Ścieżki prawa
Systemy prawne we współczesnym świecie
Wyjaśnisz pochodzenie prawa.
Przeanalizujesz systemy i porządki prawne we współczesnym świecie.
Opiszesz wpływ prawa starożytnego Rzymu na europejską kulturę prawną.
Współczesny świat cechuje się znacznym zróżnicowaniem form organizacji społecznej, politycznej i gospodarczej, co znajduje odzwierciedlenie w zróżnicowaniu systemów prawnych. Mimo globalizacyjnych tendencji oraz postępującej harmonizacji prawa w niektórych obszarach (np. prawo handlowe), prawo państw nadal rozwija się na gruncie odmiennych tradycji i fundamentów historyczno‑kulturowych.
Pochodzenie prawa
Powstanie pierwszych cywilizacji wymusiło konieczność uregulowania zasad ich funkcjonowania. Dokonywali tego władcy lub organy sprawujące władzę. Ten proces prowadził do powstawania pierwszych kodeksów praw. Pierwsze kodeksy powstawały w Egipcie, np. ustawy faraona Horemheba i jego następcy Ramzesa II z drugiej połowy II tysiąclecia p.n.e. Określały one zasady organizacji armii i administracji w państwie egipskim. W Mezopotamii najstarszy, ale niepełny zbiór prawa zachował się z czasów panowania władcy Lagasz, króla Urukaginy z ok. 2360 r. p.n.e. Kolejne powstawały m.in. w Ur w XXI wieku p.n.e., Esznunie czy mieście Isin.
Najpełniejszym zabytkiem prawa mezopotamskiego jest Kodeks Hammurabiego, władcy państwa starobabilońskiego (1792–1750 r. p.n.e.). Został on wyryty na kamiennej steli z czarnego diorytu, którą odkryto w Suzie w 1902 r. Kodeks składał się z prologu, 282 paragrafów oraz epilogu. Kodeks Hammurabiego zawierał przepisy prawa karnego, prywatnego, procesowego, handlowego, majątkowego. Zapisano w nim zasady postępowania sądowego, odszkodowawczego oraz ceny podstawowych towarów i usług. Opierał się na zasadzie prawa talionu w myśl reguły oko za oko, ząb za ząb.
Innym ważnym źródłem prawa są święte księgi, np. Stary Testament i jego pięć pierwszych ksiąg – Pięcioksiąg (Pentateuch). Pięcioksiąg składa się z Księgi Rodzaju, Wyjścia, Kapłańskiej, Liczb i Powtórzonego Prawa. Określamy go jako Prawo Mojżesza.
Prawo starożytnego Rzymu do dziś odgrywa kluczową rolę w europejskiej tradycji prawnej. Jego fundamentalne zasady - takie jak: ochrona własności, swoboda umów, czy odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę - stały się podstawą nowoczesnych systemów prawa cywilnego w wielu krajach Europy.
Prawo rzymskie nie jest odległym pojęciem, mirażem, ale krąży we krwi naszej cywilizacji, odczuwamy je – wraz z męską zwięzłością języka Rzymu – jako część kultury zbiorowej.
Cechy systemu prawa kontynentalnego
System prawa kontynentalnego można opisać w kilku ujęciach. Z punktu widzenia historycznego charakteryzuje go ścisły związek z prawem rzymskim i religią chrześcijańską. W prawie kontynentalnym doszło do odłączenia się prawa zwyczajowego od procesu stanowienia i stosowania prawa.
W innym ujęciu, biorącym pod uwagę normy i źródła prawaźródła prawa, występuje hierarchia aktów prawnych ze szczególną rolą konstytucji jako najwyższego aktu prawnego w państwie. System prawa stanowionego charakteryzuje kompleksowa kodyfikacja prawa sądowego materialnego i procesowego oraz całkowite rozdzielenie procesów stanowienia i stosowania prawa.
Trzecim ujęciem charakteryzującym prawo kontynentalne jest punkt widzenia nauk prawnych. Tu należy zaznaczyć, że nauka prawna nie tworzy norm prawnych ani reguł interpretacji aktów normatywnych. Głównym miejscem kształcenia prawników są uniwersytety, prawo zaś jest tworzone w parlamencie.
Źródła prawa
W celu wyjaśnienia genezy prawa został stworzony termin źródło prawa. Są to akty stanowione przez organy państwowe, które w swej treści zawierają normy prawne. Mówiąc o źródłach prawa w tym znaczeniu, określamy je najczęściej mianem aktów normatywnych.
Pojęcie źródeł prawa jest używane w znaczeniu materialnym, formalnym i poznawczym.
Są to:
– zwyczaj,
– stanowienie,
– precedens., Znaczenie poznawcze Źródła prawa to wszelkie efekty działania prawotwórczego, zachowane do naszych czasów w formie spisów i zbiorów norm prawnych, kodeksów, ustaw, dokumentów, ksiąg sądowych i urzędowych służących poznaniu prawa. Dzielimy je na bezpośrednie, które zawierają teksty prawne, i pośrednie, które są jedynie przekazami o nich.
Prawo zwyczajowe
Prawem zwyczajowym nazywamy normy prawa trwale i jednolicie wykonywane w przekonaniu, że są obowiązującym prawem. Prawo zwyczajowe nie zostało nadane przez żadną instytucję, lecz wykształciło się w społeczeństwie na przestrzeni dziejów. W okresie najdawniejszym było prawem niepisanym przekazywanym ustnie z pokolenia na pokolenie. Z upływem czasu normy prawa zwyczajowego były utrwalane w postaci pisemnej, np. przywilejów, wyroków sądowych, nadań itp. Dlatego mówimy, że prawo zwyczajowe (ale również pozostałe systemy prawa) przechodzi proces kodyfikacji lub inkorporacji. Kodyfikacją nazywamy jednorazowe zebranie dużego zespołu przepisów prawnych w jednolity i usystematyzowany zbiór, z którego można interpretować podstawowe normy danej gałęzi prawa. Inkorporacja norm prawnych oznacza zaś zebranie i spisanie norm prawnych w formie jednego aktu normatywnego. W procesie inkorporacji normy zachowują swoje dotychczasowe brzmienie, w procesie kodyfikacji są dostosowywane do danej rzeczywistości społeczno‑politycznej. Normy prawa zwyczajowego odegrały ważną rolę w tworzeniu się prawa międzynarodowego.
Prawo precedensowe (common law). Prawo wspólne
Geneza prawa precedensowego sięga XI wieku, kiedy to monarchowie normandzcy zwiększyli zakres własnej władzy oraz narzucili krajowi system scentralizowanego sądownictwa. Król Anglii Henryk II Plantagenet w 1154 r. doprowadził do uznania systemu common law za powszechny system prawny. Tym samym zastąpił dotychczasowy system prawa zwyczajowego, który był bardzo zróżnicowany regionalnie i stosowany w sposób dość dowolny.
Od 1154 r. jedynym i wspólnym dla całego Królestwa Anglii stało się prawo precedensowe. Zakazano stosowania sądów bożych, polegających na poddawaniu świadków lub stron próbom w celu wykazania ich prawdomówności. W to miejsce wprowadzono zwyczaj zaprzysiężenia stron i świadków. W trakcie obrad nad werdyktem ława przysięgłych nie musiała się opierać na dowodach dostarczonych przez strony procesu, tak jak obecnie. Powstanie systemu common law spowodowało konflikt z sądami kościelnymi, które w swojej jurysdykcji stosowały prawo kanoniczne. Doprowadziło to do bezpośredniego konfliktu króla z Kościołem, co zakończyło się śmiercią arcybiskupa Cantenbury, którego zabiła straż królewska.Od XV wieku strona, która przegrała sprawę, mogła się odwołać bezpośrednio do króla, że nie zgadza się z zasądzonym wyrokiem. Zapoczątkowało to system sądownictwa słuszności (equity - norm słuszności), w którym nie sądzono według ścisłych zasad common law. System equity tworzył Sąd Kanclerski, postępowanie przed tym sądem było uproszczone i łatwo dostępne dla wszystkich chętnych. Ustalone zaś na zasadach słuszności reguły opierały się na zasadach sprawiedliwości moralnej. Podstawą ich tworzenia była łaska królewska, sumienie i litość. Obydwa systemy były ze sobą w stałym konflikcie, mimo iż w XVII wieku ustalono zasadę, że pierwszeństwo przysługuje systemowi equity.
Porównanie zasad common low i equity:
Dopiero w XIX wieku nastąpiło połączenie w Anglii sądów prawa i equity w jeden „Judicature Act” z 1873 r. W Stanach Zjednoczonych dwa równoległe systemy prawne przetrwały do XX wieku. Obecnie w sądownictwie amerykańskim podstawowym źródłem prawa jest konstytucja z 1787 r. Ponadto na terytorium USA podstawowe znaczenie mają precedensy, które tworzą case law – prawo tworzone przez sądy. Drugim rodzajem prawa w USA jest statutory law – prawo ustawowe, stanowione przez urzędy federalne i stanowe. Mimo to prawo amerykańskie jest w niewielkim stopniu skodyfikowane.
W USA prawo precedensowe jest tworzone na podstawie wyroków sądowych, które w przeciwieństwie do prawa kontynentalnego stanowią oficjalne źródło prawa powszechnie obowiązującego.
Próby spisania prawa precedensowego
Autorem pierwszego dzieła opisującego w sposób kompleksowy common law był sędzia Wiliam Blackston, który w latach 1765‑1769 opublikował „Commentaries on the Laws of England”. W Stanach Zjednoczonych wielką popularnością i uznaniem cieszy się do dziś dzieło sędziego Sądu Najwyższego Olivera Wendella Holmesa Jr. „The Common Law”, które stało się klasyką przedmiotu. Wiedzę o różnych zagadnieniach prawnych w poszczególnych jurysdykcjach stanowych gromadzi „Corpus Iuris Secundum”.
W sprawach cywilnych w common law zwykło się wyróżniać prawo deliktów oraz prawo kontraktów. Współcześnie w Stanach Zjednoczonych nie obejmuje ono już norm karnych, gdyż te od końca XIX stulecia były sukcesywnie kodyfikowane.
Termin prawo precedensowe jest używany obecnie w czterech różnych znaczeniach:
Zapoznaj się z poniższą mapą (lub jej opisem) i zastanów się, co wpłynęło na taki rozkład geograficzny występowania prawa precedensowego?
Jest to typ prawa obowiązującego przede wszystkim w krajach anglosaskich, gdzie obok ustaw za prawo uznaje się orzeczenia sądowe. Tworzenie prawa wiąże się z oparciem norm prawnych i rozstrzygnięć sądowych na wcześniejszych precedensach – orzeczeniach sądu, które nie mają uzasadnienia w obowiązujących przepisach prawa. Stanowią one podstawę wydawania decyzji w podobnych sprawach w przyszłości.
Wyróżniamy dwa rodzaje precedensów:
Ten typ porządku prawnego występuje obecnie między innymi w Wielkiej Brytanii, Irlandii, Australii, Nowej Zelandii oraz Kanadzie i USA.
Porządek prawny a system prawny
Zapoznaj się z animacją dotyczącą podziału prawa.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R13hZ8jjOf4sc
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Podstawowe kryteria podziału prawa.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj ćwiczenie.
Prawo zwyczajowe w krajach systemów prawa stanowionego w EuropieJedynie w ten sposób można udowodnić, iż konkretne działanie realizujące znamiona typu czynu zabronionego było motywowane określonym imperatywem kulturowym, charakterystycznym dla kultury mniejszościowej, do której przynależy sprawca (…).
Uwięziony Cygan nie ma prawa wyjawić władzom prawdziwego sprawcy kradzieży i w rezultacie odsiaduje karę za swego współplemieńca. Ten zaś, po wyjściu tamtego na wolność, obowiązany jest wypłacić mu odszkodowanie za pobyt w więzieniu.Źródło: Marcin Wróbel, Prawo zwyczajowe w krajach systemów prawa stanowionego w Europie, „ Profilaktyka Społeczna i Resocjalizacja”, nr 22/2013, s. 70.
Podsumowanie
Zróżnicowanie systemów prawnych - kontynentalnego, precedensowego i mieszanego - pokazuje, że sposób tworzenia i stosowania prawa zależy nie tyle od uniwersalnych zasad, co od przyjętej kultury prawnej. W jednych państwach prawo „pisze się” w ustawach, w innych - w sądowych orzeczeniach. Dla obywatela oznacza to jedno: prawo może być zarówno uchwalane, jak i interpretowane z mocą równą ustawie, a jego znajomość wymaga nie tylko czytania przepisów, ale też rozumienia praktyki ich stosowania. W Polsce szczególne znaczenia ma hierarchia źródeł prawa - z konstytucją na czele - oraz współistnienie trzech porządków prawnych: krajowego, unijnego i międzynarodowego. Ich wzajemne relacje decydują o tym, co obowiązuje, kiedy normy się ze sobą zderzają. Wnioski są praktyczne: nie wystarczy znać tylko polskie ustawy - trzeba rozumieć, kiedy i dlaczego prawo unijne lub międzynarodowe ma pierwszeństwo. Ostatecznie, niezależnie od systemu, obowiązuje zasada: nieznajomość prawa szkodzi. A najbardziej wtedy, gdy ktoś dowiaduje się o niej dopiero na sali sądowej.
Słownik
tekst zawierający sformułowane w języku prawnym i zapisane w postaci przepisów normy prawne; normy te mają najczęściej charakter generalny i abstrakcyjny
całokształt przepisów regulujących stosunki między różnorodnymi podmiotami życia społecznego, określających zasady postępowania oraz formułujących zakazy, których naruszenie jest zagrożone sankcją
(z ang. common law) typ systemu prawnego obowiązujący przede wszystkim w krajach anglosaskich, który za źródło prawa poza ustawami uznaje również orzekanie sądowe; w tym przypadku tworzenie prawa wiąże się z oparciem norm prawnych i rozstrzygnięć sądowych na wcześniejszych precedensach
normy prawne powstałe nie w wyniku ustanowienia ich przez państwo, lecz w wyniku uznania przez organy państw panującego zwyczaju za prawo obowiązujące
zasada lub reguła prawna stworzona przez sąd, obowiązująca we wszystkich sprawach podobnych rozstrzyganych w przyszłości
tworzenie norm prawnych przez upoważnione do tego organy, np. parlament, rząd
zbiór uporządkowanych i wzajemnie ze sobą powiązanych norm generalnych i abstrakcyjnych, obowiązujących na określonym terytorium w danym czasie
w doktrynie prawniczej i praktyce prawniczej decyzje państwowe ustanawiające lub uznające ogólne normy prawne; podstawa mocy obowiązywania norm i forma ich powstawania, tzn. stanowienia norm przez organy państwowe (ustawodawstwo) czy uznania przez państwo zwyczaju za normę prawną