresu finansów{value=38}{color=#0b8ef0}
- Nazwa kategorii: powoływane są na sześć lat[br] w równej liczbie przez[br] Prezydenta RP, sejm i senat{value=39}{color=#11379f} Koniec elementów należących do kategorii osoby wyróżniające się[br] wiedzą z zakresu finansów{value=38}{color=#0b8ef0}
- Elementy należące do kategorii skład Rady Polityki Pieniężnej
- Elementy należące do kategorii osoby wyróżniające się[br] wiedzą z zakresu finansów
Rada Polityki Pieniężnej w ciągu pięciu miesięcy od zakończenia roku budżetowego składa sejmowi sprawozdanie z wykonania założeń polityki pieniężnej. Poprzez kształtowanie poziomu stóp procentowych i wpływ na inflację RPP oddziałuje bezpośrednio na warunki prowadzenia polityki fiskalnej, a tym samym stanowi element systemu finansów publicznych.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Bardzo ważną cechą Rady jest jej niezależność. (…)
Tymczasem, w przypadku, gdy polityka pieniężna uzależniona jest od rządu, łatwo można wyobrazić sobie sytuację, w której bank centralny kreuje (…) dodatkowy pieniądz na potrzeby rządu.
Cechy finansów publicznych
Państwu, aby mogło funkcjonować, potrzebna jest władza. Władzy, aby wykonywała scedowane na nią zadania, potrzebne są pieniądze, które uzyskuje od mieszkańców i firm. Z tych przesłanek wynikają cechy finansów publicznych:
Funkcje finansów publicznych
Finanse publiczne pełnią kluczową rolę w organizacji życia gospodarczego państwa, ponieważ pozwalają kierować przepływem środków tam, gdzie rynek nie byłby sam dostarczyć usług o charakterze powszechnym. Dzięki nim państwo może wpływać na poziom dobrobytu społeczeństwa, wyrównywać różnice ekonomiczne oraz wspierać grupy najbardziej potrzebujące. Jednocześnie system finansów publicznych umożliwia reagowanie na wahania gospodarcze, łagodzenie kryzysów oraz utrzymywanie stabilności makroekonomicznej. Poprzez odpowiednie decyzje dotyczące dochodów, wydatków i instrumentów finansowych państwo kształtuje warunki rozwoju, bezpieczeństwa i spójności społecznej.
Przykładem współczesnego wykorzystania funkcji redystrybucyjnej finansów publicznych jest system subwencji i dotacji dla jednostek samorządu terytorialnego.
Od 2024 roku, po wejściu w życie nowej ustawy o dochodach JST, zlikwidowano dotychczasowy mechanizm tzw. janosikowego. W jego miejsce wprowadzono rozwiązania, w których wysokość wsparcia dla gmin, powiatów i województw zależy od obiektywnych wskaźników takich jak liczba mieszkańców, dochody własne czy zakres realizowanych zadań. Dzięki temu środki z budżetu państwa są kierowane przede wszystkim do jednostek o niższych dochodach, co pozwala wyrównać szanse rozwojowe między samorządami.
Ministerstwo Finansów jest centralnym organem administracji rządowej odpowiedzialnym za kształtowanie i prowadzenie polityki finansowej państwa. To MF opracowuje projekt ustawy budżetowej, przygotowuje założenia polityki podatkowej oraz nadzoruje dochody i wydatki sektora finansów publicznych. Ministerstwo odpowiada za zarządzanie państwowym długiem publicznym, koordynację środków europejskich oraz nadzór nad Krajową Administracją Skarbową, która pobiera podatki i cła. W praktyce MF pełni kluczową rolę w planowaniu, realizacji i kontroli finansów państwa.
Najwyższa Izba Kontroli
Najwyższa Izba Kontroli zajmuje istotne miejsce w systemie finansów publicznych, pełniąc funkcję najwyższego organu kontroli państwowej odpowiedzialnego za ocenę sposobu gospodarowania środkami publicznymi. NIK bada legalność, gospodarność, rzetelność i celowość działań jednostek sektora finansów publicznych. Umożliwia to identyfikację nieefektywności oraz naruszeń dyscypliny finansów publicznych. Działalność NIK sprzyja umacnianiu standardów transparentności i odpowiedzialności finansowej w administracji publicznej.
Najwyższa Izba Kontroli jest jedną z najstarszych instytucji kontrolnych w Europie - jej początki sięgają 1919 roku, gdy Józef Piłsudski powołał ją jako organ stojący na straży wydatkowania publicznych pieniędzy w odradzającej się Polsce.
Co roku NIK przygotowuje obszerną analizę wykonania budżetu państwa - to na podstawie jej ustaleń sejm decyduje, czy udzielić rządowi absolutorium za gospodarowanie środkami. Bez tego dokumentu procedura budżetowa nie mogłaby zostać prawidłowo zakończona.
Najwyższa Izba Kontroli ma prawo kontrolować nie tylko wszystkie instytucje państwowe, lecz także podmioty prywatne, jeśli korzystają ze środków publicznych - nawet w niewielkim zakresie.
Funkcja redystrybucyjna państwa polega na… Możliwe odpowiedzi: 1. dokonaniu wtórnego podziału dochodów., 2. przekazywaniu pieniędzy najuboższym., 3. spowalnianiu wzrostu gospodarczego., 4. pobudzaniu gospodarki.
Mennica Polska jest instytucją, która od XVIII wieku odpowiada za wytwarzanie monet używanych w obiegu gospodarczym. Jej działalność pokazuje, jak ścisły jest związek między rozwojem technologii menniczej, polityką pieniężną a funkcjonowaniem finansów publicznych.
Spacer wirtualny pozwala prześledzić zarówno historyczne etapy kształtowania polskiego pieniądza, jak i współczesne procesy produkcyjne, dzięki którym monety trafiają do obiegu. To okazja, aby zrozumieć, jak powstaje pieniądz i dlaczego jego emisja oraz bezpieczeństwo są fundamentem stabilności finansowej państwa.
Opisane elementy tej części spaceru wirtualnego:
1. Mennica Polska. Zdjęcie przedstawia leżące na białym tle monety: pięciozłotówkę, dwuzłotówkę, jednozłotówkę, pięćdziesięciogroszówkę, dwudziestogroszówkę, pięciogroszówkę, dwugroszówkę i jednogroszówkę. Polskie monety. Oto Mennica Polska – przedsiębiorstwo specjalizujące się w produkcji monet, którymi posługujemy się na co dzień. Jej siedziba główna znajduje się w Warszawie, przy ul. Ciasnej. Źródło: Polskie monety, pixabay.com</span?, Pixabay License.
2. Początki Mennicy. Zdjęcie przedstawia awers i rewers złotej monety. Na awersie znajduje się prawy profil mężczyzny z upiętymi włosami z długimi kosmykami z tyłu. Wokół są napisy po łacinie. Awers przedstawia orła w koronie oraz jeźdźca z mieczem na koniu. Otoczeni są wieńcem laurowym, na szczycie którego jest korona z krzyżem. Na górze jest data: 1794. Na dole nominał 3. Po bokach monety są napisy po łacinie. 3 dukaty koronne 1794 r. Początki Mennicy Polskiej sięgają osiemnastego wieku W 1766 r. – z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego – zostaje przeprowadzona w Rzeczypospolitej reforma monetarna. Jej elementem jest ustanowienie Mennicy Warszawskiej. Źródło: 3 dukaty koronne 1794 r., Gabinet Numizmatyczny Damian Marciniak, pl.wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0.
Druga część spaceru wirtualnego przedstawia wnętrze hali produkcyjnej mennicy. Stoi w mniej specjalistyczna maszyna pakująca monety. Maszyna odmierza kupki monet, umieszcza w torebkach foliowych, a następnie transportuje na taśmie. Przy maszynie stoją regały z kartonami. Obok znajdują się także dwie osoby obsługujące urządzenia.
Opisane elementy tej części spaceru wirtualnego:
1. Koniec działalności mennicy. Zdjęcie przedstawia awers i rewers starej, zardzewiałej monety. Na awersie znajduje się herb z orłem w koronie otoczony wieńcem laurowym. Na górze jest korona z krzyżem. Na rewersie jest napis: 3 grosze, 1810, I.S. 3 grosze 1810 r., Księstwo Warszawskie. Mennica kończy swoją działalność wraz z upadkiem Rzeczypospolitej, a jej majątek trafia pod kontrolę władz pruskich. Wraca do swojej działalności w Księstwie Warszawskim, zaś po Kongresie Wiedeńskim zajmuje się biciem monet w Królestwie Polskim. Gdy wybucha powstanie listopadowe, Mennica bije monetę powstańczą, a także zajmuje się produkcją uzbrojenia dla powstańców. Po upadku insurekcji jej działalność zaczyna być stopniowo wygaszana. Ostatecznie Mennica zostaje zamknięta przez władze rosyjskie po powstaniu styczniowym w 1868 r. Źródło: 3 grosze 1810 r., Księstwo Warszawskie, Gabinet Numizmatyczny Damian Marciniak, pl.wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0.
2. Wznowienie produkcji menniczej. Zdjęcie przedstawia awers i rewers srebrnej monety. Na awersie jest orzeł bez korony, a wokół napis: Rzeczpospolita Polska. 1949. Na rewersie jest duża cyfra 1 oraz napis zł, a wokół wieniec laurowy. 1 złoty 1949 r. Produkcja mennicza na ziemiach polskich została wznowiona po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W 1924 r. władze Drugiej Rzeczypospolitej otworzyły Mennicę Państwową. Po zajęciu Polski przez Trzecią Rzeszę znaczna część kruszców z Mennicy Państwowej została wywieziona do Niemiec. W latach 1941 – 1944 w Mennicy produkowano monety, które były oficjalnym środkiem płatniczym w Generalnym Gubernatorstwie. Po klęsce powstania warszawskiego Niemcy wysadzili w powietrze budynek Mennicy Państwowej. Choć po wojnie Mennica Państwowa ruszyła już w 1945 r., przez pierwsze lata polskie monety produkowane były za granicą. Ich produkcja została przeniesiona do kraju w 1953 r. Źródło: 1 złoty 1949 r., Gonzuchna, pl.wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0.
3. Proces komercjalizacji mennicy. Zdjęcie przedstawia szklane wejście do budynku. Nad drzwiami jest fragment złotego napisu: Narodowy. Po lewej od drzwi wisi tabliczka z białym napisem na czarnym tle: NBP. Narodowy Bank Polski. Tabliczka wisi na ścianie z jasnych kamieni oraz mozaiki. Wejście główne do siedziby Narodowego Banku Polskiego. Po upadku komunizmu Mennica Państwowa przeszła proces komercjalizacji – zostaje w 1994 r. przekształcona w spółkę akcyjną. Cztery lata później jej akcje trafiają na warszawską giełdę. W 2005 r. przedsiębiorstwo zmieniło nazwę. Mennica Państwowa staje się wówczas Mennicą Polską – pod tą nazwą funkcjonuje do dziś. Aktualnie zajmuje się biciem monet – zarówno obiegowych, jak i kolekcjonerskich. Do działalności przedsiębiorstwa należy także produkcja pieczęci i medali. Zleceniodawcą Mennicy Polskiej w zakresie produkcji monet jest Narodowy Bank Polski. Jako centralnemu bankowi państwa przysługuje mu – zgodnie z art. 227 Konstytucji RP – wyłączne prawo emisji pieniądza. NBP odpowiedzialny jest także za wartość polskiego pieniądza.
Przeanalizuj, jak zmiany w historii Mennicy Polskiej - od jej powstania, poprzez okres zaborów, aż po współczesną działalność - odzwierciedlają sytuację polityczną i gospodarczą państwa. Podaj dwa przykłady takiej zależności.
Przeanalizuj, jakie konsekwencje dla finansów publicznych i obywateli mogłoby mieć przejście na pieniądz elektroniczny jako główną formę płatności. Podaj dwa skutki pozytywne i dwa potencjalne zagrożenia.
Podsumowanie
Finanse publiczne wyznaczają rzeczywiste możliwości działania państwa, ponieważ determinują zakres i sposób realizacji zadań publicznych. To w ich ramach ujawniają się relacje między władzą publiczną a obywatelami: państwo gromadzi środki w formie danin, podatków i innych należności, a następnie ponosi odpowiedzialność za ich racjonalne i zgodne z prawem wykorzystanie. Konstrukcja systemu finansów publicznych - obejmująca planowanie budżetowe, wykonywanie wydatków, zarządzanie długiem oraz kontrolę nad gospodarką środkami publicznymi - odzwierciedla zarówno standardy demokratycznego państwa prawnego, jak i poziom zaufania społecznego do instytucji publicznych. Prawidłowe funkcjonowanie finansów publicznych nie jest więc wyłącznie zagadnieniem technicznym - stanowi miarę sprawności państwa, jego stabilności ekonomicznej oraz stopnia realizacji konstytucyjnej zasady dobra wspólnego.
Słownik
system procesów związanych z pozyskiwaniem, rozdysponowaniem i kontrolą środków publicznych, obejmujących dochody i wydatki państwa oraz innych jednostek sektora finansów publicznych służących realizacji zadań publicznych
osoba prawna, która w stosunkach cywilnoprawnych jest podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą mienia państwowego nienależącego do innych państwowych osób prawnych
dobra, do których powinien mieć dostęp każdy, z konsumpcji których trudno jest kogokolwiek wykluczyć, i nie są czymś, o co ludzie konkurują, dlatego oczekuje się, że będzie je dostarczać państwo
zwiększenie ilości produkowanych dóbr i świadczonych usług w ciągu roku