Ścieżki prawa
Rodzaje prawa
Zdefiniujesz normę prawną, opiszesz jej poszczególne części.
Odróżnisz normę prawną od przepisu prawnego.
Sklasyfikujesz normy prawne ze względu na ich funkcję, treść, źródła, sposób tworzenia oraz zakres stosowania.
Wyobraź sobie, że stoisz na skrzyżowaniu bez znaków. Każdy rusza, jak chce jedni z prawej, drudzy na czerwonym, a piesi biegną na oślep. Chaos? Właśnie dlatego istnieje prawo - jak dobrze ustawione drogowskazy - by wskazywać kierunek, porządkować relacje i unikać kolizji w życiu społecznym. Zanim przyjrzymy się „trasom prawnych regulacji”, warto zacząć od najmniejszych, ale fundamentalnych elementów.
Normy i przepisy prawne
Norma prawna to taka „instrukcja obsługi” dla naszego zachowania - mówi, co wolno, czego nie wolno i co się stanie, jesli ktoś zignoruje zasady. Przepis prawny to tylko zapis, jednostka redakcyjna tekstu prawnego - ale dopiero norma „tłumaczy”, kto, kiedy i jak am się zachować. To jak znak drogowy: sam w sobie nic nie robi, ale mówi, ci, że masz się zatrzymać - a jeśli nie, możesz dostać mandat. Dzięki normom prawnym wiadomo, jak bezpiecznie i sprawiedliwie poruszać się po „drodze życia społecznego”.
Zapoznaj się z interaktywnymi schematami przedstawiającymi budowę i podział norm prawnych. Zastanów się, czy znajomość budowy normy prawnej może pomóc człowiekowi w obronie swoich praw?
Hipoteza w normie prawnej to… Możliwe odpowiedzi: 1. rodzaj zagrożenia karą danego czynu., 2. definicja czynu zabronionego zawarta w tym przepisie., 3. ustrukturyzowany opis właściwego zachowania., 4. informacja o adresacie i okolicznościach, w jakich przepis się stosuje.
Dyspozycja w normie prawnej to… Możliwe odpowiedzi: 1. opis pożądanego lub dopuszczalnego zachowania., 2. rozporządzenie woli., 3. informacja o adresacie i okolicznościach, w jakich przepis się stosuje.
Sankcja w normie prawnej to… Możliwe odpowiedzi: 1. konsekwencja naruszenia dyspozycji., 2. jeden z rodzajów kar., 3. potwierdzenie ważności normy.
Normy prawne mogą mieć charakter generalny lub indywidualny. Normy generalne to takie, w których rodzaj adresata jest określony ogólnie. W normach indywidualnych przeciwnie – adresat wskazany jest jednoznacznie, imiennie.
Normy abstrakcyjne odnoszą się do powtarzalnych zachowań określonego rodzaju, konkretne natomiast to takie normy, w których przedmiotem jest jeden czyn określony co do adresata lub okoliczności.
Normy generalno‑abstrakcyjne charakterystyczne są dla aktów normatywnych, które adresowane są do wielu podmiotów i odnoszą się do wielu ich powtarzalnych zachowań. Normy konkretno‑indywidualne najłatwiej znaleźć w aktach stosowania prawa, czyli np. wyrokach sądów czy decyzjach administracyjnych, w których dany organ stosuje generalno‑abstrakcyjną normę prawną do jednoznacznie określonej jednostkowej sytuacji i adresata.
Warto odróżniać normę prawną od przepisu prawa. Pojęcia te często używane są zamiennie i zwykle nie jest to błędem – bardzo często treść normy pokrywa się z treścią przepisu. Co do zasady jednak, przepis prawa - jednostka redakcyjna, jaką możemy wyróżnić i wskazać w akcie prawnym, np. punkt, ustęp, paragraf. Norma prawna natomiast to abstrakcyjna reguła postępowania wynikająca z przepisów prawa.

Zwróć uwagę, czy przedstawiony poniżej na wykresach kołowych podział norm jest dla ciebie zrozumiały. Można zauważyć, że ustawodawca tworzy normy kazuistyczne (szczegółowe) oraz generalne. Które z nich lepiej służą obywatelowi i dlaczego?
Przyjmuje się również, że normy prawne mają charakter:
Zapoznaj się z tekstami i wykonaj ćwiczenie.
Źródło I
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.Art. 134.
Prezydent Rzeczypospolitej jest najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.
Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 12.05.2020].
Źródło II
Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej PolskiejSąd Okręgowy we Wrocławiu Wydział I Cywilny (…) po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2013 r. we Wrocławiu sprawy z powództwa Gminy Wrocław przeciwko Wspólnocie Mieszkaniowej Cichy Zakątek położonej przy ul. Zielonej we Wrocławiu o uchylenie uchwały uchyla (…) uchwałę właścicieli lokali nieruchomości (…) z dnia 09.10.2012r. nr (…) w zakresie (…) wprowadzonego tą uchwałą regulaminu porządku domowego.
Źródło: Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, dostępny w internecie: orzeczenia.wroclaw.so.gov.pl [dostęp 12.05.2020].
Źródło III
Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowymKierujący pojazdem, włączając się do ruchu, jest obowiązany zachować szczególną ostrożność oraz ustąpić pierwszeństwa innemu pojazdowi lub uczestnikowi ruchu.
Źródło: Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym, dostępny w internecie: prawo.sejm.gov.pl [dostęp 12.05.2020].
Norma abstrakcyjna Norma konkretna
Rada Gminy Oświęcim (…) wyraża zgodę na rozłożenie na raty płatności trzech miesięcznych czynszów dzierżawnych należnych za kwiecień, maj i czerwiec 2020 r., z tytułu dzierżawy przez Zakład Komunalny Gminy Oświęcim Sp. z o.o. (…), części nieruchomości stanowiącej własność Gminy Oświęcim, położonej w Brzezince (…). Czynsz dzierżawny za kwiecień, maj i czerwiec, w łącznej wysokości 25 540,20 zł netto, będzie płatny w 3 ratach, w terminie nie dłuższym niż 12 miesięcy, licząc od dnia złożenia wniosku, czyli maksymalnie do 16.04.2021 r.
Norma abstrakcyjna Norma konkretna
Z tytułu urodzenia żywego dziecka, matce lub ojcu dziecka bądź opiekunowi faktycznemu, tj. osobie faktycznie opiekującej się dzieckiem, zamieszkałej wraz z dzieckiem na terenie miasta Poznania przyznaje się, niezależnie od dochodów, jednorazowe wsparcie rzeczowe o wartości nieprzekraczającej 100 zł, zwane dalej „Wyprawką dla gzubka”.
Norma abstrakcyjna Norma konkretna
Dobre prawo, czyli jakie?
Prawo, jak wynika z definicji, winno być zbiorem norm, który jest w jakiś sposób uporządkowany, stanowiąc pewien system. Dobre prawo to takie, które działa dla człowieka, a nie przeciwko niemu. Powinno być sprawiedliwe i budzące zaufanie - tylko wtedy ludzie będą chcieli go przestrzegać nie z obawy przed karą, ale z przekonania, że służy wspólnemu dobru.
Rodzaje prawa
Wyobraź sobie, że jesteś w małym miasteczku, gdzie życie płynie spokojnie - aż do momentu, gdy sąsiad postanawia wybudować ogromny garaż dokładnie na granicy z twoją działką. Co robisz? Idziesz do urzędu, wzywasz prawnika, wertujesz kodeksy. I nagle okazuje się, że wcale nie chodzi tylko o jeden przepis. Właśnie wkraczasz w świat różnych rodzajów prawa, które - choć brzmią sucho - codziennie decydują o tym, jak żyjemy.
Rodzaj prawa | Kryterium wyróżnienia | Obszar regulacji |
|---|---|---|
materialne | treść | normy określające prawa i obowiązki oraz zachowania poszczególnych ludzi i instytucji w społeczeństwie (np. określają prawa i obowiązki stron umowy najmu); mają charakter pierwotny (np. Kodeks cywilny, Kodeks karny) |
formalne | normy, które regulują postępowanie przed organami wymiaru sprawiedliwości i administracji publicznej; pozwalają egzekwować prawo materialne (np. wskazują, jak dochodzić ochrony praw osobistych przed sądem); mają charakter wtórny (np. Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks postępowania karnego, Kodeks postępowania administracyjnego) | |
publiczne | korzyść | chroni interesy publiczne (np. państwa), a nie poszczególnych jednostek; jego charakterystyczną cechą jest nierównoprawne usytuowanie stron stosunku prawnego, ponieważ podmioty reprezentujące interesy publiczne mają do dyspozycji większe środki i uprawnienia niż jednostka; gałęzie prawa reprezentowane przez prawo publiczne to np. prawo konstytucyjne, prawo administracyjne |
prywatne | odnosi się do jednostek, które są równouprawnione w stosunkach prawnych między sobą; obejmuje takie gałęzie prawa, jak np. prawo cywilne czy prawo pracy | |
międzynarodowe | zasięg | reguluje stosunki między państwami, organizacjami międzynarodowymi oraz innymi podmiotami (np. narodami) |
krajowe | obowiązuje na terytorium danego państwa | |
miejscowe | odnosi się wyłącznie do mieszkańców określonego terenu (gminy, powiatu, województwa jako jednostek samorządu terytorialnego) | |
cywilne | regulowana dziedzina | zespół norm prawnych regulujących stosunki między podmiotami prawa prywatnego |
karne | zespół norm regulujących kwestie odpowiedzialności karnej za czyny zabronione pod groźbą kary kryminalnej | |
administracyjne | ogół norm regulujących organizację i działanie administracji publicznej oraz zachowanie się osób fizycznych i innych podmiotów w zakresie nieunormowanym przez przepisy należące do innych działów prawa | |
pisane | forma | ujęte w konkretnych aktach prawnych |
niepisane | nieujęte w formie spisanej |
Tak w uproszczeniu wygląda świat prawa - nie tyle zbiór przepisów, co system naczyń połączonych, które organizują nasze życie, nawet jeśli tego na co dzień nie zauważamy. Dobre prawo to nie tylko paragrafy - to sposób, w jaki państwo mówi swoim obywatelom: „wiemy, że nie zawsze będzie idealnie, ale mamy zasady, których będziemy się trzymać. Warto pamiętać, że dziś żyjemy w rzeczywistości, gdzie prawo to nie tylko przepisy krajowe. Oprócz prawa stanowionego przez polskie organy, obowiązuje nas również prawo Unii Europejskiej, a także prawo międzynarodowe. Te trzy porządki prawne: krajowy, unijny, międzynarodowy - muszą ze sobą współpracować i wzajemnie się uzupełniać.
W granicach określonych w ustawie postępowanie karne odbywa się z udziałem czynnika społecznego.
(tu wybierz) prawo formalne / prawo materialne
Art. 7
§ 1. Jeżeli małżeństwo jest zawierane przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński powinny być złożone publicznie w obecności dwóch pełnoletnich świadków.
(tu wybierz) prawo publiczne / prawo prywatne
Art. 5
Ustawę karną polską stosuje się do sprawcy, który popełnił czyn zabroniony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jak również na polskim statku wodnym lub powietrznym, chyba że umowa międzynarodowa, której Rzeczpospolita Polska jest stroną, stanowi inaczej.
(tu wybierz) prawo krajowe / prawo międzynarodowe
Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy;
Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Tworzenie dobrego prawa zawsze jest możliweTo praktyka ocenia jakość legislacji. Jeżeli dokonuje się zmiany prawa dla rozwiązania określonych problemów, a nowelizacja przynosi poprawę – to znaczy, że stworzono właściwy przepis. Takie ogólne stwierdzenie nie oddaje wysiłku, jaki trzeba włożyć w tworzenie dobrego prawa. Albowiem całe akty prawne i poszczególne przepisy poddawane są nieustannej presji, bo każdy chce, aby to właśnie jemu były na rękę.
Żyjemy dziś w czasie nieznanego dotychczas wzmożenia działalności prawotwórczej, ponieważ panuje przekonanie (…), że lekiem na różne problemy mają być kolejne nakazy i zakazy ustawodawcy. Tych jednak nigdy dosyć, a tymczasem wiele problemów nie znika, wręcz się nasila. Każdy, kto wykonuje zawód polegający na stosowaniu prawa, wie, jak wiele przepisów i innych norm trzeba uwzględnić nawet w prostej sprawie. Tymczasem z historii i wspomnień starych prawników dowiadujemy się, że jeszcze niedawno, bo kilkadziesiąt lat temu (…) przepisów było kilkadziesiąt razy mniej i prawnicy nie potrzebowali komputerów przeszukujących ogromne zasoby specjalistycznych programów typu lex omnia.
Ta niespotykana komplikacja ustawodawstwa w części da się usprawiedliwić. Gwałtowny rozwój technologii oraz dobrobytu doprowadził do zjawisk wcześniej nieznanych, jak powszechne używanie samochodów, komputerów, praca za granicą, korzystanie z internetu itd. W efekcie mamy odpowiednio: korki, wypadki, brak miejsc do parkowania, kradzież danych i RODO, majątki i podatki zagraniczne, internetowe oszustwa i tak dalej. Aby temu przeciwdziałać, nie da się uniknąć dodatkowych przepisów i regulacji. W niektórych dziedzinach jednak należy mieć wątpliwości, czy rządzenie prawem jest na pewno właściwym rozwiązaniem. Oprócz obywateli, których to zawsze dotyka, ofiarą nadaktywności legislacyjnej padają w pierwszej kolejności sądy. Jeżeli bowiem pojawia się dodatkowa norma prawna, to jest pewne, że będzie ona kiedyś powodem spraw sądowych. Zawsze przecież znajdzie się ktoś pokrzywdzony i sąd będzie musiał rozważyć, czy słusznie domaga się ochrony (…).
Źródło: Henryk Walczewski, Tworzenie dobrego prawa zawsze jest możliwe, 15.09.2018, dostępny w internecie: rp.pl [dostęp 9.08.2021].
Słownik
podmiot, któremu norma nakazuje lub zakazuje określone działanie
akt prawny zawierający normy o charakterze generalnym i abstrakcyjnym
reguła postępowania powszechnie akceptowana w danej społeczności
przymus łączy się z wymuszaniem posłuszeństwa jednostek ludzkich i grup społecznych wobec władzy publicznej
ujemne konsekwencje prawne, które powinny być zastosowane przez organy państwowe wobec adresata normy prawnej, którego zachowanie się było z nią niezgodne