Rzeczpospolita Polska - organizacja i funkcjonowanie
Organy kontroli państwowej
Przeanalizujesz zapisy w Konstytucji RP dotyczące Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka oraz Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.
Scharakteryzujesz kompetencje organów kontroli państwowej i ochrony prawa.
Kiedy władza uchwala, rządzi i wydaje pieniądze, ktoś musi sprawdzić, czy wszystko odbywa się zgodnie z prawem i w interesie obywateli. Właśnie tu na sceną wkraczają organy kontroli państwowej - strażnicy legalności, gospodarności i praw obywatelskich. Najwyższa Izba Kontroli zagląda w księgi finansów publicznych, Rzecznik Praw Obywatelskich staje w obronie jednostki, a Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji pilnuje ładu w mediach. To swoiste „oko państwa”, które nie tylko patrzy władzy na ręce, ale też daje obywatelom narzędzia obrony.
Konstytucja RP. Rozdział IX – Organy konstytucyjne
Sięgnięcie do oryginalnego języka konstytucji to nie tylko ćwiczenie prawniczej uważności, ale też świetny sposób, by zobaczyć, jak teoria przekłada się na język prawa. Czytanie konstytucji wprost, w jej brzmieniu, uczy precyzji i pozwala zobaczyć prawo w jego najbardziej autentycznej postaci. To jak z muzyką - można słuchać orkiestry, ale dopiero patrząc w partyturę, widzimy całość zapisaną dokładnie tak, jak chciał kompozytor. Dlatego właśnie w przypadku organów kontroli państwowej warto sięgnąć do przepisów samemu - tak, by każdy obywatel mógł zobaczyć, jakie mechanizmy chronią go przed nadużyciami władzy.
2. Najwyższa Izba Kontroli podlega Sejmowi.
3. Najwyższa Izba Kontroli działa na zasadach kolegialności., Art. 203 1. Najwyższa Izba Kontroli kontroluje działalność organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności, celowości i rzetelności.
2. Najwyższa Izba Kontroli może kontrolować działalność organów samorządu terytorialnego, komunalnych osób prawnych i innych komunalnych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności i rzetelności.
3. Najwyższa Izba Kontroli może również kontrolować z punktu widzenia legalności i gospodarności działalność innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki państwowe lub komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa., Art. 204 1. Najwyższa Izba Kontroli przedkłada Sejmowi:
– analizę wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej,
– opinię w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów,
– informacje o wynikach kontroli, wnioski i wystąpienia, określone w ustawie.
2. Najwyższa Izba Kontroli przedstawia Sejmowi coroczne sprawozdanie ze swojej działalności., Art. 205 1. Prezes Najwyższej Izby Kontroli jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu, na 6 lat i może być ponownie powołany tylko raz.
2. Prezes Najwyższej Izby Kontroli nie może zajmować innego stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej ani wykonywać innych zajęć zawodowych.
3. Prezes Najwyższej Izby Kontroli nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu., Art. 206 Prezes Najwyższej Izby Kontroli nie może być bez uprzedniej zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Prezes Najwyższej Izby Kontroli nie może być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego., Art. 207 Organizację oraz tryb działania Najwyższej Izby Kontroli określa ustawa., Art. 208 1. Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych.
2. Zakres i sposób działania Rzecznika Praw Obywatelskich określa ustawa., Art. 209 1. Rzecznik Praw Obywatelskich jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu, na 5 lat.
2. Rzecznik Praw Obywatelskich nie może zajmować innego stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej ani wykonywać innych zajęć zawodowych.
3. Rzecznik Praw Obywatelskich nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu., Art. 210 Rzecznik Praw Obywatelskich jest w swojej działalności niezawisły, niezależny od innych organów państwowych i odpowiada jedynie przed Sejmem na zasadach określonych w ustawie., Art. 211 Rzecznik Praw Obywatelskich nie może być bez uprzedniej zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności. Rzecznik Praw Obywatelskich nie może być zatrzymany lub aresztowany, z wyjątkiem ujęcia go na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się Marszałka Sejmu, który może nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego., Art. 212 Rzecznik Praw Obywatelskich corocznie informuje Sejm i Senat o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela., Art. 213 1. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji stoi na straży wolności słowa, prawa do informacji oraz interesu publicznego w radiofonii i telewizji.
2. Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji wydaje rozporządzenia, a w sprawach indywidualnych podejmuje uchwały., Art. 214 1. Członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji są powoływani przez Sejm, Senat i Prezydenta Rzeczypospolitej.
2. Członek Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością pełnionej funkcji., Art. 215 Zasady i tryb działania Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, jej organizację oraz szczegółowe zasady powoływania jej członków określa ustawa.
Najwyższa Izba Kontroli
We współczesnych państwach demokratycznych powoływane są wyspecjalizowane, fachowe, mające organizacyjną odrębność i niezależność od struktur rządowych organy państwowe, których podstawowym zadaniem jest kontrola rządu i administracji zorientowana na kwestie finansów. W Polsce organem takim była i jest Najwyższa Izba Kontroli. Powołana ustawą z 1919 r., a jej istnienie potwierdziła Konstytucja marcowa z 1921 r. Po drugiej wojnie światowej reaktywowano ją w 1957 r. jako organ podległy Sejmowi RP, a w 1976 r. podporządkowano rządowi. W 1980 r. powrócono do niezależności NIK od rządu i powiązania z sejmem. Obecnie Izba funkcjonuje na podstawie konstytucji oraz ustawy z 23 grudnia 1994 r. o Najwyższej Izbie Kontroli.
Najwyższa Izba Kontroli (NIK) jest naczelnym organem kontroli państwowej. Podstawowym zadaniem NIK jest kontrola wykonania budżetu państwa. Ocenia ona sposób wydatkowania środków publicznych i korzystania z majątku publicznego.
NIK rozstrzyga samodzielnie i ostatecznie w podlegających jej sprawach, nie ma możliwości uchylenia jej decyzji lub odwołania się od niej.
NIK pełni funkcję organu pomocniczego sejmu w realizacji jego funkcji kontrolnej w państwie. Jest niezależna od struktur władzy wykonawczej i podlega jedynie sejmowi. Zwierzchnictwo sejmu nad izbą wyraża się w kształtowaniu jej składu personalnego, prawie do zlecania przeprowadzenia kontroli i zobowiązania jej do dostarczenia określonych materiałów.
- Nazwa kategorii: zasady funkcjonowania NIK{color=#228B22}
- Nazwa kategorii: kolegialność{color=#32CD32}
- Nazwa kategorii: podległość Sejmowi{color=#32CD32}
- Nazwa kategorii: legalność{color=#32CD32}
- Nazwa kategorii: obiektywizm{color=#32CD32} Koniec elementów należących do kategorii zasady funkcjonowania NIK{color=#228B22}
- Elementy należące do kategorii zasady funkcjonowania NIK
Kontrola, którą sprawuje Najwyższa Izba Kontroli, przybiera postać kontroli obligatoryjnej lub fakultatywnej.
Kryteria kontroli obejmują: legalność - zgodność działania z obowiązującym prawem; gospodarność - osiągania najlepszych efektów przy racjonalnym wykorzystaniu środków publicznych; celowość - podejmowanie działań zgodnych z wyznaczonymi zadaniami i interesem publicznym; oraz rzetelność - wykonywanie zadań w sposób sumienny, staranny i zgodny z zasadami należytej administracji.
Obligatoryjna kontrola NIK dotyczy działalności:
państwowych osób prawnych;
innych państwowych jednostek organizacyjnych;
Narodowego Banku Polskiego;
a także (tylko pod kątem wykonania budżetu oraz gospodarki finansowej i majątkowej):
Kancelarii Prezydenta RP;
Kancelarii Sejmu RP;
Kancelarii Senatu RP;
Trybunału Konstytucyjnego;
Rzecznika Praw Obywatelskich;
Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji;
Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych;
Instytutu Pamięci Narodowej wraz z Komisją Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu;
Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu;
Krajowego Biura Wyborczego;
Sądu Najwyższego;
Naczelnego Sądu Administracyjnego;
Państwowej Inspekcji Pracy.
Fakultatywna kontrola NIK dotyczy działalności:
organów samorządu terytorialnego;
komunalnych osób prawnych;
innych komunalnych jednostek organizacyjnych;
innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek albo środki państwowe i komunalne, a także wywiązują się z zobowiązań na rzecz państwa.
Kryteria kontroli to w tym przypadku legalność, gospodarność i rzetelność.
Instytucje podlegające kontroli NIK | Kryteria kontroli |
|---|---|
organy administracji rządowej Narodowy Bank Polski państwowe osoby prawne inne państwowe jednostki organizacyjne | legalność gospodarność celowość rzetelność |
organy samorządu terytorialnego komunalne osoby prawne inne komunalne jednostki organizacyjne | legalność gospodarność rzetelność |
inne jednostki organizacyjne podmioty gospodarcze (w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki publiczne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa) | legalność gospodarność |
Przekonaj się, czy odpowiesz na pytania dotyczące kontroli ze strony NIK.
Kryteriami sformułowanymi w konstytucji są:
– legalność, czyli sprawdzenie, czy działalność kontrolowanego organu ma podstawę prawną oraz czy jest zgodna z obowiązującym prawem;
– gospodarność, czyli sprawdzenie, czy poniesione nakłady przyniosły możliwie maksymalne rezultaty;
– celowość, czyli sprawdzenie, czy zrealizowane działania prowadziły do osiągnięcia zamierzonego celu;
– rzetelność, czyli sprawdzenie zgodności podejmowanych działań z postulatami wiedzy, techniki oraz zasadami dobrej wiary. 2. Kogo kontroluje NIK? Kontrola dokonywana przez NIK obejmuje:
– kontrolę działalności organów państwowych, czyli organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności, celowości i rzetelności (art. 203 ust. 1). Kontrola ta ma charakter obligatoryjny (konstytucyjne sformułowanie
NIK kontroluje) i dotyczy całokształtu działalności wskazanych podmiotów.
– kontrolę działalności organów samorządu terytorialnego, komunalnych osób prawnych i innych komunalnych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności i rzetelności (art. 203 ust. 2). Kontrola ta nie obejmuje więc kryterium celowości. Ma ona charakter fakultatywny (sformułowanie
NIK może kontrolować);
– kontrolę działalności innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych, lecz jedynie z punktu widzenia legalności i gospodarności, i tylko w zakresie, w jakim wykorzystują one majątek lub środki państwowe, lub komunalne oraz wywiązują się z zobowiązań finansowych na rzecz państwa (art. 203 ust. 3). Kontrola taka ma charakter fakultatywny. Może ona objąć prywatne podmioty gospodarcze, ale bez naruszenia zasady swobody działalności gospodarczej. 3. Kto inicjuje kontrolę NIK? Najwyższa Izba Kontroli podejmuje i przeprowadza kontrolę:
– na zlecenie sejmu i jego organów;
– z własnej inicjatywy, na podstawie własnych okresowych planów pracy;
– doraźnie, na wniosek Prezesa Rady Ministrów i Prezydenta RP. Zdjęcie przedstawia dużą salę prezydialną ze stołem, przy którym zasiada sześć osób.
Posiedzenie Kolegium NIK.
Obowiązki NIK wobec Sejmu RP
Obowiązki NIK | wobec Sejmu RP |
|---|---|
• analizuje wykonanie budżetu państwa i założenia polityki pieniężnej państwa | analizę przedkłada sejmowi |
• wydaje opinię w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów | opinię przedkłada sejmowi |
• sporządza sprawozdania o wynikach swojej kontroli i wnioskach | informacje przedkłada sejmowi |
• przedstawia coroczne sprawozdania ze swojej działalności | sprawozdanie przedstawia sejmowi |
• udziela odpowiedzi na interpelacje i zapytania posłów | obowiązek Prezesa NIK wobec sejmu |
• wydaje opinie o projektach ustaw | przedstawiciele NIK przedkładają opinie komisji sejmowej – na jej zlecenie |
Skład i sposób powołania NIK
Skład | Sposób powołania |
|---|---|
prezes | • powołany przez sejm za zgodą senatu na 6‑letnią kadencję |
wiceprezesi | • powoływani przez Marszałka Sejmu RP na wniosek Prezesa NIK |
14 członków | • powoływani przez Marszałka Sejmu RP na wniosek Prezesa NIK na trzy lata |
Schemat przedstawia organizację Najwyższej Izby Kontroli. Zwróć uwagę na podporządkowanie instytucji sejmowi, pozycję Prezesa NIK jako centralnego organu kierującego pracami Izby oraz strukturę wewnętrzną obejmująca kolegia i departamenty, które odpowiadają za merytoryczne prowadzenie kontroli.
Prezes NIK, co ma gwarantować jego apolityczność, nie może zajmować innego stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej, ani wykonywać innych zajęć zawodowych, nie może także należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu. Prezes NIK korzysta z immunitetu formalnego, o uchyleniu którego decyduje sejm (art. 206). Prezes NIK nie ponosi odpowiedzialności politycznej. Może być odwołany przez sejm w przypadku: zrzeczenia się stanowiska, uznania trwałej niezdolności do sprawowania funkcji ze względu na chorobę, skazania prawomocnym wyrokiem sądu za popełnienie przestępstwa, skazania przez Trybunał Stanu. Zdjęcie przestawia dojrzałego mężczyznę. Jego twarz jest owalna, są na niej zmarszczki. Mężczyzna ma szpakowate, krótko ostrzyżone włosy. Ubrany jest w garnitur, koszulę i krawat.
Marian Banaś – prezes Najwyższej Izby Kontroli od 2019 r. 2. Wiceprezesi NIK. Wiceprezesi Najwyższej Izby Kontroli są powoływani przez Prezydium Sejmu na wniosek Prezesa NIK. 3. Kolegium NIK. W skład kolegium wchodzą:
prezes, wiceprezesi, dyrektor generalny NIK i 14 innych członków powoływanych na okres 3 lat przez Prezydium Sejmu na wniosek Prezesa NIK, z założeniem, że 7 z nich jest powoływanych spośród przedstawicieli nauk prawnych i ekonomicznych, a 7 spośród wyższych rangą pracowników NIK (skład akademicko‑urzędniczy). Osoby wchodzące w skład Kolegium NIK są w wykonywaniu swych funkcji niezawisłe.
Do kompetencji Kolegium NIK należą:
– uprawnienia zatwierdzające (np. zatwierdzanie analizy wykonania budżetu państwa i założeń polityki pieniężnej);
– uprawnienia stanowiące (np. uchwalanie opinii w przedmiocie absolutorium dla rządu,
wniosków w sprawie rozpatrzenia przez sejm określonych problemów związanych z działalnością organów wykonujących zadania publiczne);
– uprawnienia opiniodawcze (np. opinie w przedmiocie programu kontroli). 4. Departamenty i delegatury. Naczelna Izba Kontroli jest zorganizowana w departamenty na szczeblu centralnym i delegatury na szczeblu terenowym. Zdjęcie przedstawia fronton dużego, wielopiętrowego gmachu Najwyższej Izby Kontroli w Warszawie. Po jego bokach są dwa skrzydła budynku.
Siedziba NIK w Warszawie.
Sprawdzenie, czy działania kontrolowanych jednostek są zgodne z wymaganiami wiedzy i techniki, a także zasadami dobrej wiary — (tu wybierz) 1. gospodarność, 2. rzetelność, 3. celowość, 4. legalność.
Kontrola tego, czy nakłady poniesione w trakcie działalności kontrolowanych jednostek przyniosły możliwie maksymalne korzyści, a także sprawdzenie, czy osiągnięto zakładany cel przy jak najmniejszych kosztach poszczególnych przedsięwzięć — (tu wybierz) 1. gospodarność, 2. rzetelność, 3. celowość, 4. legalność
Sprawdzanie, czy działania kontrolowanych jednostek prowadzą do osiągnięcia zamierzonego celu (celowość przedmiotowa) oraz sprawdzenie trafności wyboru metody realizacji zamierzonego celu (celowość metodyczna) — (tu wybierz) 1. gospodarność, 2. rzetelność, 3. celowość, 4. legalność
Rozwiąż quiz i wykonaj poniższe ćwiczenia.
Rozwiąż quiz. Przy każdym z pytań zaznacz prawidłowe dokończenie zdania. Następnie wykonaj kolejne ćwiczenia.
Sprawdź swoją wiedzę o Najwyższej Izbie Kontroli, biorąc udział w grze
Rzecznik Praw Obywatelskich
Wyjątkowe znaczenie w dziedzinie ochrony praw człowieka ma instytucja Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO), powołana ustawą z 15 lipca 1987 r. (wielokrotnie nowelizowaną). RPO został ustanowiony w celu zapewnienia jednostce ochrony przed naruszeniami prawa ze strony organów władzy publicznej i stoi na straży wolności oraz praw człowieka i obywatela wynikających zarówno z konstytucji, jak i innych aktów normatywnych. Jego działania mogą być podejmowane nie tylko w przypadku naruszenia prawa, lecz także w sytuacji naruszenia zasad współżycia i społecznego i sprawiedliwości społecznej.
Rzecznika Praw Obywatelskich powołuje sejm za zgodą senatu na pięcioletnią kadencję z możliwością jednokrotnej reelekcji. Rzecznikiem może być obywatel polski wyróżniający się wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wrażliwość społeczną. Kandydaturę na stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich wysunąć może marszałek sejmu lub grupa 35 posłów. Tylko w wyjątkowych okolicznościach (zrzeczenie się urzędu, trwała niezdolność do pełnienia obowiązków, sprzeniewierzenie się ślubowaniu) RPO może być odwołany z urzędu przez sejm przed upływem kadencji.
Ważną zasadą dotyczącą osoby Rzecznika Praw Obywatelskich jest jego apolityczność – Rzecznik nie może być członkiem partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić żadnej innej działalności publicznej, której nie daje się pogodzić z godnością jego urzędu. Obowiązuje go również zasada niepołączalności (incompatibilitas), zgodnie z którą nie wolno mu zajmować jednocześnie innego stanowiska z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej, ani wykonywać innych zajęć zawodowych.
Postępowanie przed RPO ma charakter odformalizowany i nieodpłatny. Zadania realizowane są w dwóch podstawowych formach: przez interwencje i wystąpienia w sprawach indywidualnych oraz przez inicjatywy i wystąpienia generalne dotyczące ogólnych problemów ochrony praw i wolności obywateli.
Przeanalizuj schemat dotyczący działań Rzecznika Praw Obywatelskich, zwróć uwagę na postępowanie w sprawie naruszenia praw lub wolności jednostek oraz środki oddziaływania ombudsmana.
– obywateli (cudzoziemców i bezpaństwowców) lub ich organizacji; z wnioskiem można wystąpić także w sprawach innych osób, nie tylko we własnej;
– organów samorządowych;
– z inicjatywy samego rzecznika, przy czym wystarcza samo powzięcie informacji o konkretnym przypadku naruszenia praw lub wolności jednostki.
Rzecznik nie jest związany wnioskiem, winien go jednak rozpatrzyć. Po zapoznaniu się z wnioskiem RPO samodzielnie decyduje o podjęciu lub odmowie podjęcia sprawy. Rzecznik może także poprzestać na wskazaniu wnioskodawcy przysługujących mu środków działania lub przekazać sprawę według właściwości. W każdym przypadku zawiadamia wnioskodawcę o powziętej decyzji. 2. Podjęcie sprawy zależy od uznania rzecznika i w takim przypadku może:
– samodzielnie prowadzić postępowanie wyjaśniające;
– zwrócić się o zbadanie sprawy do właściwych organów, a w szczególności do organów nadzoru, prokuratury, kontroli państwowej, zawodowej bądź społecznej;
– zwrócić się do sejmu o zlecenie Najwyższej Izbie Kontroli przeprowadzenia kontroli dla zbadania określonej sprawy lub jej części. 3. Jeżeli rzecznik zadecydował o samodzielnym podjęciu sprawy, wówczas przysługują mu szerokie kompetencje, a w szczególności:
– prawo badania każdej sprawy na miejscu;
– prawo żądania składania wyjaśnień;
– prawo żądania przedstawienia akt każdej sprawy prowadzonej przez organy administracji rządowej i samorządowej (ale nie przez inne organy państwowe) oraz przez organy organizacji społecznych i zawodowych, i przez organy jednostek organizacyjnych mających osobowość prawną;
– prawo żądania przedłożenia informacji o stanie sprawy prowadzonej przez sądy, ale z uwzględnieniem zasady niezawisłości sędziowskiej, a także przez prokuraturę i inne organy ścigania;
– prawo zlecania sporządzenia ekspertyz i opinii.
Na wszystkie organy, organizacje i instytucje nałożony został obowiązek współdziałania i udzielania pomocy rzecznikowi w realizacji jego funkcji. Po zbadaniu sprawy rzecznik może wyjaśnić obywatelowi, że nie stwierdził naruszenia praw i wolności lub w przypadku ich stwierdzenia podjąć interwencję dla załatwienia sprawy obywatela. Następuje to w formie wystąpienia kierowanego do podmiotu, w którego działalności stwierdzono naruszenie praw i wolności, ewentualnie także do jednostki nadrzędnej. W wystąpieniu rzecznik formułuje opinie i postulaty dotyczące sposobu załatwienia sprawy, może żądać wszczęcia postępowania dyscyplinarnego lub zastosowania sankcji służbowych. Wystąpienie nie jest jednak środkiem władczo rozstrzygającym, lecz jedynie sugerującym określone załatwienie sprawy. Adresat wystąpienia zobowiązany jest do poinformowania rzecznika, nie później niż w ciągu 30 dni, o podjętych działaniach lub zajętym stanowisku. Jeżeli odpowiedź nie jest zdaniem rzecznika zadowalająca, może on zwrócić się do organu nadrzędnego wobec danej jednostki o podjęcie określonych działań. 4. Poza wystąpieniami rzecznikowi przysługują następujące środki oddziaływania, związane z postępowaniem sądowym lub administracyjnym:
– żądanie wszczęcia postępowania w sprawach cywilnych, jak również wzięcie udziału w każdym toczącym się postępowaniu (na prawach przysługujących prokuratorowi);
– żądanie wszczęcia przez uprawnionego oskarżyciela postępowania przygotowawczego w sprawach o przestępstwa ścigane z urzędu;
– zwrócenie się o wszczęcie postępowania administracyjnego;
– zaskarżanie decyzji do sądu administracyjnego, a także uczestniczenie w tych postępowaniach na prawach przysługujących prokuratorowi;
– wystąpienie z wnioskiem o ukaranie, a także o uchylenie prawomocnego rozstrzygnięcia w postępowaniu w sprawach o wykroczenia;
– wniesienie rewizji nadzwyczajnej od każdego prawomocnego orzeczenia.
Raz jeszcze podkreślić należy, że żaden ze środków nie ma charakteru władczego, stąd siła oddziaływania rzecznika musi wynikać przede wszystkim z jego autorytetu. 5. W ramach podejmowania przez rzecznika wystąpień związanych z ogólnymi problemami dotyczącymi praw i wolności może on:
– przedstawiać właściwym organom, organizacjom i instytucjom oceny i wnioski zmierzające do zapewnienia skutecznej ochrony praw i wolności obywateli oraz usprawnienia trybu załatwiania ich spraw;
– występować do właściwych organów z wnioskami o podjęcie inicjatywy ustawodawczej bądź wydanie lub zmianę innych aktów prawnych, ale tylko w sprawach dotyczących praw i wolności obywateli;
– występować do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskami o zbadanie zgodności przepisów prawa z konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawami;
– występować do Sądu Najwyższego z wnioskami o podjęcie uchwały mającej na celu wyjaśnienie przepisów prawnych, które budzą wątpliwości lub których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie.
Mapa myśli obrazuje ustrojową pozycję Rzecznika Praw Obywatelskich. Warto zwrócić uwagę, że jego kadencja nie jest powiązana z kadencją sejmu oraz że rzecznik odpowiada wyłącznie przed sejmem - to właśnie te elementy wyznaczają jego niezależność w systemie organów państwa.
Rzecznik jest niezawisły i niezależny od innych organów państwowych. Tryb odpowiedzialności RPO przed sejmem określa ustawa. Gwarancjami niezawisłości RPO są:
immunitet (o ewentualnym uchyleniu immunitetu może postanowić tylko sejm);
apolityczność;
zakaz dodatkowego zatrudnienia (poza stanowiskiem profesora szkoły wyższej).
Kompetencje
Konstytucja RP powierza RPO stanie na straży wolności i praw człowieka i obywatela. Rzecznik nie jest wyposażony w żadne kompetencje stanowiące (nie może nadzorować działań organów państwa, uchylać ich decyzji, wydawać własnych postanowień). Ma za to szeroki zakres uprawnień kontrolnych. Z tego tytułu jest upoważniony do:
wglądu w działalność wszelkich organów państwa i analizę ich działań pod kątem przestrzegania przez nie praw oraz wolności człowieka i obywatela;
występowania do kompetentnych organów państwa z wnioskami o podjęcie działań na rzecz restytucji (przywrócenia/naprawienia) praw i wolności przysługujących zainteresowanym (np. do Prokuratora Generalnego z zawiadomieniem o naruszeniu przez organy państwa prawa w zakresie praw i wolności człowieka i obywatela, do Sądu Najwyższego – ze skargą kasacyjną, do sądów administracyjnych – o zbadanie legalności decyzji organów administracji publicznej, do organów administracji rządowej i samorządowej – z wnioskami o zmianę decyzji).
Szczególne uprawnienia
Występowanie do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności wszelkich aktów normatywnych z Konstytucją RP, ustawami, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi;
przedkładanie sejmowi i senatowi dorocznej informacji o stanie przestrzegania wolności i praw obywatela;
przedstawianie sejmowi i senatowi dorocznej informacji o swojej działalności.
Celem podjętego przez RPO postępowania jest pomoc obywatelom w obliczu bezprawnych działań organów władzy publicznej. RPO nie jest organem sądowym i nie może uchylać ani zmieniać decyzji już podjętych. Podejmując wyżej wymienione działania, wpływa na porządek prawny w dziedzinie praw i wolności.
Czy skarga do rzecznika Praw Obywatelskich to sformalizowany środek prawny, czy prosty wniosek dostępny dla każdego? Odpowiedź znajdziesz w filmie z wypowiedzią Adama Bodnara - ówczesnego Rzecznika Praw Obywatelskich - który krok po kroku wyjaśnia procedurę składania skargi.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RyTamO80pjbl3
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Skarga do Rzecznika Praw Obywatelskich.
Każdy urząd w państwie zaczyna się od słów - ale w przypadku Rzecznika Praw Obywatelskich nie są to słowa przypadkowe. To uroczyste ślubowanie, w którym RPO zobowiązuje się stać na straży naszych praw i wolności. Obejrzyj film z zaprzysiężenia Marcina Wiącka i zastanów się dlaczego ślubuje przed sejmem, co znaczy odwołanie się do sprawiedliwości społecznej i czy to tylko formalność, czy realna obietnica wobec obywateli? To dobry moment, żeby zobaczyć, jak konstytucyjne zasady nabierają życia.
Źródło nagrania: Sejm RP, sejm.gov.pl.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RtSf9xoTLSNug
Źródło nagrania: Sejm RP, sejm.gov.pl.
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Ślubowanie RPO.
Rzecznicy Praw Obywatelskich w Polsce | |
|---|---|
Imię i Nazwisko | Czas pełnienia funkcji |
Ewa Łętowska | od listopada 1987 r. do lutego 1992 r. |
Tadeusz Zieliński | od lutego 1992 r. do maja 1996 r. |
Adam Zieliński | od maja 1996 r. do czerwca 2000 r. |
Andrzej Zoll | od czerwca 2000 r. do czerwca 2005 r. |
Janusz Kochanowski | od lutego 2006 r. do kwietnia 2010 r. |
Irena Lipowicz | od czerwca 2010 r. do września 2015 r. |
Adam Bodnar | od września 2015 r. do lipca 2021 r. |
Marcin Wiącek | od lipca 2021 r. |
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
10 przykładów interwencji indywidualnych Rzecznika Praw Obywatelskich w 2017 r.Pan Mirosław, który opiekuje się starym, bardzo już niesamodzielnym ojcem, nie dostał świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ zgodnie z ustawą dostać je może tylko opiekun osoby, która sprawność utraciła w dzieciństwie albo z niepełnosprawnością się urodziła. Co prawda Trybunał Konstytucyjny uznał takie kryterium za niezgodne z Konstytucją, ale ustawa nie została zmieniona. W imieniu pana Mirosława skargę do Rzecznika Praw Obywatelskich napisała jego siostra, dzwoniąc do biura w Warszawie i prosząc o podjęcie działania.
Źródło: Biuro RPO, 10 przykładów interwencji indywidualnych Rzecznika Praw Obywatelskich w 2017 r., 4.01.2018, dostępny w internecie: rpo.gov.pl [dostęp 21.05.2020].
Rzecznik Praw Dziecka
Rzecznik Praw Dziecka nie został formalnie zaliczony w konstytucji do organów kontroli państwowej, jego charakter gwarancyjny oraz podobieństwo funkcji ochronnych do RPO uzasadniają ich wspólne omówienie, przy czym w konstytucji umieszczono go w rozdziale II - ze względu na wyspecjalizowaną funkcję ochrony praw najmłodszych.
Rzecznik Praw Dziecka (RPD) ustanowiony na podstawie art. 72 ust. 4 Konstytucji RP i działa na mocy ustawy z 6 stycznia 2000 r. Jego zadaniem jest czuwanie nad przestrzeganiem praw dziecka wynikających z konstytucji, ustaw oraz ratyfikowanych umów międzynarodowych, w szczególności Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ z 20 listopada 1989 r. w Nowym Jorku.
Kompetencje
RPD podejmuje działania na wniosek zainteresowanego lub z własnej inicjatywy (ex officio). Może zwrócić się do organów władzy publicznej, organizacji lub instytucji o wyjaśnienia i przedstawienie akt sprawy. Jeżeli stwierdzi naruszenie lub zagrożenie praw dziecka, może skierować sprawę do właściwych organów, w tym do Rzecznika Praw Obywatelskich.
Rzecznik Praw Dziecka nie posiada kompetencji stanowiących ani nadzorczych - jego rola polega inicjowaniu działań ochronnych i interwencyjnych. Corocznie przedstawia sejmowi i senatowi sprawozdanie ze swojej działalności oraz ze stanu przestrzegania praw dziecka w Polsce.
Rzecznicy Praw Dziecka w Polsce | |
|---|---|
Imię i Nazwisko | Czas pełnienia funkcji |
Marek Piechowiak | od 8 czerwca 2000 r. do 12 października 2000 r. |
Paweł Jaros | od 16 lutego 2001 r. do 7 kwietnia 2006 r. |
Ewa Sowińska | od 7 kwietnia 2006 r. do 30 czerwca 2008 r. |
Marek Michalak | od 25 lipca 2008 r. do grudnia 2018 r. |
Mikołaj Pawlak | od 14 grudnia 2018 r. do grudnia 2023 r. |
Monika Horna‑Cieślak | od grudnia 2023 r. |
Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji
Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji jest konstytucyjnym, niezależnym organem państwowym usytuowanym poza schematem trójpodziału władzy, jak gdyby między legislatywą a egzekutywą, przy zachowaniu wyraźnej odrębności wobec rządu. Powstała ona w 1992 r., funkcjonuje na mocy ustawy o radiofonii i telewizji z 29 grudnia 1992 r.
Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji jest organem kolegialnym i pluralistycznym. Składa się z dziewięciu członków, z których czterech powoływanych jest przez Sejm RP, dwóch przez Senat RP i trzech przez Prezydenta RP. Kadencja członka Rady trwa 6 lat i aby zachować ciągłość jej funkcjonowania, co dwa lata powoływana jest 1/3 składu Rady. Nie jest dopuszczalne ponowne powołanie na pełną kadencję.
Działanie KRRiT reguluje ustawa z dnia 29 grudnia 1992 r. o radiofonii i telewizji wraz z późniejszymi nowelizacjami. Określa ona zasady, tryb działania, organizację KRRiT oraz szczegółowe zasady powoływania jej członków.
Członek Rady nie może być posłem ani senatorem (art. 103 ust. 1 Konstytucji RP), nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności niedającej się pogodzić z pełnioną funkcją (art. 214 ust. 2). Osoby te mają wyróżniać się wiedzą i doświadczeniem w zakresie środków masowego przekazu.
W trakcie trwania kadencji członek Rady nie może być odwołany, chyba że w przypadku:
zrzeczenia się funkcji,
choroby trwale uniemożliwiającej sprawowanie funkcji,
skazania prawomocnym wyrokiem za popełnienie przestępstwa z winy umyślnej,
naruszenia przepisów ustawy stwierdzonego orzeczeniem Trybunału Stanu.
Prawem przewidziana została procedura politycznej odpowiedzialności Rady jako całości. Otóż co roku KRRiT przedstawia sprawozdanie ze swej działalności i jeżeli zostanie ono przez Sejm RP i Senat RP odrzucone, kadencja Rady wygasa, lecz wygaśnięcie musi być jeszcze potwierdzone przez Prezydenta RP.
Skład
W skład Rady wchodzi (po nowelizacji ustawy z 29 grudnia 2005 r.) 5 członków. Są oni wybierani przez: sejm – 2 członków, senat – 1, Prezydenta RP – 2. Kadencja członków KRRiT wynosi sześć lat, nie można zostać wybranym na druga, pełną kadencję. Kadencja rady może zostać skrócona wspólną decyzją sejmu i senatu (przez odrzucenie corocznego sprawozdania) zatwierdzoną przez prezydenta.
Zadania
KRRiT w szczególności:
• określa w porozumieniu z premierem kierunki polityki państwa w dziedzinie radiofonii i telewizji;
• określa warunki prowadzenia działalności przez nadawców;
• przyznaje koncesje na rozpowszechnianie i rozprowadzanie stacji telewizyjnych i programów radiowych;
• sprawuje kontrolę nadawców w granicach określonych ustawą;
• wydaje opinie o projektach aktów ustawodawczych dotyczących radiofonii i telewizji.
- Nazwa kategorii: [bold]kompetencje KRRiT[/]{value=50}
- Nazwa kategorii: projektowanie,[br] w porozumieniu[br] z Prezesem Rady Ministrów,[br] kierunków polityki państwa[br] w dziedzinie radiofonii[br] i telewizji{value=45}
- Nazwa kategorii: określanie,[br] w granicach upoważnień[br] ustawowych, warunków [br]prowadzenia działalności[br] przez nadawców{value=45}
- Nazwa kategorii: podejmowanie,[br] w zakresie przewidzianym[br] ustawą, rozstrzygnięć[br] w sprawach koncesji[br] na rozpowszechnienie[br] i rozprowadzanie programów {value=45}
- Nazwa kategorii: sprawowanie,[br] w granicach określanych[br] ustawą, kontroli [br]działalności nadawców{value=45}
- Nazwa kategorii: organizowanie[br] badań treści i odbioru[br] programów radiowych[br] i telewizyjnych{value=45}
- Nazwa kategorii: określanie [br]opłat abonamentowych, [br]opłat za udzielanie[br] koncesji oraz wpis [br]do rejestru{value=45}
- Nazwa kategorii: opiniowanie[br] projektów aktów[br] ustawodawczych oraz[br] umów międzynarodowych[br] dotyczących radiofonii[br] i telewizji{value=45}
- Nazwa kategorii: organizowanie[br] i inicjowanie [br]współpracy z zagranicą[br] w dziedzinie radiofonii[br] i telewizji{value=45}
- Nazwa kategorii: inicjowanie postępu[br] naukowo‑technicznego[br] i kształcenia kadr[br] w dziedzinie radiofonii[br] i telewizji{value=45}
- Nazwa kategorii: współpraca[br] z właściwymi organizacjami[br] i instytucjami w zakresie[br] ochrony praw autorskich,[br] praw wykonawców,[br] praw producentów [br]oraz nadawców programów[br] radiowych i telewizyjnych{value=45} Koniec elementów należących do kategorii [bold]kompetencje KRRiT[/]{value=50}
- Elementy należące do kategorii [bold]kompetencje KRRiT[/]
Rada, oprócz corocznego sprawozdania ze swej działalności składanego Sejmowi RP, Senatowi RP i Prezydentowi RP, przedstawia także coroczną informację o swej działalności oraz podstawowych problemach radiofonii i telewizji Prezesowi Rady Ministrów. W wykonywaniu swych kompetencji KRRiTV wydaje rozporządzenia, a w sprawach indywidualnych uchwały np. w sprawie nadania lub cofnięcia koncesji.
Zanim przejdziesz do strefy ćwiczeń - powtórz wiadomości z pomocą schematu.
Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji jako przedmiot zainteresowania politykówObserwacje pogłębiających się zależności występujących pomiędzy instytucjami politycznymi i instytucjami medialnymi doprowadziły do ukucia kilku kluczowych terminów, takich jak: mediatyzacja polityki rozumiana jako „proces narzucania systemowi politycznemu reguł i logiki działania właściwej środkom komunikowania masowego” (...), polityzacja mediów traktowana jako „próby ich zdominowania przez sferę polityki i wykorzystywania dla realizacji własnych, nierzadko stricte partyjnych celów” (...), paralelizm polityczny, zwany również paralelizmem polityczno‑medialnym, czyli „stopień i charakter powiązań pomiędzy mediami i partiami politycznymi lub, w szerszym znaczeniu, stopień, w jakim dany system medialny odzwierciedla główne podziały polityczne w społeczeństwie” (...), a także powszechne już określanie mediów masowych jako tzw. „czwartej władzy”, w której swoje odbicie powinna znajdować jedna z funkcji przypisywana środkom masowego przekazu zwana funkcją kontrolą, czyli tzw. watchdog, która „polega na nagłaśnianiu wydarzeń, spraw, działań instytucji i członków elit rządzących, patrzeniu na ręce politykom i obserwowanie ich poczynań” (...).
Wszelkie przytoczone wyżej terminy jednoznacznie podkreślają coraz silniejszą pozycję zdobywaną przez media i instytucje medialne i coraz większe zainteresowanie polityków środkami masowego przekazu.
Źródło: Marta Wąsicka, Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji jako przedmiot zainteresowania polityków, Poznań 2014, s. 111–112.
Podsumowanie
Organy kontroli państwowej są swoistymi „bezpiecznikami” demokracji - mają patrzeć władzy na ręce i reagować tam, gdzie może dojść do nadużyć. Rzecznik Praw Obywatelskich broni jednostki, Najwyższa Izba Kontroli rozlicza gospodarowanie środkami publicznymi, a Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji stoi na straży pluralizmu i wolności słowa w mediach. Jeśli jednak spojrzysz szerzej, zobaczysz całe spektrum konstytucyjnych instytucji kontrolnych - od Trybunału Konstytucyjnego i sądów po krajową Radę Sądownictwa i Rzecznika Praw dziecka - które razem tworzą system równowagi, chroniąc prawa człowieka i obywatela przed arbitralnością władzy.
Słownik
zasada, która zobowiązuje osoby sprawujące określone funkcje w państwie do nieangażowania się w żadną działalność polityczną; wiąże się to również z przynależnością do partii politycznej i związków zawodowych
instytucja prawna, dzięki której osoba z niej korzystająca nie podlega określonym przepisom
zasada organizacyjna w procesie podejmowania decyzji przez ciała zbiorowe w organizacjach społecznych lub organach państwa
zezwolenie na wykonywanie określonego typu działalności; przejaw reglamentacji działalności gospodarczej dokonywanej przez państwo
podleganie w działaniach wyłącznie konstytucji i ustawom
możliwość powtórnego wyboru tej samej osoby na to samo stanowisko