Prawo karne - część 2

W drugiej części przechodzimy do tego, jak przestępstwo powstaje i jak może być popełnione. Zbadamy formy stadialne - czyli przygotowanie, usiłowanie i dokonanie - oraz formy zjawiskowe, takie jak sprawstwo, podżeganie i pomocnictwo. To na tym etapie dowiesz się, dlaczego dwie pozornie podobne sytuacje mogą prowadzić do zupełnie rożnych konsekwencji prawnych. W dalszej kolejności zapoznasz się z systemem kar i środków karnych w prawie karnym i wykroczeń, a także środki probacyjne związane z poddaniem sprawcy próbie.

Ta część pokazuje zakres reakcji państwa na czyn zabroniony i pozwala zrozumieć, dlaczego sprawcy nie zawsze odpowiadają tak samo.

Formy popełnienia przestępstwa i wykroczenia

Formy stadialne i zjawiskowe przestępstwa stanowią kluczowy element dogmatyki prawa karnego, pozwalający zrozumieć, w jaki sposób przestępstwo może być realizowane w czasie i przy udziale różnych osób. Analiza tych konstrukcji umożliwia precyzyjne rozróżnienie między przygotowaniem, usiłowaniem a dokonaniem czynu oraz między sprawstwem, podżeganiem i pomocnictwem - co w praktyce decyduje o zakresie odpowiedzialności karnej i kwalifikacji prawnej zachowania.

Formy stadialne dotyczą czynów umyślnych. Ich konstrukcja opiera się na psychologicznym schemacie kolejności etapów decyzji o popełnieniu przestępstwa, określanym jako iter delicti (łac. droga przestępstwa, pochód przestępstwa). W tym psychologicznym schemacie występują kolejno cztery elementy:

Wykres przedstawia formy stadialne popełnienia przestępstwa oraz wykroczenia, ukazując różnice między obiema kategoriami czynów zabronionych.

Przygotowanie

Zgodnie z art. 16 §$\mathrm{\S }$ 1 Kodeksu karnego przygotowanie zachodzi tylko wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do jego dokonania, szczególnie jeśli w tym celu:

• wchodzi w porozumienie z inną osobą;

• uzyskuje lub przysposabia środki;

• zbiera informacje;

• sporządza plan działania.

Zasadą jest niekaralność przygotowania. Na mocy art. 16 § 2 Kodeksu karnego przygotowanie jest karalne tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi. Przepisy zawierające karalne przygotowanie przewidują sankcję niższą niż za dokonanie.

Przy przygotowaniu warto zaznaczyć występowanie instytucji dobrowolnego odstąpienia od czynu zabronionego. Art. 17 Kodeksu karnego stanowi, że nie podlega karze za przygotowanie ten, kto dobrowolnie od niego odstąpił, w szczególności zniszczył przygotowane środki lub zapobiegł skorzystaniu z nich w przyszłości. W razie wejścia w porozumienie z inną osobą w celu popełnienia czynu zabronionego nie podlega karze ten, kto ponadto podjął istotne starania zmierzające do zapobieżenia dokonaniu.

Usiłowanie

Usiłowanie określone zostało w art. 13 §$\mathrm{\S }$ 1 Kodeksu karnego oraz w art. 11 §$\mathrm{\S }$ 1 Kodeksu wykroczeń. Można je scharakteryzować przez wskazanie trzech przesłanek, dwóch pozytywnych i jednej negatywnej:

• zamiaru popełnienia czynu zabronionego,

• bezpośredniego zmierzania do dokonania,

• braku dokonania.

Jeżeli chodzi o usiłowanie przestępstwa, to co do zasady usiłowanie jest karalne zawsze zgodnie z ustawowym zagrożeniem za przypisane sprawcy przestępstwo. Wyjątkiem jest sytuacja usiłowania nieudolnego, opisanego w art. 13 § 2 Kodeksu karnego. Według tego przepisu odpowiada za usiłowanie także ten, kto wypełnia ogólne przesłanki usiłowania, a jednocześnie nie uświadamia sobie, że dokonanie jest niemożliwe ze względu na brak przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego lub ze względu na użycie środka nienadającego się do popełnienia czynu zabronionego. Jest to przypadek, gdy dokonanie obiektywnie nie jest możliwe, ale sprawca o tym nie wie. Jego czyn powoduje odpowiedzialność karną, ponieważ zamanifestował on zamiar popełnienia czynu zabronionego, odzwierciedlający się w zachowaniu bezpośrednio zmierzającym do dokonania. W przypadku usiłowania nieudolnego sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.

Według art. 15 Kodeksu karnego nie podlega karze za usiłowanie ten, kto dobrowolnie odstąpił od dokonania lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego (są to dwie konstrukcje: w pierwszej części przepisu – dobrowolne odstąpienie od dokonania, a w końcowej – skuteczny czynny żal). Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary w stosunku do sprawcy, który dobrowolnie starał się zapobiec skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego (nieskuteczny czynny żal).

W Kodeksie wykroczeń usiłowanie jest karalne wyjątkowo, to znaczy tylko wtedy, gdy ustawa tak stanowi. Karę za usiłowanie wymierza się wówczas w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego wykroczenia. Nie podlega karze za usiłowanie ten, kto dobrowolnie odstąpił od czynu lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego (art. 11 Kodeksu wykroczeń).

Formy zjawiskowe (przestępnego współdziałania)

Karalność form zjawiskowych

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.

Funkcje kary

Kara, jako działanie celowe skierowane przeciwko sprawcy przestępstwa, pełni określone funkcje, zarówno w stosunku do sprawcy, jak i społeczeństwa. Najczęściej wymieniane funkcje kary to:

Kara w polskim prawodawstwie

Według najogólniejszej definicji kara to sankcja, forma zadośćuczynienia za wyrządzenie krzywdy drugiej osobie. Rodzaj i wysokość wymierzanej dolegliwości uzależnione są od popełnionego czynu zabronionego. Uwzględnia się również okoliczności popełnienia czynu, kim jego sprawca jest i jakie były jego motywacje.

W literaturze można spotkać pojęcie kary w najróżniejszych kontekstach i znaczeniach, w zależności od tego, z jakiego punktu widzenia – socjologicznego, psychologicznego, filozoficznego, pedagogicznego czy prawnego – będziemy ją rozpatrywać. Również na gruncie prawa polskiego pojęcie kary jest wieloznaczne – zależy od gałęzi prawa, według której ją analizujemy. W niniejszych rozważaniach interesować nas będzie kara wymierzana na gruncie prawa karnego, czyli kara kryminalna.

W tym znaczeniu kara to:

Kary i środki karne z Kodeksu karnego mogą być orzekane zarówno samodzielnie, jak i łącznie.

W dalszej części w sposób zwięzły przedstawione zostaną kary i środki karne przewidziane w kodeksie karnym. To właśnie one tworzą podstawowy system reakcji państwa na czyny zabronione - od najłagodniejszych form dolegliwości po sankcje o charakterze eliminacyjnym. Krótka charakterystyka poszczególnych kar oraz przegląd środków karnych pozwoli uchwycić ich funkcje, cele oraz sposób, w jaki ustawodawca równoważy ochronę społeczeństwa z zasadą proporcjonalności reakcji karnej.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aliquam maximus, odio vel iaculis lobortis, est leo cursus nulla, at ornare elit ante non sem.