Hierarchia, spójność i zupełność norm prawnych

Każdy system prawny, aby mógł być uznany za skuteczny, musi opierać się na określonych zasadach, które nadają mu wewnętrzny ład i funkcjonalność. To właśnie one pozwalają odróżnić prawo od zbioru przypadkowych decyzji - zapewniają, że normy nie tylko istnieją, ale też są uporządkowane, przewidywalne i wzajemnie się nie wykluczają. Dzięki temu obywatele mogą ufać, że prawo nie zaskoczy ich swoją niekonsekwencją, a organy państwa - że mają jasne ramy działania. Zasady te pełnią zatem rolę cichego fundamentu, na którym opiera się cała konstrukcja systemu prawnego - niewidoczne na codzień, ale absolutnie niezbędne, by całość nie runęła przy pierwszym konflikcie norm czy nadużyciu władzy.

System prawny funkcjonuje na podstawie określonych zasad. Należą do nich w szczególności:

Oprócz fundamentalnych zasad prawa, istotną rolę w państwie demokratycznym odgrywają również inne zasady takie jak: zasada praworządności, równości wobec prawa, czy proporcjonalności. Zapewniają one ochronę praw jednostki, stabilność porządku prawnego oraz sprawiedliwe stosowanie przepisów. Równocześnie system prawny opiera się na różnych źródłach prawa, które określają normy obowiązujące w danym państwie.                                                                                                                      Poniższe ćwiczenie odnosi się do źródeł prawa w Polsce, które zapewniają jasność i pewność co do obowiązujących norm. Spróbuj ułożyć je w odpowiedniej kolejności, jeśli masz wątpliwość zapoznaj się wnikliwie z materiałem.

Źródła prawa

Termin „źródło prawa” jest wieloznaczny i odnosi się do różnych zjawisk dotyczących tworzenia i obowiązywania prawa. Źródło prawa to sformalizowany akt władzy państwowej zawierający przepisy prawa. Jest to akt prawny obejmujący reguły postępowania ludzi ustanowione lub akceptowane przez państwo.

Możemy mówić o dwóch postaciach źródeł prawa:

• materialnej (stanowi ją wola państwa – decyzja organów, które tworzą akty normatywne);

• formalnej (stanowi ją konkretny akt prawny z regułami postępowania, np. ustawa, rozporządzenie).

Inny podział źródeł prawa wskazuje na:

• fontes iuris cognoscendi (jako wszystkich czynników, które dostarczają informacji o prawie);

• fontes iuris oriundi (jako wszystkich czynników mających wpływ na ukształtowanie konkretnej treści przepisów prawnych i ich formy).

Organy promulgacyjne

Za źródło prawa rozumiane sensu largo uznawane są też organy promulgacyjne (publikacyjne).

Organy promulgacyjne w RP to dzienniki urzędowe, w których ogłasza się teksty aktów prawnych). Należą do nich:

R14VwteQ8YIRN

Zdjęcie przedstawia witrynę internetową Dziennika Ustaw Rzeczpospolitej Polskiej. W nagłówku widać wspomniany tytuł oraz godło Polski. Poniżej widoczny jest napis Dziennik Ustaw 2020 rok pozycja 433. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu zagrożenia epidemicznego.

Hierarchia aktów prawnych w RP

Źródła prawa powszechnie obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej są hierarchicznie uporządkowane. Poczynając od najważniejszego aktu, są to:

Źródła prawa o charakterze wewnętrznym

Nie stanowią one powszechnie obowiązujących źródeł prawa.

Zaliczamy do nich:

• uchwały,

• zarządzenia.

Uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i ministrów mają charakter wewnętrzny i obowiązują tylko jednostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu te akty. Zarządzenia są wydawane tylko na podstawie ustawy. Nie mogą one stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, osób prawnych oraz innych podmiotów.

Uchwały i zarządzenia podlegają kontroli zgodności z powszechnie obowiązującym prawem.

Prawo autonomiczne

R1TGNOoxaroDp1

Zdjęcie przedstawia czerwoną okładkę niewielkiej książki z tytułem Statut Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.

Poszczególne ustawy różnie regulują treść statutów. Przeważnie w swoim zapisie ograniczają się do uregulowania struktury oraz określenia zadań danej instytucji. Występują również statuty, które są nadawane przez upoważnione mocą ustawy organy państwa (w drodze rozporządzeń – np. Radę Ministrów, Prezesa Rady Ministrów). Stanowią one integralną część danego aktu prawnego lub są uchwalane przez upoważnione organy czy osoby w formie umownej (np. statut gminy, powiatu, spółki akcyjnej, fundacji, wyższej uczelni czy związku zawodowego). Jednak ten umowny charakter tworzenia statutu jest ograniczony z powodu kształtowania jego treści. Chodzi o zgodność z wymogami prawnymi, ponieważ warunkiem rejestracji jest załączenie statutu do wniosku (np. w przypadku związków zawodowych statut podlega kontroli organu rejestracyjnego pod kątem zgodności z obowiązującym porządkiem prawnym).

Większość zasad prawa wywodzimy ze starożytnego Rzymu, są one nazywane paremiami prawniczymi. Są to krótkie, zwięzłe sentencje wyrażające fundamentalne zasady prawa.

RSuBoJUuUneXr

Ilustracja przedstawiająca budynek ozdobiony licznymi kolumnami. Na szczycie każdej kolumny symbol wagi, po środku napisy. Przed budynkiem rosną drzewa oraz widać teren pokryty trawnikiem i klombami kwitnących kwiatów.

Podstawowe zasady prawa

Luka prawna

Luka w prawie to sytuacja, w której system prawny nie przewiduje konkretnego przepisu regulującego dana sytuację lub problem prawny. Może wynikać z braku regulacji, niedokładności przepisów lub nieprzewidzianych zdarzeń, których ustawodawca nie ujął wprost w obowiązujących aktach prawnych.

W kontekście systemu prawa, wyróżniamy dwa główne rodzaje luk:

• luka prawna - brak normy prawnej w sytuacji, która wymaga rozstrzygnięcia

• luka interpretacyjna - występuje, gdy istniejące przepisy są niejednoznaczne lub pozostawiają zbyt szerokie pole do interpretacji 

W przypadku luk w prawie, sądy albo inne organy stosujące prawo mogą sięgać po:

• analogiczne stosowanie prawa (analogia legis) - odwołanie się do przepisów regulujących sytuacje podobne

• analogię z zasad prawa (analogia iuris) - stosowanie ogólnych zasad prawa np. dobra wiara, sprawiedliwość, prawo do obrany

Znaczenie zasad prawa można zaobserwować w klasycznym filmie pt. „Dwunastu Gniewnych Ludzi” (reż. Sidney Lumet). Film koncentruje się na pracy przysięgłych, którzy muszą jednogłośnie zdecydować o winie lub niewinności oskarżonego. Przysięgły numer 8, podważa pozornie oczywiste dowody, wskazując na brak spójności w zeznaniach świadków. Przypomina, że prawo musi być stosowane zgodnie z podstawowymi wartościami sprawiedliwości i praw człowieka - zgodnie z hierarchią aktów prawnych.                                                                                                                      Inspiracją do refleksji nad znaczeniem zasad prawa w codziennym życiu jednostki jest film pt. „Za wszelką cenę” (reż. Destin Daniel Cretton). Film podkreśla znaczenie walki o sprawiedliwość oraz rolę prawa jako narzędzia ochrony praw człowieka.

Podsumowanie

Źródła prawa i zasady prawa to fundamenty każdego systemu prawnego - pierwsze określają, skąd prawo pochodzi i w jakiej formie obowiązuje, drugie - jak powinno być tworzone i funkcjonować. To dzięki źródłom wiemy, które akty są wiążące, a dzięki zasadom - że prawo ma być uporządkowane, przewidywalne i zgodne z konstytucją. Wspólnie tworzą ramy, które zapewniają nie tylko formalną ważność norm, ale też ich praktyczną użyteczność i legitymizację w oczach obywateli. Innymi słowy: bez źródeł nie ma prawa, a bez zasad - nie ma sensu go stosować.

Słownik