RqdBH6CWaPSiD
Zdjęcie przedstawia fragment posągu kobiety w długiej sukni, która ma zasłonięte opaską oczy. Ubrana jest w długą suknię, na głowie ma koronę. W prawej ręce trzyma wagę, a w lewej miecz. W tle widoczne jest bezchmurne niebo.

Rzeczpospolita Polska - organizacja i funkcjonowanie

Źródło: domena publiczna.

Sądownictwo konstytucyjne - Trybunał Konstytucyjny

Twoje cele

  • Przeanalizujesz zasadność wprowadzenia systemu kontroli konstytucyjności prawa w państwie demokratycznym.

  • Scharakteryzujesz pozycję ustrojową, skład oraz kompetencje Trybunału Konstytucyjnego w Polsce.

  • Wyjaśnisz znaczenie orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego dla ochrony praw obywatelskich i państwa prawa.

Kto pilnuje, by ustawy naprawdę były zgodne z konstytucją? Właśnie temu służy sądownictwo konstytucyjne. W Polsce tę rolę pełni Trybunał Konstytucyjny - wyspecjalizowany organ, który stoi na straży nadrzędności ustawy zasadniczej  i rozstrzyga, czy stanowione prawo mieści się w granicach wyznaczonych przez konstytucję. 

Sądowa kontrola prawa

W okresie powojennym, aby zabezpieczyć ustawy konstytucyjne wprowadzające ochronę praw mniejszości przed chwilowymi działaniami partii rządzącej i w ten sposób chronić państwo prawa, postanowiono wprowadzić do systemów politycznych sądy konstytucyjne. Ich celem miała być ochrona praw fundamentalnych, zawartych w umowach międzynarodowych i konstytucjach państw demokratycznych.

We współczesnych państwach demokratycznych władza sądownicza, czyli trzecia władza, ma jasno określone zadania. Głównym jest kontrola działań legislatywy i egzekutywy w demokratycznym państwie prawa. Obszary kontrolowane przez władzę sądowniczą w państwie demokratycznym przedstawia poniższy schemat. Wskazuje on na funkcje różnych organów władzy sądowniczej, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, które mają prawo tzw. kontroli bezpośredniej.

R1BJJmUPFxmCf
Grafika interaktywna przedstawia schemat kołowy. W jego centrum znajduje się hasło: polityczne funkcje władzy sądowniczej. Wokół tego hasła umieszczonych jest sześć punktów. Opis punktów znajdujących się na schemacie: 1. Uznanie działalności partii politycznej za zagrażającą (lub nie) demokratycznemu porządkowi politycznemu, co może prowadzić do jej delegalizacji. 2. Uznanie działalności publicznej w poprzednim systemie za umożliwiającą lub uniemożliwiającą pełnienie funkcji publicznych w ramach systemu demokratycznego, co może spowodować wykluczenie pewnej grupy obywateli z kręgów elity władzy. 3. Uznanie wyborów za ważne lub nieważne. 4. Uznanie działań administracji państwowej za nienaruszające lub naruszające wolności i prawa obywatelskie. 5. Uznanie decyzji politycznych za zgodne lub niezgodne z konstytucją, co przesądza o ich dalszych losach. 6. Uznanie funkcjonariusza publicznego za winnego lub niewinnego naruszenia prawa, co pociąga za sobą możność kontynuowania bądź zakończenia kariery politycznej.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Inną, równie ważną funkcję w państwach demokratycznych pełnią sądy konstytucyjne. Trybunał Konstytucyjny w Polsce rozpoczął swoją działalność w roku 1987. Początkowo, przed uchwaleniem Konstytucji RP, jego orzeczenia nie były ostateczne. W okresie schyłkowego PRL‑u obowiązywała zasada, że posłowie reprezentujący suwerena mają głos ostateczny. Po uchwaleniu konstytucji zostały wprowadzone przepisy przejściowe. Sejm mógł w dalszym ciągu większością 23 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów odrzucić orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności ustaw, które zostały uchwalone przed uchwaleniem Konstytucji RP. Zasada ta obowiązywała do roku 1999, ale dotyczyła tylko ustaw uchwalonych przed wejściem w życie Konstytucji RP.

R1PVUMkWvXse4
Zdjęcie przedstawia dwukondygnacyjny budynek zwieńczony mansardowym dachem z oknami. W pierwszej kondygnacji budynek ozdobiony jest boniowaniem. W centrum w części wysuniętej nieznacznie przed bryłę budynku znajduje się wejście do którego prowadzą schody. Wysokie okna w pierwszej kondygnacji oddzielone są od siebie pilastrami. Nad i pod nimi są elementy dekoracyjne. Przed budynkiem jest dziedziniec wyłożony kostką i okrągły klomb z kolorowymi kwiatami i zielonymi krzewami.
Budynek Trybunału Konstytucyjnego
Źródło: Lukas Plewnia, Wikimedia Commons, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Trybuna%C5%82_Konstytucyjny_(12009449535).jpg?uselang=pl, licencja: CC BY-SA 2.0. https://polen-heute.de/.

Zapoznaj się z materiałem filmowym, który wyjaśnia dlaczego w państwie demokratycznym konieczna jest sądowa kontrola konstytucyjności prawa oraz jakie modele tej kontroli funkcjonują w praktyce.

R4guInOtQxjyG
Film pod tytułem: Dlaczego w państwach demokratycznych wprowadzono sądową kontrolę prawa?
Źródło fot. na ekranie tytułowym: Adrian Grycuk, CC BY‑SA 3.0
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R4guInOtQxjyG

Źródło fot. na ekranie tytułowym: Adrian Grycuk, CC BY‑SA 3.0
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film pod tytułem: Dlaczego w państwach demokratycznych wprowadzono sądową kontrolę prawa?

Polecenie 1

Wyjaśnij, dlaczego w państwach demokratycznych istnieje potrzeba sądowej kontroli konstytucyjności prawa.

R7MNZDR4U6CJU
Polecenie 2

Oceń, który model kontroli konstytucyjności prawa  - rozproszony czy skoncentrowany - lepiej  chroni prawa jednostki. Odpowiedź uzasadnij.

RQHO3VS28HC1M
21
Ćwiczenie 1
Zapoznaj się z treścią ilustracji i wykonaj zadanie.
Zapoznaj się z treścią ilustracji i wykonaj zadanie.
R5lEddJWtpUJ3
Mem przedstawia czarnoskórego mężczyznę, który dotyka wskazującym palcem prawej dłoni swojej skroni. Na memie umieszczony jest napis: Nie musisz słuchać Trybunału Konstytucyjnego, jeśli nie przestrzegasz Konstytucji.
Źródło: blasty.pl, tylko do użytku edukacyjnego.
R1ebHYV0xTdZu
Scharakteryzuj przedstawiony na ilustracji problem państwa demokratycznego. (Uzupełnij).

System kontroli konstytucyjności prawa

We współczesnych demokracjach nie wystarcza sam proces uchwalania ustaw - potrzebny jest także mechanizm sprawdzający ich zgodność z konstytucją. Właśnie temu służą systemy kontroli konstytucyjności prawa, które można podzielić na dwa główne modele. Z jednej strony mamy kontrolę parlamentarną, wewnętrzną, sprawowaną przez sam parlament i jego organy. Z drugiej  - kontrolę pozaparlamentarną, w której centralną rolę odgrywają sądy oraz głowa państwa. Szczególnie istotne jest rozróżnienie między modelem amerykańskim (rozproszonym), w którym każdy sąd może badać konstytucyjność prawa, a modelem europejskim, kontynentalnym (skoncentrowanym), w którym wyłączną kompetencję w tym zakresie posiada specjalny sąd konstytucyjny  - w Polsce jest nim Trybunał Konstytucyjny.                                                                              Przeanalizuj schemat i sprawdź, czy odróżniasz poszczególne rozwiązania.

R1BueUvHOWnoF1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: systemy kontroli konstytucyjności prawa{color=#1F77B2}
      • Elementy należące do kategorii systemy kontroli konstytucyjności prawa{color=#1F77B2}
    • Nazwa kategorii: system parlamentarny{value=38}{color=#06B184}
        • Elementy należące do kategorii system parlamentarny{value=38}{color=#06B184}
      • Nazwa kategorii: systemy kontroli sprawowanej przez parlament{value=35}
      • Nazwa kategorii: systemy kontroli sprawowane przez specjalne organy wewnątrzparlamentarne{value=35}
        • Koniec elementów należących do kategorii system parlamentarny{value=38}{color=#06B184}
    • Nazwa kategorii: system pozaparlamentarny{value=38}{color=#1A90AE}
        • Elementy należące do kategorii system pozaparlamentarny{value=38}{color=#1A90AE}
      • Nazwa kategorii: system kontroli sprawowanej przez głowę państwa{value=35}
      • Nazwa kategorii: system jurysdykcyjny{value=35}{color=#46B2C3}
          • Elementy należące do kategorii system jurysdykcyjny{value=35}{color=#46B2C3}
        • Nazwa kategorii: system kontroli sprawowanej przez sądy powszechne{value=35}
        • Nazwa kategorii: system kontroli sprawowanej przez sądy konstytucyjne{value=35}
          • Koniec elementów należących do kategorii system jurysdykcyjny{value=35}{color=#46B2C3}
        Koniec elementów należących do kategorii system pozaparlamentarny{value=38}{color=#1A90AE}
      Koniec elementów należących do kategorii systemy kontroli konstytucyjności prawa{color=#1F77B2}
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o.,, licencja: CC BY-SA 3.0.

Trybunał Konstytucyjny - skład

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku

Art. 194

  1. Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów, wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą. Ponowny wybór do składu Trybunału jest niedopuszczalny.

  2. Prezesa i Wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

CART40 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 22.07.2020].

W skład Trybunału Konstytucyjnego wchodzi 15 członków wybieranych indywidualnie przez Sejm RP na 9‑letnią jednokrotną kadencję spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą. Prezesa i wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego powołuje Prezydent RP spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego są niezawiśli i podlegają tylko konstytucji. Nie mogą należeć do partii politycznej ani związku zawodowego. Są objęci immunitetem: nie mogą być pociągnięci do odpowiedzialności karnej ani pozbawieni wolności. Zatrzymani lub aresztowani mogą być tylko w przypadku ujęcia na gorącym uczynku, o ile Prezes Trybunału Konstytucyjnego nie nakaże natychmiastowego zwolnienia danego sędziego.

Sposób powoływania sędziów Trybunału Konstytucyjnego powinien zapewnić ich niezależność od władzy ustawodawczej i wykonawczej. Dziewięcioletnia kadencja, czyli dłuższa niż dwie kadencje parlamentu, powinna gwarantować, że sędziowie Trybunału mogą być wybierani przez różne politycznie składy sejmu. Brak możliwości reelekcji jest gwarantem uniezależnienia sędziów Trybunału od decyzji legislatywy. Zgodnie z polską konstytucją sędziami Trybunału Konstytucyjnego powinni być wybierani najlepsi polscy prawnicy. Tradycją wyborów do Trybunału było powoływanie na jego sędziów profesorów prawa z najlepszych polskich uczelni. Również powoływanie prezesa i wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego jest, zgodnie z konstytucją, podkreśleniem niezależności tej instytucji. Personalnie kandydatów na te stanowiska proponuje Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Prezydent wybiera prezesa i wiceprezesa spośród trzech kandydatów, ale jest ograniczony w swoich decyzjach. Nie można także zapomnieć o odpowiedzialności sędziów. Tu również konstytucja gwarantuje im niezawisłość. Zgodnie z nią odpowiadają przed Zgromadzeniem Ogólnym Sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Polecenie 3
RomNtrYGabM5d
Rozstrzygnięcie: (Wybierz: tak, nie) Uzasadnienie: (Uzupełnij).

Odpowiedzialność

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku

Art. 196

Sędzia Trybunału Konstytucyjnego nie może być, bez uprzedniej zgody Trybunału Konstytucyjnego, pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Sędzia nie może być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa, jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Prezesa Trybunału Konstytucyjnego, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.

CART40 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 22.07.2020].

Z art. 196 Konstytucji RP wynika, że sędziowie Trybunału Konstytucyjnego korzystają z immunitetu materialnego i formalnego. Immunitet materialny oznacza, że nie mogą ponosić odpowiedzialności za orzeczenia i głosy oddane w TK. Immunitet formalny z kolei chroni ich przed pociągnięciem do odpowiedzialności karnej  lub pozbawianiem wolności bez zgody samego trybunału. Wyjątek stanowi ujęcie na gorącym uczynku, gdy o zatrzymaniu musi być natychmiast powiadomiony Prezes TK, który może nakazać zwolnienie sędziego. Regulacja ta gwarantuje niezawisłość i niezalezność sędziów TK od innych władz.

Zastanów się, jakie znaczenie dla obywatela ma niezależność sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Kompetencje Trybunału Konstytucyjnego

RicXE22JcodSE1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: kompetencje Trybunału Konstytucyjnego{color=#1F77B2}
      • Elementy należące do kategorii kompetencje Trybunału Konstytucyjnego{color=#1F77B2}
    • Nazwa kategorii: orzekanie o zgodności norm prawnych zawartych w aktach prawnych wyższego rzędu z normami prawnymi niższego rzędu{value=37}{color=#185D8B}
    • Nazwa kategorii: sygnalizacja luk i uchybień w prawie{value=37}{color=#1A90AE}
    • Nazwa kategorii: rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między centralnymi konstytucyjnymi organami państwowymi{value=37}{color=#07C593}
    • Nazwa kategorii: orzekanie o zgodności z Konstytucją RP celów lub działalności partii politycznych{value=37}{color=#06B184}
    • Nazwa kategorii: rozstrzygnięcie w przedmiocie stwierdzenia przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta RP{value=37}{color=#14A8AA}
    • Nazwa kategorii: orzekanie w sprawie skargi konstytucyjnej{value=37}{color=#46B2C3}
      • Koniec elementów należących do kategorii kompetencje Trybunału Konstytucyjnego{color=#1F77B2}
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o.,, licencja: CC BY-SA 3.0.

Jak można zauważyć powyżej, rola Trybunału Konstytucyjnego w Polsce jest związana z kontrolną funkcją społeczeństwa nad rządzącymi. Trybunał występuje w interesie obywateli, którzy przyjęli konstytucję w referendum. Jego zadaniem jest chronienie wartości konstytucyjnych przed działaniami większości rządzącej, która czasami może chcieć dla własnych celów politycznych „naginać konstytucję”. W dwudziestoleciu międzywojennym jedną z przyczyn kryzysu i demontażu demokracji w państwach europejskich był brak sądowej kontroli działań legislatywy i egzekutywy.

Gwarancją niezależności są również podmioty uprawnione do wystąpienia z wnioskiem do Trybunału. Należą do nich przedstawiciele wszystkich trzech władz.

RI2JVOo0hHhfN
Podmioty legitymizowane ogólnie
  • Marszałek Sejmu RP;
  • Marszałek Senatu RP;
  • 50 posłów;
  • 30 senatorów;
  • Prezydent RP;
  • Prezes Rady Ministrów;
  • Prokurator Generalny;
  • I Prezes Sądu Najwyższego;
  • Prezes NSA;
  • Prezes NIK;
  • Rzecznik Praw Obywatelskich.
, Podmioty legitymizowane szczególnie
  • Krajowa Rada Sądownictwa – w sprawie aktów prawnych dotyczących niezależności sądów i niezawisłości sędziów;
  • organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego;
  • ogólnokrajowe organizacje pracodawców i związki zawodowe;
  • kościoły i związki wyznaniowe.
3
Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z tekstem i wykonaj zadanie.

1
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku

Art. 54

1. Trybunał rozstrzyga spory kompetencyjne, gdy dwa lub więcej centralne konstytucyjne organy państwa uznały się za właściwe do rozstrzygnięcia tej samej sprawy lub wydały w niej rozstrzygnięcie (spór kompetencyjny pozytywny) albo gdy organy te uznały się za niewłaściwe do rozstrzygnięcia określonej sprawy (spór kompetencyjny negatywny).

2. Wniosek powinien wskazywać kwestionowane działanie lub zaniechanie oraz przepis Konstytucji lub przepis ustawy, który został naruszony.

Art. 55

1. Wszczęcie postępowania przed Trybunałem powoduje zawieszenie postępowania przed organami, które prowadzą spór kompetencyjny.

2. Trybunał, po zaznajomieniu się ze stanowiskiem uczestników postępowania, może podjąć postanowienie o tymczasowym uregulowaniu kwestii spornych, a w szczególności o zawieszeniu czynności egzekucyjnych, jeżeli jest to konieczne dla zapobieżenia poważnym szkodom lub podyktowane szczególnie ważnym interesem społecznym.

CART40 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 22.07.2020].
RDCcFq70Lqyfv
Zaznacz, które stwierdzenie jest fałszywe, a które prawdziwe. Trybunał Konstytucyjny ma prawo rozstrzygania sporów kompetencyjnych między prezydentem i premierem. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Trybunał Konstytucyjny rozstrzyga spory kompetencyjne, podejmując działania prewencyjne. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Spory kompetencyjne rozstrzygane są przez Trybunał na wniosek jednego z centralnych organów władzy. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Decyzje Trybunału Konstytucyjnego w sprawie sporów kompetencyjnych mogą być wzruszone decyzją sejmu. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz.
RVO6vDcaYTwh61
Ćwiczenie 3
Dokończ zdanie.
Gdy Prezydent RP nie może czasowo sprawować urzędu i sam nie jest w stanie zawiadomić Marszałka Sejmu RP o tym fakcie, stwierdzenie takiej przeszkody rozstrzyga… Możliwe odpowiedzi: 1. minister zdrowia., 2. Sąd Najwyższy., 3. Trybunał Konstytucyjny., 4. Kancelaria Prezydenta RP.
31
Ćwiczenie 4

Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.

1
Sebastian Łupak Po co nam Trybunał Konstytucyjny? Do kontroli władzy!

Silny i niezależny Trybunał Konstytucyjny (TK) jest w interesie wszystkich obywateli (…). Jego zadaniem jest chronić prawa i wolności obywateli. Trybunał ma przypominać parlamentarzystom, że są granice, których nie mogą przekraczać. Rządy i parlamenty przychodzą i odchodzą, a konstytucja i państwo prawa zostają. Konstytucja RP trwa dłużej niż kadencja jednego czy dwóch parlamentów! (…) Trybunał jest takim „bezpiecznikiem”, który przypomina parlamentarzystom: „uważaj, bo przekroczyłeś granice, twoje ustawy nie są zgodne z konstytucją!”

CART47 Źródło: Sebastian Łupak, Po co nam Trybunał Konstytucyjny? Do kontroli władzy!, 14.10.2016, dostępny w internecie: gdansk.pl [dostęp 30.06.2020].
R16aMQQzUuYjV
Określ, na czym polegają relacje między Trybunałem Konstytucyjnym a innymi organami władzy w Polsce. (Uzupełnij).

Skład orzekający

Do Trybunału Konstytucyjnego trafiają sprawy o różnym znaczeniu. Mogą to być skargi konstytucyjne, które mają znaczenie dla konkretnego obywatela, ale nie zawsze muszą nieść ze sobą skutki prawne wykorzystywane do interpretacji prawa. Innymi sprawami trafiającymi do Trybunału Konstytucyjnego mogą być wnioski o uznanie ustawy za niezgodną z konstytucją, które mają już znaczenie dla wszystkich.

Trybunał może orzekać w różnych składach.

1
Skład orzekający Trybunału Konstytucyjnego

Pełny skład (minimum 11 sędziów)

5 sędziów

3 sędziów

  • w sprawach sporów kompetencyjnych między centralnymi organami państwa;

  • o stwierdzeniu przeszkody w sprawowaniu urzędu Prezydenta RP;

  • o zgodności z konstytucją celów i działalności partii politycznych;

  • o stwierdzeniu zgodności z konstytucją ustawy przed jej podpisaniem lub umowy międzynarodowej przed ratyfikacją;

  • w sprawach szczególnie zawiłych;

  • w sprawach zgodności ustaw lub ratyfikowanych umów międzynarodowych z konstytucją;

  • o zgodności ustaw z umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymaga uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie;

  • o zgodności innych aktów normatywnych z konstytucją, umowami międzynarodowymi i ustawami;

  • w sprawach zażaleń na odmowę nadania biegu sprawie w przedmiocie kontroli norm prawnych oraz skarg konstytucyjnych;

  • w sprawach wyłączenia sędziego;

Działalność

Trybunał Konstytucyjny jest instytucją weryfikującą kompatybilność polskiego i międzynarodowego systemu prawnego.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku

Art. 188

Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:

  1. zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją;

  2. zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie;

  3. zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe; z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami;

  4. zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych;

  5. skargi konstytucyjnej, o której mowa w art. 79 ust. 1.

CART40 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku, dostępny w internecie: sejm.gov.pl [dostęp 22.07.2020].

W przypadku orzekania o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją RP Trybunał Konstytucyjny może prowadzić kontrolę:

R1PL6qIKfV6Yv
Grafika przedstawia schemat hierarchiczny. Na samym szczycie znajduje się hasło kontrola. Od niego, w dół prowadzą dwie linie do haseł: następcza i prewencyjna. Od hasła następcza prowadzą w dół kolejne dwie linie do pojęć: abstrakcyjna i konkretna.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jak wynika ze schematu, Trybunał Konstytucyjny może wydać orzeczenie zarówno po uchwaleniu ustawy czy zarejestrowaniu partii politycznej (kontrola następcza), jak i w trakcie trwania procedur (kontrola prewencyjna). Jeśli chodzi o proces ustawodawczy, tylko Prezydent RP ma prawo zgłoszenia swoich wątpliwości w zakresie zgodności procedowanego prawa z konstytucją oraz prawo kontroli prewencyjnej. Pozostałe uprawnione podmioty mogą wystąpić z wnioskiem o kontrolę następczą. Kontrola abstrakcyjna dotyczy np. badania zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją RP. Kontrola konkretna to wydawanie orzeczeń w sprawie sporów kompetencyjnych czy skarg konstytucyjnych.

Postępowanie przed TK wszczynane jest zawsze na wniosek, w wyniku pytania prawnego lub skargi konstytucyjnej. Trybunał nigdy nie wszczyna postępowania z urzędu. Rozprawy są jawne. Jawność może być wyłączona ze względu na bezpieczeństwo państwa lub ochronę tajemnicy państwowej. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne. Oznacza to ich prawomocność formalną (niezaskarżalność) oraz materialną (niewzruszalność). Orzeczenia TK stwierdzające niezgodność aktu normatywnego lub normy prawnej powodują utratę mocy obowiązującej danego aktu bądź stosowanej normy. Akt niezgodny z konstytucją przestaje obowiązywać albo w momencie ogłoszenia orzeczenia lub w terminie określonym przez Trybunał. W przypadku ustaw nie może on przekroczyć 18 miesięcy od dnia ogłoszenia, w przypadku innych aktów prawnych – 12 miesięcy.                    Warunkiem wejścia w życie orzeczeń TK jest ich ogłoszenie w Dzienniku Ustaw lub Monitorze Polskim, w zależności od rodzaju aktu normatywnego.

Obszary działań podejmowanych przez TK

Ry35nMtIv8bxZ
Rozstrzyganie sporów kompetencyjnych Spór kompetencyjny powstaje, jeżeli co najmniej dwa konstytucyjne organy państwa uznały się za właściwe do rozstrzygnięcia tej samej sprawy albo gdy te organy uznały się za niewłaściwe do rozstrzygnięcia określonej sprawy.
Z wnioskiem o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego może wystąpić: Prezydent RP, marszałek sejmu, marszałek senatu, Prezes Rady Ministrów, I Prezes Sądu Najwyższego, Prezes NSA, Prezes NIK., Orzekanie o zgodności z konstytucją celów lub działalności partii politycznych Trybunał Konstytucyjny orzeka w tej sprawie w dwóch sytuacjach:
  • na wniosek Sądu Okręgowego w Warszawie – jeżeli sąd dokonujący wpisu do ewidencji nabierze wątpliwości co do zgodności z Konstytucją RP celów lub zasad partii określonych w statucie. Orzeczenie TK o sprzeczności celów partii politycznej z konstytucją skutkuje odmową wpisu partii do ewidencji;
  • na wniosek podmiotów wymienionych w art. 191 Konstytucji RP – w przypadku gdy pojawią się wątpliwości co do zgodności z konstytucją celów i działań wpisanych do ewidencji partii politycznych.
Orzeczenie TK o sprzeczności celów partii politycznej z konstytucją skutkuje wykreśleniem z ewidencji partii., Orzekanie w sprawie skargi konstytucyjnej Skarga konstytucyjna umożliwia jednostce dostęp do sądu konstytucyjnego. Może ją wnieść każdy, którego wolności lub prawa konstytucyjne zostały naruszone. Obowiązuje przymus adwokacki. Może ją wnieść również osoba prawna w zakresie, w jakim jest podmiotem wolności i praw konstytucyjnych.

Uprawniony podmiot może wnieść skargę konstytucyjną do Trybunału w sprawie zgodności z konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego konstytucyjnych wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach.

Przeanalizuj tabelę, która przedstawia kompetencje Trybunału Konstytucyjnego, z uwzględnieniem zakresu merytorycznego kontroli, jej faz (prewencyjnej/następczej) oraz podmiotów uprawnionych do wszczęcia postępowania.

Kompetencja TK

Zakres merytoryczny i faza kontroli

Podmiot uprawniony do wszczęcia kontroli przed TK

badanie zgodności:
• ustaw z konstytucją
• ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi (w trybie art. 89 i 90)
• umów międzynarodowych z konstytucją

• pełny zakres
• kontrola prewencyjna (przed podpisaniem aktu normatywnego)

• Prezydent RP

badanie zgodności:
• ustaw z konstytucją i ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi (w trybie art. 89 i 90)
• umów międzynarodowych z konstytucją
• podustawowych aktów normatywnych (np. rozporządzeń) z konstytucją, ustawami i ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi (w trybie art. 89 i 90)

• pełny zakres

• kontrola następcza (akty opublikowane)

• Prezydent RP
• Marszałek Sejmu RP
• Marszałek Senatu RP
• Prezes Rady Ministrów
• grupa 50 posłów
• grupa 30 senatorów
• Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego
• Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego
• Prokurator Generalny
• Prezes Najwyższej Izby Kontroli
• Rzecznik Praw Obywatelskich

• w zakresie, w jakim dotyczą one niezależności sądów i niezawisłości sędziów
• kontrola następcza (akty opublikowane)

• Krajowa Rada Sądownictwa w zakresie, o jakim mowa w art. 186 ust. 2

• gdy akt normatywny dotyczy
spraw objętych ich zakresem działania
• kontrola następcza (akty opublikowane)

• organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego
• ogólnokrajowe organy związków zawodowych
• ogólnokrajowe władze organizacji pracodawców i organizacji zawodowych
• Kościoły i inne związki wyznaniowe

• rozstrzyganie sporów kompetencyjnych między centralnymi konstytucyjnymi organami państwa

• pełny zakres

• każda z wymienionych zainteresowanych stron (np. Prezydent RP, Marszałek Sejmu RP, Marszałek Senatu RP, Prezes Rady Ministrów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego i Prezes Najwyższej Izby Kontroli) pozostająca we wzajemnym sporze

• orzekanie o zgodności z konstytucją celów lub działalności partii politycznych

• pełny zakres
• kontrola następcza (wobec organizacji wpisanych do ewidencji)

• Prokurator Generalny

• rozpatrywanie skargi konstytucyjnej

• o niezgodności z konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach

• każdy, którego konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do TK w sprawie zgodności z konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w konstytucji

• odpowiadanie na pytania prawne sądów

• co do zgodności aktu normatywnego z konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy
rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem

• każdy sąd

• stwierdzenie przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta RP

• gdy Prezydent RP nie jest w stanie zawiadomić Marszałka Sejmu RP o niemożności sprawowania przez siebie urzędu

• Marszałek Sejmu RP

21
Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj zadanie.

1
Pozycja ustrojowa i organizacja Trybunału Konstytucyjnego

Podstawowym zadaniem Trybunału Konstytucyjnego jest kontrola hierarchicznej zgodności norm prawnych, a więc rozstrzyganie o tym, czy normy prawne niższego rzędu są zgodne z normami prawnymi wyższego rzędu (a zwłaszcza z konstytucją), i w miarę potrzeby eliminowanie norm niezgodnych z systemu obowiązującego prawa. Wyłącznym punktem odniesienia dla tych rozstrzygnięć jest prawo (konstytucja), podejmowane są one na tle sporu o hierarchiczną zgodność tego prawa i zapadają w procedurze typu sądowego; działalność sądów konstytucyjnych jest czasem określana mianem negatywnego ustawodawcy – bowiem, tak jak polski Trybunał Konstytucyjny, eliminują przepisy niekonstytucyjnych ustaw z systemu obowiązującego prawa.

CART44 Źródło: Pozycja ustrojowa i organizacja Trybunału Konstytucyjnego, dostępny w internecie: niezniknelo.pl [dostęp 25.02.2020].
RYJ3hQP1Rp7mJ
Rozstrzygnięcie: (Wybierz: tak, nie) Uzasadnienie: (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj zadanie.

1
Prewencyjna kontrola norm

Kontrola prewencyjna została wprowadzona w 1989 r., a Konstytucja z 1997 r. przejęła ten model, choć z pewnymi modyfikacjami. Prawo zwrócenia się do Trybunału w tym trybie przysługuje tylko Prezydentowi i może się odnosić tylko do ustaw już uchwalonych i przedstawionych Prezydentowi do podpisu oraz do umów międzynarodowych przedstawionych Prezydentowi do ratyfikacji.

CART41 Źródło: Prewencyjna kontrola norm, dostępny w internecie: niezniknelo.pl [dostęp 25.02.2020].
R1Ygmsko8ZSf6
Zaznacz poprawne odpowiedzi. Możliwe odpowiedzi: 1. W Konstytucji RP zmieniono model kontroli prewencyjnej, pozostawiając ją wyłącznie w rękach prezydenta RP., 2. Zgodnie z nowelizacją Konstytucji PRL w 1989 została wprowadzona wyłącznie kontrola następcza., 3. Prezydent RP ma prawo odesłania ustaw uchwalonych przez parlament do Trybunału Konstytucyjnego przed ich podpisaniem., 4. Przedstawione do ratyfikacji przez Prezydenta RP umowy międzynarodowe nie mogą być kontrolowane przez Trybunał Konstytucyjny.
2
Ćwiczenie 7

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj zadanie.

1
Skarga konstytucyjna

Zgodnie z art. 79 1 Konstytucji RP każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Oznacza to, że przedmiotem skargi konstytucyjnej może być wyłącznie akt normatywny (ustawa, rozporządzenie, zarządzenie itd.). Trybunał Konstytucyjny odmawia rozpatrzenia skargi złożonej jedynie na określone orzeczenie sądu czy organu administracji. W skardze konstytucyjnej można kwestionować wyłącznie regulację prawną, która była podstawą takiego orzeczenia.

CART43 Źródło: Skarga konstytucyjna, dostępny w internecie: poradnik.interwencjaprawna.pl [dostęp 4.08.2020].
Rq10jocwz0KVx
Zaznacz właściwe dokończenie zdania.
Trybunał Konstytucyjny rozpatruje wyłącznie skargi konstytucyjne… Możliwe odpowiedzi: 1. których przedmiotem jest sprawdzenie zgodności aktu normatywnego, na mocy którego został wydany wyrok., 2. których przedmiotem jest przewlekłość procedur sądowych., 3. których przedmiotem jest niezadowalający wyrok sądowy., 4. złożone przez osobę pokrzywdzoną.
1
Ćwiczenie 8

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj zadanie.

1
cambio0909 Kazus – skarga konstytucyjna

Dnia 4 września 2012 roku do TK wpłynęła (nadana listem poleconym 4 dni wcześniej) skarga konstytucyjna Andrzeja B. Skarżący zarzucił, że ustawa o wykonywaniu eksmisji z lokali mieszkalnych oraz oparty na jej przepisach wyrok Sądu Okręgowego w K. z dnia 20 maja 2012 roku (doręczony stronom postępowania 30 maja 2012 r.) są niezgodne z konstytucją. W skardze wskazano przepis ustawy, na podstawie dokładnego stanu faktycznego. Skarżący wskazał, że jego ojciec został pozbawiony prawa do lokalu mieszkalnego a następnie eksmitowany. Andrzej B. dodał, że – będąc notariuszem – jest legitymowany do sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyjnej, ponieważ jego ojciec, z powodu złego stanu zdrowia, sam nie może tego uczynić.

CART42 Źródło: cambio0909, Kazus – skarga konstytucyjna, 19.11.2018, dostępny w internecie: forumprawne.org [dostęp 18.05.2020].
R18tFnr9dcOBm
Zaznacz, które stwierdzenie jest prawdziwe, a które fałszywe. Skarżący wypełnił wszystkie obowiązujące w polskim prawie procedury i dlatego ma prawo złożenia skargi konstytucyjnej.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Jako notariusz skarżący nie może osobiście składać skargi, ponieważ nie wypełnia wymogu adwokackiego. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Skarżący powołuje się na błędy w ustawie i jej niezgodność z Konstytucją RP, co legitymizuje złożenie skargi konstytucyjnej. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Skarga zostanie odrzucona ze względów formalnych, ponieważ została złożona po upływie ustawowego terminu. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz.

Zapoznaj się z treścią miniwykładu doktora habilitowanego Roberta Alberskiego na temat polskiego sądownictwa konstytucyjnego w ujęciu historycznym.              Zauważ, jak zmieniała się pozycja ustrojowa Trybunału Konstytucyjnego oraz że mimo tych przemian sądownictwo konstytucyjne w Polsce wciąż mierzy się z poważnymi wyzwaniami.

R1CeA3uY7Hh0l
Film pod tytułem: Sądownictwo konstytucyjne w Polsce.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1CeA3uY7Hh0l

Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film pod tytułem: Sądownictwo konstytucyjne w Polsce.

Polecenie 4

Wyjaśnij, dlaczego w latach 1987‑1997 orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie były ostateczne i jakie to miało znaczenie dla pozycji ustrojowej tego organu.

R19F231U9H4SN
Polecenie 5

Oceń, jakie znaczenie dla stabilności państwa prawa ma sposób wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

R1XGBK223U66K
21
Ćwiczenie 9

Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.

1
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

Art. 173
Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz.

Art. 174
Sądy i Trybunały wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 175
Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe.

CART48 Źródło: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., dostępny w internecie: prawo.sejm.gov.pl [dostęp 30.06.2020].
R1ZPJmv3QWLW2
Wyjaśnij, na czym polega różnica między Trybunałem Konstytucyjnym i Trybunałem Stanu a innymi organami władzy sądowniczej w Polsce. (Uzupełnij).
Ćwiczenie 10
RDcgci5ShW9fJ
Ustawy zgodne z konstytucją:. Ustawa (Uzupełnij). Czego dotyczyły wątpliwości? (Uzupełnij). (Uzupełnij). (Uzupełnij). Ustawy niezgodne z konstytucją:. Ustawa (Uzupełnij). Czego dotyczyły wątpliwości? (Uzupełnij). (Uzupełnij). (Uzupełnij).

Podsumowanie

Trybunał Konstytucyjny to nie kolejny sąd w gmachu wymiaru sprawiedliwości, lecz strażnik konstytucji i arbiter granic władzy publicznej. Jego rola sprowadza się do odpowiedzi na fundamentalne pytanie: czy prawo stanowione przez większość polityczną mieści się w ramach najwyższego prawa Rzeczypospolitej. Trybunał Konstytucyjny działa jak swoisty „negatywny ustawodawca”  - nie tworzy prawa, lecz usuwa z systemu normy sprzeczne z konstytucją.                      O sile trybunału przesądza jego konstytucyjny mandat, niezależność sędziów oraz ostateczność i powszechna moc obowiązująca orzeczeń. Z tej perspektywy Trybunał Konstytucyjny nie jest tylko mechanizmem kontroli władzy, ale także instytucjonalną gwarancją praw i wolności obywateli.

Słownik

kontrola abstrakcyjna
kontrola abstrakcyjna

kontrola aktu prawnego w oderwaniu od stanu faktycznego; następuje w sytuacji, kiedy Trybunał Konstytucyjny orzeka o zgodności ustaw z konstytucją lub ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi

kontrola konkretna
kontrola konkretna

następuje w sytuacji, kiedy Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawie skarg konstytucyjnych

skarga konstytucyjna
skarga konstytucyjna

środek prawny pozwalający osobie fizycznej bądź prawnej na zweryfikowanie ostatecznych rozstrzygnięć organów publicznych, które naruszają konstytucyjne prawa i wolności osoby występującej ze skargą; skarga konstytucyjna może być wniesiona tylko w wypadku wyczerpania toku instancyjnego, czyli gdy wykorzystamy już wszystkie środki odwoławcze

veto player
veto player

jest to instytucja osadzona w prawie państwowym, która może dokonać zatrzymania w zamian istniejącego status quo, czyli np. zablokować niezgodną z konstytucją zmianę prawa

8. Organy kontroli państwowej
10. Sądownictwo konstytucyjne - Trybunał Stanu