Modele polityki gospodarczej państwa

Gospodarka państwa to arena nieustannego wyboru: gdzie kończy się wolny rynek, a zaczyna odpowiedzialność instytucji publicznych? W Polsce - od transformacji po współczesne kryzysy - ten balans przesuwał się wielokrotnie. Raz stawiano na deregulację i przedsiębiorczość, innym razem na silniejsze państwo, transfery i ochronę społeczną. Modele polityki gospodarczej nie są więc suchą teorią, lecz mapą decyzji, które przekładają się na inflację, podatki, miejsca pracy i poczucie bezpieczeństwa ekonomicznego.

Modele polityki gospodarczej państw

Dlaczego jedne państwa stawiają na wolny rynek, a inne inwestują miliardy w rozwój strategicznych branż? Czy gospodarka powinna działać jak samoregulujący się mechanizm - niczym dobrze zaprogramowany algorytm - czy raczej jak filmowy superbohater, który potrzebuje wsparcia rządu, by uratować sytuację?                                                                                                                           To właśnie próbują wyjaśnić modele polityki gospodarczej państwa: różne sposoby patrzenia na rolę państwa w gospodarce i na to, ile kontroli powinno oddać rynkowi, a ile zachować dla siebie. Odpowiedź na te pytania wpływa na ceny, miejsca pracy, podatki, inwestycje i jakość życia obywateli.                          Aby wejść w temat odpowiedz na dwa pytania: 

1. Czy wolisz, by państwo „nie przeszkadzało” gospodarce, czy raczej by „trzymało rękę na pulsie”?

2. Czy rozwój gospodarczy napędza bardziej przedsiębiorczość jednostek, czy strategiczne decyzje rządu?                                                                                    Odpowiedzi na te dylematy prowadzą prosto do różnych modeli polityki gospodarczej - od liberalnego po interwencjonistyczny - które poznasz w tym temacie.

Państwo jako podmiot ekonomiczny

Nie ma zgody wśród naukowców czy polityków, co do dopuszczalnego zakresu ingerencji (interwencjonizmu) państwa w życie społeczno‑ekonomiczne. Trzeba zaznaczyć, że zarówno wszechwładza państwa, jak i nadmierne ograniczenie jego roli mogą przynieść negatywne skutki. Aktywność państwa w gospodarce może przybierać różne formy i mieć rozmaite uzasadnienie.

W gospodarce zadaniem państwa jest:

• tworzenie podstaw prawnych i warunków sprzyjających rozwojowi ekonomicznemu, społeczno‑gospodarczemu;

• zapewnienie ochrony praw własności, wolności gospodarowania i konkurencji;

• wspieranie przedsiębiorczości, rozwoju, zatrudnienia i równowagi ekonomicznej.

Państwo może być również właścicielem części przedsiębiorstw funkcjonujących na rynku i tym samym dostarczycielem dóbr (towarów i usług).

Cytat trafnie ujmuje istotę polityki ekonomicznej, podkreślając jej aktywny i celowy charakter. Państwo nie jest tu biernym obserwatorem rynku, lecz projektantem kierunków rozwoju gospodarczego i społecznego. Ważne jest także wskazanie, że skuteczna polityka ekonomiczna nie opiera się wyłącznie na instrumentach finansowych czy regulacyjnych, ale wymaga kształtowania określonych postaw i zachowań społecznych. W ten sposób definicja akcentuje , że polityka ekonomiczna stanowi proces - łączący działania formalne, instytucjonalne i kulturowe - który ma prowadzić do harmonizacji interesów jednostki i państwa oraz do realizacji długoterminowych celów rozwojowych.

Modele polityki gospodarczej państwa znajdują swoje praktyczne odzwierciedlenie w działalności poszczególnych ministerstw odpowiedzialnych za kluczowe obszary funkcjonowania gospodarki.  To one realizują władcze decyzje rządu, nadają kierunek rozwojowi społeczno‑gospodarczemu oraz dobierają instrumenty ingerencji państwa w rynek.                                        Ministerstwa odpowiedzialne za rozwój, finanse publiczne, infrastrukturę, rynek pracy, rolnictwo czy zarządzanie mieniem państwowym ukazują, w jakim stopniu państwo skłania się ku podejściu liberalnemu - ograniczającemu interwencję - bądź interwencjonistycznemu, zakładającemu aktywną rolę państwa w kształtowaniu gospodarki.                                                                                              Zakres ich kompetencji i faktyczna aktywność odzwierciedlają dominujący model polityki gospodarczej: czy ma on charakter bardziej rynkowy, czy też oparty na silnym udziale państwa. Dzięki temu analiza ministerstw pozwala zrozumieć, w jakim kierunku zmierza polityka gospodarcza i jakie instrumenty stosuje państwo w reakcji na wyzwania współczesnej gospodarki.

W Polsce za politykę gospodarczą (społeczno‑gospodarczą) rządu odpowiadają właściwi ministrowie do spraw:

• rozwoju i technologii – za promowanie konkurencyjności i innowacyjności firm; wspiera rozwój eksportu i inwestycji polskich zagranicą oraz napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych do kraju;

• finansów – za budżet państwa i finanse publiczne; wykonuje zadania dotyczące funkcjonowania systemu podatkowego i instytucji finansowych;

• infrastruktury – za realizację strategii rozwoju społeczno‑gospodarczego z uwzględnieniem przestrzennego zagospodarowania kraju; zarządza systemem wdrażania funduszy europejskich oraz infrastrukturą transportową (drogi, kolej, ruch lotniczy i żegluga); do jego zadań należą też sprawy związane ze wspieraniem budownictwa i mieszkalnictwa;

• rodziny, pracy i polityki społecznej – za przeciwdziałanie bezrobociu, kwestie związane z zatrudnianiem pracowników oraz fundusze emerytalne; zajmuje się pomocą społeczną i świadczeniami na rzecz rodziny;

• rolnictwa i rozwoju wsi – za bezpieczeństwo żywnościowe; realizuje zadania dotyczące m.in. hodowli roślin i zwierząt; do jego kompetencji należy też rozwój obszarów wiejskich, w tym płatności bezpośrednie;

• aktywów państwowych – gospodaruje mieniem skarbu państwa; inicjuje strategię przekształcania przedsiębiorstw państwowych w spółki prawa handlowego; odpowiada za prywatyzację.

Modele polityki gospodarczej państwa określają, w jaki sposób władza publiczna reaguje na wahania koniunktury, kryzysy gospodarcze oraz niedoskonałości mechanizmu rynkowego. W Polsce - jako gospodarce rynkowej o charakterze mieszanym - państwo aktywnie oddziałuje na przebieg cyklu koniunkturalnego, wykorzystując instrumenty polityki fiskalnej, system podatkowy raz fundusze publiczne. Analiza cyklu koniunkturalnego, roli PKB i PKB per capita oraz struktury podatków pozwala zrozumieć, jak w praktyce realizowany jest polski model polityki gospodarczej, łączący mechanizmy rynkowe z interwencją państwa w celu stabilizacji gospodarki i ochrony dobrobytu społecznego.

Analizując współczesną rolę państwa w gospodarce, warto zastanowić się, czy jego wpływ ogranicza się jedynie do tworzenia ram prawnych, czy też obejmuje aktywne kształtowania kierunków rozwoju gospodarczego. Zwróć uwagę, jakie narzędzia pozwalają państwu oddziaływać na inwestycje, innowacje oraz redystrybucję środków i jak te działania wpisują się w realizację jego szerszych funkcji gospodarczych.

Cykl koniunkturalny

Stabilizowanie koniunktury wiąże się z pojęciem cyklu koniunkturalnego, czyli regularnie występującymi wahaniami w rozwoju gospodarczym. W gospodarce krajów rozwiniętych można zauważyć okresy wzrostu (fazy rozkwitu) i recesji (fazy spadkowe).

R1NyVoegofjDI

Wykres przedstawiający regularne wahania w gospodarce: okresy wzrostu (fazy rozkwitu) i recesji (fazy spadkowe).

Faza spadkowa trwająca długo połączona z dotkliwymi skutkami społeczno‑ekonomicznymi określana jest mianem kryzysu. Jego objawami są, m.in.:

• spadek produkcji;

• spadek płac;

• spadek zatrudnienia/wzrost bezrobocia;

• spadek dochodów;

• spadek konsumpcji;

• spadek inwestycji;

• spadek PKB.

Poza tymi cyklicznymi wahaniami występują kryzysy:

• spowodowane wydarzeniami jednorazowymi, np. konfliktami zbrojnymi czy klęskami żywiołowymi;

• sezonowe, np. związane z porami roku, które mają bezpośredni wpływ na funkcjonowanie rolnictwa czy budownictwa.

RK4M4JHDRhyBQ

Budynek jest bardzo wysoki, przeszklony. Na dole wieżowca galeria handlowa - widoczne marki sklepów.

Powszechnie stosowaną miarą wzrostu gospodarczego jest Produkt Krajowy Brutto (PKB), który określa całkowitą wartość (rynkową, wyrażoną w pieniądzu) dóbr i usług finalnych wytworzonych w określonym czasie (najczęściej w ciągu roku) na obszarze danego kraju. Osiąganie i powiększanie dobrobytu wymaga zapewnienia wzrostu dochodu narodowego w przeliczeniu na głowę mieszkańca PKB [per capita] [czyt.: per kapita]. PKB per capita („dla każdej głowy”) to jeden z częściej stosowanych na świecie wskaźników zamożności obywateli danego państwa. Oblicza się go, dzieląc wartość PKB tego państwa przez liczbę jego mieszkańców.

Mechanizm rynkowy nie zaspokaja wszystkich potrzeb społeczeństwa, zwłaszcza zbiorowych. W tym celu wykorzystywany jest mechanizm administracyjny (podejmowanie decyzji przez aparat państwa), w którym istotnym elementem składowym są fundusze publiczne. Państwo, aby realizować swoje funkcje, potrzebuje zasobów pieniężnych. W tym celu realizuje politykę fiskalną, głównie podatkową.
To podatki stanowią główne źródło dochodów budżetu państwa.

Wysokość podatków jest zależna od stawki podatku - także od ulg czy zniżek. Stawka może być wyrażona kwotowo [płacimy określoną kwotę, np. przy podatku od nieruchomości] lub, częściej, procentowo (np. w podatkach dochodowych).

Najstarszy podział, wyróżniający podatki pośrednie i bezpośrednie, jest związany ze sposobem pobierania podatków oraz podmiotami faktycznie obciążonymi kosztem tej daniny.

• podatki pośrednie - danina publiczna płacona w pieniądzu, bezzwrotna, przymusowa, zasilająca budżet państwa. Do tego typu podatków zaliczamy: podatek akcyzowy, VAT i podatek od gier losowych;

• podatki bezpośrednie - są związane z osiąganym przez podmiot gospodarczy (osobę fizyczną bądź prawną) dochodem lub majątkiem. Im większy jest dochód lub zgromadzony majątek, tym większa jest kwota płaconego podatku. Podatek bezpośredni może być progresywny (im wyższy dochód lub majątek, tym wyższa krańcowa stawka opodatkowania) albo liniowy (krańcowa stawka opodatkowania jest jednolita i nie zależy od wysokości dochodu lub majątku).

W Polsce do najważniejszych podatków należą zarówno podatki bezpośrednie (PIT, CIT), jak i pośrednie, z których największe znaczenie dochodowe dla budżetu państwa ma VAT (oraz akcyza).

• podatek dochodowy od osób fizycznych [ang. Personal Income Tax,
  [czyt.: personal inkom taks] PIT];

• podatek dochodowy od osób prawnych [ang. Corporate Income Tax,
  [czyt.: korporejt inkom taks] CIT].

R1bJhDRmBDz5X

Ilustracja zawiera paragon.

Paragon ze sklepu spożywczego.

Na paragonie znajdujemy:

- nazwę sklepu;

- miejscowość;

- kod miejscowości;

- NIP sklepu;

- datę wystawienia paragonu;

- godzinę wystawienia paragonu;

- numer paragonu;

- zakupione produkty z wykazem, stawki opodatkowania: A: 23%, B: 8% i C: 5%;

- suma całościowa za zakupy;

- numer kasy i kasjera, datę, godzinę;

- numer systemowy.

Modele polityki gospodarczej państwa nie sprowadzają się wyłącznie do decyzji finansowych czy regulacyjnych - w coraz większym stopniu opierają się na kapitale ludzkim jako kluczowym czynniku rozwoju. W polskich realiach to właśnie wiedza, kompetencje i innowacyjność społeczeństwa stają się obszarem, na który państwo oddziałuje poprzez swoje działania gospodarcze.                    Animacja pokazuje, jak państwo, wykorzystując planowanie rozwojowe, inwestycje i system podatkowy, wpływa na rozwój kapitału ludzkiego, kształtując współczesny model polityki gospodarczej.

R1P2GDMJSKG9J

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy znaczenia kapitału ludzkiego w rozwoju gospodarczym, wyjaśnia, czym jest kapitał ludzki.

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy znaczenia kapitału ludzkiego w rozwoju gospodarczym, wyjaśnia, czym jest kapitał ludzki.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1P2GDMJSKG9J

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy znaczenia kapitału ludzkiego w rozwoju gospodarczym, wyjaśnia, czym jest kapitał ludzki.

Polityka gospodarcza i jej cele

Polityka gospodarcza w poszczególnych państwach może się bardzo różnić, ponieważ metody zastosowane do jej osiągnięcia muszą uwzględniać różnorodność uwarunkowań wewnętrznych. Każda gospodarka funkcjonuje wszak w określonej rzeczywistości, która na nią wpływa i determinuje określone działania. Nie wszystkie czynniki sprzyjają rozwojowi gospodarczemu, niektóre wręcz go hamują. Do najważniejszych czynników wpływających na gospodarkę należą:

Państwo, ingerując w gospodarkę, robi to w określonym celu. Ostatecznie jest to zapewnienie wzrostu gospodarczego państwa, pełnego zatrudnienia, równowagi budżetowej, stabilizacji cen i sprawiedliwości społecznej.

Cele polityki gospodarczej możemy podzielić na:

Rodzaje polityk gospodarczych

Pod pojęciem polityki gospodarczej rozumiemy następujące jej rodzaje:

• politykę pieniężną, która polega na regulowaniu obiegu pieniądza dla osiągnięcia określonych celów gospodarczych;

• politykę fiskalną polegającą na kształtowaniu wysokości dochodów i wydatków publicznych; jest ona realizowana w ramach budżetu państwa i budżetu samorządu terytorialnego;

• politykę dochodową, która polega na oddziaływaniu przez państwo na kształtowanie się w gospodarce poziomu płac, cen i dochodów pozapłacowych;

• politykę handlu zagranicznego, czyli proces oddziaływania państwa na wymianę gospodarczą z zagranicą przy użyciu specjalnych instrumentów: ceł, kontyngentów czy sterowania kursami walut;

• politykę rynku pracy polegającą na zwiększaniu możliwości zatrudnienia osób poszukujących pracy oraz lepszego dopasowania ofert pracy do kwalifikacji osób poszukujących;

• politykę ochrony konkurencji mającą zapewnić sprawne funkcjonowanie systemu wolnorynkowego za pomocą ustaw antymonopolowych, karania za praktyki monopolistyczne, znoszenia subwencji, blokowania fuzji firm oraz ich podziałów;

• politykę własnościową i prywatyzacyjną polegającą na zmianie formy własności z państwowej na spółdzielczą lub prywatną.

1

Ćwiczenie 5

Przeanalizuj schemat i wykonaj polecenie.

RtKXLfIL1nQ9I

Schemat. Schemat składa się z trzech elementów, między którymi są opisane wzajemne relacje. Pierwsza para elementów: państwo i przedsiębiorstwa. Państwo płaci za towary i usługi i dostarcza dobra i usługi publiczne. Przedsiębiorstwa płacą podatki, cła, dostarczają dobra i usługi (np. w gospodarce komunalnej). Druga para elementów: państwo i gospodarstwa domowe. Państwo płaci wynagrodzenia, emerytury i renty, dostarcza dobra i usługi publiczne. Gospodarstwa domowe płacą podatki i dostarczają pracę. Trzecia para elementów: gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa. Gospodarstwa domowe płacą za towary i usługi, dostarczają zasoby i pracę. Przedsiębiorstwa dostarczają towary i usługi, płacą za zasoby i pracę.

R15qbzWjPdGCb

Dokończ zdanie.
W gospodarce wolnorynkowej obowiązkiem państwa jest... Możliwe odpowiedzi: 1. utrzymanie szkolnictwa, administracji i ochrony zdrowia., 2. planowanie gospodarcze., 3. tworzenie miejsc pracy., 4. wprowadzanie systemów socjalnych.

Podsumowanie

Modele polityki gospodarczej państwa pozwalają zrozumieć, jak i w jakim zakresie władza publiczna oddziałuje na gospodarkę. W polskich realiach państwo nie ogranicza się do roli „stróża rynku”, lecz aktywnie wykorzystuje instrumenty fiskalne, inwestycje publiczne oraz działania planistyczne, aby stabilizować koniunkturę, wspierać rozwój i realizować swoje funkcje społeczne. Analiza tych mechanizmów pokazuje, że współczesna polityka gospodarcza w Polsce opiera się na łączeniu mechanizmów rynkowych z celowym działaniem państwa, które kształtuje warunki wzrostu gospodarczego i dobrobytu społecznego.

Słownik