Rzeczpospolita Polska - organizacja i funkcjonowanie
Partie polityczne w parlamencie Rzeczypospolitej Polskiej: definicje, finansowanie, instytucjonalizacja
Przeanalizujesz rolę partii politycznych w systemie demokratycznym.
Scharakteryzujesz proces instytucjonalizacji partii politycznych na tle ewolucji modelu partii politycznych w Polsce.
Wyjaśnisz relacje między partiami politycznymi w polskim systemie partyjnym.
To tutaj polityka nabiera tempa. W sejmie i senacie partie układają większości, dzielą się odpowiedzialność między kluby, negocjują porządek obrad i decydują, które projekty ustaw trafią na salę. Dyscyplina klubowa ściera się z ambicjami posłów i senatorek, a komisje stają się poligonem poprawek i sojuszy. Zrozumienie, jak partie działają wewnątrz parlamentu, pozwala zobaczyć, skąd biorą się priorytety państwa i dlaczego jedne sprawy przyśpieszają, a inne grzęzną.
Współczesne państwa demokratyczne wprowadziły rozwiązania prawne, które regulują powstanie, działalność i okoliczności rozwiązania lub delegalizacji partii politycznej. Te uregulowania prawne są elementem instytucjonalizacji partii politycznych.
Instytucjonalizacją nazywamy proces tworzenia wzorców, zachowań i postaw odnoszących się do kulturowych tradycji społeczeństwa, którego celem jest zapewnienie partii politycznej skuteczności działania w podejmowaniu działań kolektywnych i realizacji programu politycznego. Zgodnie z jedną z teorii politologicznych, każda partia przechodzi kolejne fazy rozwoju, które współcześnie są regulowane rozwiązaniami prawnymi.
Fazy rozwoju partii politycznych
Bariera deklaracji – zaproponowanie społeczeństwu ugrupowania o określonych propozycjach ideowych.
Bariera autoryzacji – zaproponowanie programu politycznego i wskazanie przedstawicieli, którzy będą odpowiedzialni za jego realizację.
Bariera reprezentacji – udział w rywalizacji wyborczej i uzyskanie reprezentatywnego poparcia.
Bariera relewantności – uzyskanie poparcia ze strony wyborców, które określi miejsce partii na scenie politycznej jako partii opozycyjnej lub współrządzącej.
Jak wynika z powyższego opisu, każda partia polityczna przechodzi kolejne fazy rozwoju. Możemy zauważyć, że początek to inicjacja, pomysł jednej osoby lub grupy obywateli, którzy nie czują się reprezentowani na scenie politycznej i sami chcą realizować własne interesy grupowe przez włączenie się w procesy decyzyjne w państwie. Inicjacja we współczesnych państwach demokratycznych owocuje koniecznością zaprojektowania programu, struktur, określenia zobowiązań członków i sympatyków. W ten sposób pomysł zostaje sformalizowany a partia zarejestrowana i może rozpocząć swoją działalność publiczną, weryfikując znaczenie polityczne w kolejnych elekcjach. W zależności od państwa europejskiego możliwe są różne konstytucyjne zapisy, których celem jest instytucjonalizacja ugrupowania politycznego.
Istnieją cztery podstawowe systemy tworzenia partii politycznych - zapoznaj się z diagramem i zastanów się, który system funkcjonuje w Polsce.
Formy uprawomocnienia funkcjonowania partii
Zapoznaj się z zestawieniem fragmentów dwóch aktów prawnych: ustawa wskazuje, jak partie powstają i funkcjonują w demokracji. Konstytucja dopowiada: dokąd nie mogą się posunąć. Ten duet wyznacza przestrzeń między swobodą rywalizacji a zakazem totalitarnych metod i mowy nienawiści. W tej przestrzeni działa współczesny polski system partyjny.
Ustawa o partiach politycznych z dnia 27 czerwca 1997 r.Rozdział 1
Przepisy ogólne
Art. 1
1. Partia polityczna jest dobrowolną organizacją, występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu publicznym poprzez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej.
2. Partia polityczna może korzystać z praw wynikających z ustaw po uzyskaniu wpisu do ewidencji partii politycznych.
Art. 2
1. Członkami partii politycznych mogą być obywatele Rzeczypospolitej Polskiej, którzy ukończyli 18 lat.
2. Zakaz przynależności do partii politycznych określają odrębne ustawy.
Art. 3
Partia polityczna opiera swoją działalność na pracy społecznej członków; do prowadzenia swych spraw może zatrudniać pracowników.
Art. 4
Organy władzy publicznej są obowiązane do równego traktowania partii politycznych.
Art. 5
Partiom politycznym zapewnia się dostęp do publicznej radiofonii i telewizji na zasadach określonych w odrębnych ustawach.
Art. 6
Partie polityczne nie mogą wykonywać zadań zastrzeżonych w przepisach prawa dla organów władzy publicznej ani zastępować tych organów w wykonywaniu ich zadań.
Art. 7
Partia polityczna nie może posiadać jednostek organizacyjnych w zakładach pracy.
Źródło: Ustawa o partiach politycznych z dnia 27 czerwca 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 29.06.2020].
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.Art. 11
1. Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania partii politycznych. Partie polityczne zrzeszają na zasadach dobrowolności i równości obywateli polskich w celu wpływania metodami demokratycznymi na kształtowanie polityki państwa. 2. Finansowanie partii politycznych jest jawne.Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: prawo.sejm.gov.pl [dostęp 30.06.2020].
Jedną w wielu istotnych konsekwencji demokratyzacji życia politycznego w Polsce po 1989 r. było powstanie partii politycznych. Wolność ich tworzenia i działania zapewniała przyjęta w lipcu 1990 r. ustawa o partiach politycznych. W rezultacie w krótkim czasie powołano wiele nowych formacji politycznych – do końca października 1990 r. zarejestrowano ich 154. Oczywiście o demokracji decyduje nie to, ile różnorodnych ugrupowań występuje w danym państwie, ale to, w jakim stopniu reprezentują one poglądy społeczeństwa, jak szerokie poparcie zyskują, ile osób uczestniczy w życiu publicznym i jak łatwo można założyć partię.
Zapisy dotyczące gwarancji wolności zrzeszania się, w tym tworzenia partii, kontroli programu i działania oraz finansowania, znajdują się w Konstytucji RP z 1997 r. Gwarantuje ona wielość, równość i demokratyczność partii.
Na mocy Ustawy o partiach politycznych z 1990 r. zgłoszenie do ewidencji wymagało zamieszczenia imion, nazwisk i podpisów co najmniej 15 osób. W rezultacie w ewidencji w 1997 r. pojawiło się ponad 500 partii politycznych, z których działało tylko kilkadziesiąt, a pozostałe były pogardliwie nazywane „partiami kanapowymi”. W obecnie obowiązującej Ustawie o partiach politycznych z 1997 r. (z późniejszymi nowelizacjami) podwyższono do tysiąca liczbę osób, które muszą złożyć podpis. Ponadto podczas ewidencji partii nakazano dołączenie jej statutu i nazwy oraz wskazanie osoby upoważnionej do reprezentowania jej na zewnątrz oraz mającej prawo do zaciągania zobowiązań majątkowych. Obecnie w ewidencji partii politycznych jest około 100 ugrupowań - ta liczba nieznacznie się zmienia poprzez wpisy oraz wykreślenia.
Partie obowiązuje:
jawność finansowa i majątkowa; państwo ma prawo do nadzoru nad finansami partii;
jawność struktur partii;
powoływanie organów w drodze wyborów;
podejmowanie uchwał większością głosów;
nakaz kształtowania struktur partii zgodnie z zasadami demokracji;
prawo dostępu do publicznej radiofonii i telewizji;
niemożność zastępowania organów publicznych w ich zadaniach.
Trybunał Konstytucyjny orzekł, że partie nie mają monopolu na kształtowanie polityki państwa metodami demokratycznymi. Prawo to mają również członkowie społeczeństwa obywatelskiego: stowarzyszenia, organizacje społeczne, fundacje; partie nie mogą ograniczać ich funkcjonowania.
Partie podlegają zgłoszeniu do ewidencji partii politycznych powadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie. Z chwilą wpisania do ewidencji partia uzyskuje osobowość prawną. Zgłoszenie powinno zawierać:
nazwę, skrót, siedzibę partii;
skład osób wchodzących do organów reprezentujących partię na zewnątrz;
statut partii;
wykaz co najmniej tysiąca obywateli polskich popierających zgłoszenie.
W przypadku wątpliwości dotyczących zgodności celów lub działalności partii politycznych z Konstytucją RP (art. 13) może zostać złożony wniosek do Trybunału Konstytucyjnego. Wniosek taki można złożyć przed rejestracją partii lub w trakcie jej funkcjonowania, jeśli jej statut lub działalność wzbudza niepokój sądu. Jeśli Trybunał Konstytucyjny orzeknie o niezgodności celów lub działania partii z Konstytucją RP, sąd może odmówić jej rejestracji lub skreślić ją z ewidencji partii politycznych.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 rokuArt. 13. Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.
Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku, dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 29.06.2020].
Zasady członkostwa i działania partii politycznych
Partia jest organizacją dobrowolną – oznacza to zarówno zakaz narzucania obywatelom przynależności do partii, jak i swobodę opuszczenia jej szeregów. Członkami partii mogą być obywatele RP, którzy ukończyli 18 lat. Prawa i obowiązki członka partii określa jej statut. Działalność partii politycznej bazuje na pracy społecznej swych członków. Dodatkowo może zatrudniać pracowników do prowadzenia prac na jej rzecz. Nie może wykonywać zadań zastrzeżonych w przepisach prawa dla organów władzy publicznej ani ich w tym zastępować.
Statut partii
Aby partia mogła zostać zarejestrowana, musi mieć statut. Określa się w nim organy partii, tryb ich powołania oraz kompetencje, jak również zasady tworzenia terenowych jednostek organizacyjnych. Statut musi być przyjęty przez ogólne zgromadzenie członków lub przez ich demokratycznie wybranych przedstawicieli.
Finanse partii
W Polsce obowiązuje publiczny system finansowania partii: kluczową jego częścią jest coroczna subwencja z budżetu państwa, przyznawana po wyborach do sejmu formacjom, które przekroczą próg 3% głosów (partie) i 6% (koalicje) w skali kraju. Subwencja jest wypłacana co roku przez całą kadencję, a jej wysokość zależy od liczby zdobytych głosów. Po przekroczeniu tych progów możliwa jest także refundacja części wydatków kampanijnych komitetu. Jeśli próg nie został osiągnięty, subwencji nie ma - partia utrzymuje się wtedy z dozwolonych źródeł prywatnych (np. składki, darowizny obywateli) i podlega pełnej sprawozdawczości do Państwowej Komisji Wyborczej. Szczegółowe zasady finansowania partii ilustruje diagram.
W Polsce partie polityczne nie mogą być finansowane… Możliwe odpowiedzi: 1. ze składek członkowskich., 2. przez kapitał zagraniczny., 3. z budżetu państwa., 4. z dochodów własnych partii.
Chcesz zamienić pomysł w realną partię? Ten samouczek przeprowadzi cię od idei i nazwy, poprzez statut i władze, aż po wniosek po wpis do ewidencji. Skonfrontuj zdobytą już wiedzę z informacjami z filmu i sprawdź, czy mógłbyś zostać ekspertem od marketingu politycznego.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1DEW2HGUb8bj
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Jak założyć partię polityczną w Polsce.
Liczne grupy zawodowe w Polsce zostały wykluczone z uczestniczenia w działalności partyjnej. Postaw się w roli ustawodawcy i wypisz powody, z których mogą wynikać te ograniczenia.
Masz 30 dni na przygotowanie wniosku o wpis partii politycznej do ewidencji. Wskaż trzy kluczowe decyzje ustrojowo‑organizacyjne, które muszą być przesądzone przed złożeniem wniosku oraz trzy obowiązkowe załączniki, które do niego dołączysz.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Ustawa o partiach politycznych (…)Art. 4
Partia polityczna uzyskuje osobowość prawną z chwilą zgłoszenia jej do ewidencji prowadzonej przez Sąd Wojewódzki w Warszawie.
Zgłoszenie powinno zawierać nazwę i siedzibę partii oraz sposób wyłaniania organu upoważnionego do reprezentowania partii przy czynnościach prawnych. Może zawierać również wzór symbolu (symboli) partii.
Zgłoszenie powinno zawierać także imiona, nazwiska i adresy oraz podpisy co najmniej 15 osób posiadających pełną zdolność do czynności prawnych. Trzy spośród nich dokonują zgłoszenia osobiście, przyjmując odpowiedzialność za prawdziwość danych zawartych w zgłoszeniu.
Źródło: Ustawa o partiach politycznych (…), dostępny w internecie: isap.sejm.gov.pl [dostęp 10.03.2021].
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Proces decyzyjny w partiach politycznych w Polsce na przykładzie wybranych ugrupowań parlamentarnych po 1989 rokuProcesy decyzyjne zachodzące w partiach politycznych podlegają różnego rodzaju ograniczeniom. Wynika to zwykle z ich sformalizowanego charakteru. Członkowie partii podejmujący decyzję są ograniczeni nie tylko normami prawa regulującymi ten proces, ale działają również w ramach pewnych struktur organizacyjnych. Nie mogą zatem podejmować decyzji w sposób zupełnie dowolny. Dzieje się tak dlatego, że współczesna demokracja kładzie duży nacisk na decydowanie grupowe w oparciu o procedury demokratyczne. Poza tym cały proces decyzyjny podlega kontroli ze strony organizacji, w ramach której zapadają decyzje, a w szczególnych przypadkach także specjalnych organów powołanych przez państwo do nadzorowania określonych sfer aktywności partii. Organizacja, to najprościej rzecz ujmując system składający się elementów. Do powiązania tych elementów niezbędna jest struktura wewnętrzna, a jej najważniejszą częścią jest ośrodek kierowniczy, pełniący rolę ośrodka decyzyjnego. Decyzje są jednak kształtowane przez całe otoczenie organizacyjne ośrodka. Szczególnie jest to widoczne w partiach, gdzie najważniejsze decyzje podejmowane są przez władze uchwałodawcze, składające się z delegatów pochodzących z różnych stopni organizacyjnych.
Źródło: Tomasz Bichta, Proces decyzyjny w partiach politycznych w Polsce na przykładzie wybranych ugrupowań parlamentarnych po 1989 roku, „ Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 2008, nr XV, s. 2.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.
Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznychStruktura i zasady działania partii politycznych
Art. 8
Partie polityczne kształtują swoje struktury oraz zasady działania zgodnie z zasadami demokracji, w szczególności przez zapewnienie jawności tych struktur, powoływania organów partii w drodze wyborów i podejmowania uchwał większością głosów.
Art. 9
1. Statut partii politycznej określa jej cele, strukturę i zasady działania, a w szczególności:
1) nazwę, skrót nazwy i siedzibę partii;
2) sposób nabywania i utraty członkostwa;
3) prawa i obowiązki członków;
4) organy partii, w tym organy reprezentujące partię na zewnątrz oraz uprawnione do zaciągania zobowiązań majątkowych, ich kompetencje oraz czas trwania ich kadencji;
5) tryb dokonywania wyboru organów partii i uzupełniania składów tych organów;
6) sposób zaciągania zobowiązań majątkowych, uzyskiwania środków finansowych oraz tryb sporządzania i zatwierdzania informacji o działalności finansowej partii;
7) zasady tworzenia i znoszenia terenowych jednostek organizacyjnych partii;
8) zasady dokonywania zmian statutu;
9) sposób rozwiązania się partii oraz tryb połączenia z inną partią lub innymi partiami.2. Statut partii politycznej uchwala zgromadzenie ogólne członków partii lub zgromadzenie ich demokratycznie wybranych przedstawicieli.
Źródło: Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych, dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 25.06.2020].
Zapoznaj się z tekstami i wykonaj ćwiczenie.
Tekst 1
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.Art. 13
Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa.
Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 9.04.2020].
Tekst 2
Statut Komunistycznej Partii Polski z 2002 rokuKomunistyczna Partia Polski jest partią marksistowsko‑leninowską nawiązującą do najlepszych patriotycznych i internacjonalistycznych tradycji polskiego ruchu robotniczego. Źródło swej działalności ideowo‑programowej upatruje w idei komunistycznej, w niej bowiem widzi przyszłość świata. Dopiero komunizm uwolni ludzkość od niepewności jutra, od strachu przed wojnami, od nędzy i poniżenia. Położy kres panowaniu wyzyskiwaczy nad ludźmi pracy, panowaniu narodów silniejszych nad słabszymi. Jego realizacja zapewni materialny i duchowy rozkwit ludzkości. Przewodnią ideą Komunistycznej Partii Polski jest zbudowanie ustroju wolnego od wyzysku człowieka pracy najemnej i zapewnienie Rzeczypospolitej Polskiej niepodległości i pełnej suwerenności. Komunistyczna Partia Polski opowiada się za wszechstronną współpracą i współdziałaniem z organizacjami lewicowymi w Polsce i na całym świecie, stoi na stanowisku jedności ruchu robotniczego i przeciwstawia się wszelkim działaniom rozbijającym tę jedność.
Źródło: Statut Komunistycznej Partii Polski z 2002 roku, dostępny w internecie: kom-pol.org [dostęp 17.02.2020].
Podsumowanie
W polskim parlamencie to partie polityczne są realnymi „graczami”, bo dysponują największymi zasobami: strukturą organizacyjną, finansowaniem, rozpoznawalnymi markami i wyspecjalizowanymi kadrami. To one rekrutują elity, ustawiają listy, negocjują koalicje i spajają większości pod głosowania. W efekcie rywalizacja sejmowo‑senacka przebiega przede wszystkim między blokami partyjnymi, a nie między indywidualnymi parlamentarzystami. Partie filtrują postulaty wyborców, porcjują je na projekty ustaw i rozdzielają odpowiedzialność w rządzie lub opozycji - konwertując poparcie społeczne na władze instytucjonalną. Analiza polskiej polityki parlamentarnej to w gruncie rzeczy analiza strategii partyjnych: zdolności koalicyjnej, dyscypliny klubu i umiejętności korzystania z reguł procedury.
Słownik
dobrowolna organizacja występującą pod określoną nazwą, stawiająca sobie za cel dążenie do zdobycia i utrzymania władzy w państwie oraz udział w życiu publicznym przez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej
to proces tworzenia zintegrowanego układu wzorców zachowań i postaw mających kulturowe odniesienie, którego zasadniczym celem jest zapewnienie partii politycznej skuteczności działania w podejmowaniu przedsięwzięć kolektywnych
jedna z trzech kategorii systemów w politologii obok systemów politycznych i systemów wyborczych; jest to układ wszystkich partii politycznych, a także organizacji quasi-partyjnych: stowarzyszeń czy związków zawodowych
działający w różnych jednostkach administracyjnych członkowie partii politycznej; powinni zajmować się pomocą reprezentantom politycznym przez pracę w biurach przedstawicieli do sejmu i senatu, propagować idee reprezentowane przez partię polityczną, uczestniczyć i inicjować lokalne wydarzenia, przygotowywać kampanie wyborcze i identyfikować preferencje polityczne obywateli
w państwach demokratycznych jedna z zasad funkcjonowania parlamentarnych systemów partyjnych, polegająca na istnieniu dwóch lub więcej partii politycznych reprezentujących różne programy i orientacje, walczących na równych zasadach o wpływ na decydowanie o sprawach ważnych dla obywateli
środki na funkcjonowanie partii politycznych uzyskane w wyborach pochodzące z budżetu państwa; subwencja wypłacana jest wszystkim ugrupowaniom, które uzyskały w wyborach min. 3‑procentowe poparcie obywateli
poziom poparcia społecznego dla partii politycznych, jej możliwości koalicyjne oraz poziom wpływu na podejmowane przez rządzących decyzje; znaczenie partii i jej siła w obrębie systemu partyjnego
demokratyczny sposób podejmowania decyzji w obrębie partii politycznej; najczęściej decyzje podejmowane są przez ciała statutowe partii, których celem jest kształtowanie programu partii i jego realizacji