Słowo substancja zapewne nie jest Ci obce. Na co dzień używasz pojęcia substancja bardziej lub mniej intuicyjnie, ale czy wiesz jak się je definiuje?

Cukier, piasek, woda, woda morska, kwarc, żelazo, czy też ropa naftowa to w sensie fizycznym substancje. Fizyk mówiąc o substancji ma na myśli materię, która składa się z pewnych indywiduów (drobin), które posiadają masę. Chemicy natomiast często posługują się pojęciem substancja chemiczna. Rozumieją przez to te substancje, które dodatkowo mają stały, ściśle określony skład chemiczny.

Tak więc, substancją chemiczną jest czysta woda, natomiast już woda morska substancją chemiczną nie jest. Każda substancja chemiczna jest więc substancją w sensie fizycznym, ale już nie każda substancja w sensie fizycznym jest substancją chemiczną.

Aby lepiej poznać pojęcie substancja, jak i inne związane z tym pojęciem wykonaj poniższe polecenia i ćwiczenia

Substancje chemiczne

Polecenie 1

Poniżej wymieniono substancje - część z nich są to substancje jedynie w sensie fizycznym, a niektóre są też substancjami z punktu widzenia chemii.
Przyporządkuj podane substancje do właściwej kategorii:

RBCYg18C05zhM
Tlen Możliwe odpowiedzi: 1. Nie podtrzymujący spalania, 2. Gaz, 3. Bezbarwny, 4. Bezwonny, 5. Bezbarwny, 6. Podtrzymujący spalanie, 7. Bezwonny, 8. Gaz Tlenek węgla(IV) Możliwe odpowiedzi: 1. Nie podtrzymujący spalania, 2. Gaz, 3. Bezbarwny, 4. Bezwonny, 5. Bezbarwny, 6. Podtrzymujący spalanie, 7. Bezwonny, 8. Gaz
Polecenie 2

Woda, cukier, sól kamienna, soda oczyszczona, kwasek cytrynowy, złoto, srebro, miedź, glin, tlen, azot to substancje, z którymi spotykamy się w codziennym.
Podane poniżej substancje przyporządkuj do właściwej kategorii:

R7c9a8BqaQZIT
Tlen Możliwe odpowiedzi: 1. Nie podtrzymujący spalania, 2. Gaz, 3. Bezbarwny, 4. Bezwonny, 5. Bezbarwny, 6. Podtrzymujący spalanie, 7. Bezwonny, 8. Gaz Tlenek węgla(IV) Możliwe odpowiedzi: 1. Nie podtrzymujący spalania, 2. Gaz, 3. Bezbarwny, 4. Bezwonny, 5. Bezbarwny, 6. Podtrzymujący spalanie, 7. Bezwonny, 8. Gaz
Polecenie 3

Jak myślisz, co zdecydowało, że akurat taki podział jest właściwy? Przeanalizuj poniższą grafikę, a następnie podaj po pięć przykładów innych substancji prostych i złożonych.

R67nyIoyvshI8
Podział substancji
Źródło: Dariusz Adryan, Agnico-Eagle , Ben Mills, André Karwath aka Aka, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-NC 3.0.
RzQDsA5wmzJQU
(Uzupełnij).
RpkEr8X6kfnf2
(Uzupełnij).

Na poniższej ilustracji przedstawiono przykłady substancji prostych:

R1jFfICHL96AF
Wygląd i stan skupienia niektórych substancji prostych.
Źródło: Materialscientist (http://commons.wikimedia.org), Pbsouthwood (http://commons.wikimedia.org), Thegreenj (http://commons.wikimedia.org), i-Res Images of Chemical Elements (http://commons.wikimedia.org), Markus Brunner (http://commons.wikimedia.org), licencja: CC BY-SA 3.0.
1
11
Polecenie 4

Skonstruuj mapę pojęć wokół słowa „substancje”. W tym celu skorzystaj z haseł takich jak „proste”, „złożone”, dodatkowo scharakteryzuj je oraz podaj po dwa przykłady substancji prostych i złożonych występujących w różnych stanach skupienia (gazowym, ciekłym lub stałym).

RwhrvytYe6DTs
Ilustracja opisuje instrukcję obsługi mapy pojęć. Po najechaniu na dane pole mapy pojęć, wyświetla się menu, dzięki któremu możesz edytować mapę myśli: - pierwszy kafelek z rysunkiem dymka ze znakiem plus powoduje dodawanie kolejnego pola; - drugi kafelek z dwoma ogniwami niżej łańcucha służy do konwertowania w link; - kafelek z linią przerwaną służy do łączenia lub rozłączania kafelków; kliknij przycisk dla danego pola, a następnie pole, które chcesz połączyć lub rozłączyć; - dwa kafelki z zieloną i czerwoną linią dają możliwość zmiany koloru linii, łączącej pola; kliknij przycisk dla danego pola, a następnie drugie pole, połączone z pierwszym; - kafelek z literą „A” służy do zwiększania i zmniejszania pól oraz tekstu; - kafelek z dwiema strzałkami wykorzystuje się do zmiany koloru pola; - kliknięcie kafelka z rysunkiem kosza powoduje usunięcie danego pola; - dodawanie załączników w tym trybie jest nieaktywne; - możesz dodać opis danego pola, klikając ostatni przycisk po prawej stronie.
Źródło: GroMar Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R2cKVFryGuKIj
Źródło: GroMar Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Polecenie 4

Opisz substancje proste oraz substancje złożone. Podaj ich charakterystykę oraz po dwa przykłady substancji prostych i złożonych występujących w różnych stanach skupienia (gazowy, ciekły i stały)

RYnd4TWOp5vGA
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 5
R1Krabn2AYCuo
Spośród poniższych wybierz i zaznacz wszystkie substancje złożone.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Polecenie 6

Zastanów się i odpowiedz na pytanie – czy mieszaninę fosforu i siarki możemy nazwać substancją złożoną? Swoją odpowiedź uzasadnij.

R1dKQlJ4DPbOr
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Polecenie 7
R1U1sgNLbbd8u
Połącz w pary substancje chemiczne z ich poprawnymi opisami.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Polecenie 8

Obejrzyj poniższy film i zastanów się, co świadczy o fakcie, że cukier spożywczy jest substancją złożoną? Zapisz swoje spostrzeżenia.

RiQkxXepe0CAv
Film na temat budowy substancji złożonej.
R1MejrhRx37Wm
(Uzupełnij).

Substancje chemiczne dzielą się na proste oraz złożone. Substancje proste to pierwiastki chemiczne, natomiast złożone to związki chemiczne. Więcej na temat budowy pierwiastków i związków chemicznych poznasz w dalszej części nauki chemii.

W jakich stanach skupienia występują substancje?

1
Polecenie 9

Obejrzyj poniżse filmy i odpowiedz na pytanie - jakie trzy podstawowe stany skupienia rozróżniamy i jakie cechy posiadają te stany. Odpowiedź zapisz w polu pod filmami.

R1WaTrZ5gbi9Z
Animacja prezentuje zagadnienie różnych stanów skupienia materii.
R9SvI0jpeA4Yw
Nagranie badające gaz, ciecz i ciało stałe.
R15ikaEKMRUBV
(Uzupełnij).

PlazmaplazmaPlazma to gaz, będący najczęściej mieszaniną jonów. We Wszechświecie jest ona najczęściej występującym stanem materii. Są z niej zbudowane gwiazdy (np. Słońce) oraz cała przestrzeń międzygwiezdna. Na Ziemi występuje rzadko, ale można ją zaobserwować przy wyładowaniach atmosferycznych (np. podczas burzy), w zorzy polarnej, płomieniu świecy czy promieniu lasera. Techniczne zastosowanie plazmy jest szerokie, a najbardziej znane produkty, w których się ją wykorzystuje, to telewizory z ekranem plazmowym (PDP – od ang. plasma display panel), świetlówki oraz neonówki.

Powyżej wymieniono podstawowe stany skupienia materii, jednak dotąd poznano ich więcej. W fizyce XXI wieku można wyróżnić kilka kolejnych stanów skupienia materii, jak np. stan nadciekły (kondensat Bosego Einsteina), czyli moment, w którym materia nie wykazuje żadnej lepkości.

1
Polecenie 10

Obejrzyj poniżse filmy i zwróć uwagę na przemiany jakie zachodza pomiędzy stanami skupienia, a następnie odpowiedz na pytania pod filmami

R149560FTCIcX
Film obrazujący zmiany stanu skupienia związane są ze zmianą temperatury.
R1bnBW9n0uBKg
Animacja prezentująca parowanie i wrzenie.
RRHYd9eXKDqMx
(Uzupełnij).
Polecenie 11
RqQLRDEOcbDd5
Zapoznaj się z poniższym tekstem. Zaznacz na zielono nazwy dwóch przemian, o których mowa poniżej. Na żółto podświetl nazwę substancji, która pojawiła się w tym fragmencie tekstu
R16V2q33WDhG7
Kamfora. Źródło: https://zpe.gov.pl/a/kamfora/DdScYYgXW
Polecenie 12
RXs9i3kMrsPlT
Połącz w pary nazwę pojęcia z jego definicją.
R1LGhlLVckBf4
Ćwiczenie 1
Kasia, Asia i Marek rozmawiają o tym skąd bierze się rosa na trawie i dlaczego powstaje ona nad ranem. Zapoznaj się z opinią każdej z osób, a następnie oceń ich prawdziwość. Zaznacz opinię zgodną z prawdą. Możliwe odpowiedzi: 1. Kasia: Rosa powstaje wskutek skroplenia pary wodnej podczas jej oziębienia nad ranem, gdy temperatura przy gruncie obniża się., 2. Asia: Rosa powstaje wskutek skroplenia pary wodnej na trawie, ponieważ skraplanie łatwiej zachodzi na małych powierzchniach, jak np. liście trawy., 3. Marek: Rosa powstaje na skutek odparowania wody z gruntu, na którym rośnie trawa.
Źródło: ZPE, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 13

Podczas gorącej kąpieli na łazienkowym lustrze pojawiają się małe kropelki wody. Wyjaśnij, jak nazywa się to zjawisko i dlaczego ono zachodzi.

Rt69gE6LqBISG
(Uzupełnij).

Zmiany stanu skupienia nie zachodzą dowolnie, ale w określonej temperaturze. Temperatura wrzenia jest temperaturą, w której ciecz ze stanu ciekłego przechodzi w stan gazowy gwałtownie i w całej swojej objętości. Temperatura topnienia to temperatura, w której substancja w stanie stałym przechodzi w stan ciekły – topi się.

RU9u1cNbIoDqV
Aplikacja interaktywna do wykonania zadania. Lewą połowę okna zajmuje schemat przebiegu zmian stanów skupienia materii. Składa się on z trzech kół wypełnionych zielonymi kulkami połączonych parami strzałek o przeciwnych zwrotach. Koła i strzałki tworzą trójkąt równoboczny. Koło w lewym dolnym rogu wypełnione jest dużą liczbą kulek i opatrzone etykietką ciało stałe. Koło w prawym dolnym rogu ma mniejszą liczbę kulek, a koło u góry ma ich tylko kilka. Koła te nie mają etykietek. Przy każdej z sześciu strzałek ułożonych w trzy pary znajdują się pomarańczowe kwadraty będące miejscami na etykietki. Po prawej stronie okna aplikacji znajdują się etykietki do umieszczenia na schemacie. Wymieniając od góry są to: sublimacja, ciecz, gaz, parowanie, skraplanie, krzepnięcie, topnienie, resublimacja. Zadanie polega na przeciąganiu etykietek w przeznaczone dla nich miejsca. Wynik operacji można zweryfikować, klikając przycisk Sprawdź w prawym dolnym rogu.
Zmiany stanów skupienia
Źródło: Tomorrow sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Podsumujmy najważniejsze informacje

  1. Substancja chemiczna zbudowana jest z określonych drobin i ma sciśle określony skład chemiczny.

  2. Substancja chemiczne dzielimy na proste (pierwiastki chemiczne) i złożone (związki chemiczne).

  3. Substancje obecne w przyrodzie mogą występować w trzech podstawowych stanach skupienia.

  4. Procesy prowadzące do zmiany tych stanów to topnienie, krzepnięcie, parowanie, skraplanie, sublimacja i resublimacja.

  5. Proces topnienia polega na zmianie stanu skupienia ze stałego w ciekły.

  6. Proces krzepnięcia polega zmianie stanu skupienia z ciekłego w stały.

  7. Podczas procesu topnienia ciało pobiera ciepło z otoczenia.

  8. Podczas procesu krzepnięcia ciało oddaje ciepło do otoczenia.

  9. Woda krzepnie, a lód topnieje w temperaturze 0°C.

Słownik

krzepnięcie
krzepnięcie

zjawisko zmiany stanu skupienia ciała z ciekłego na stały. Jest to przemiana odwrotna do zjawiska topnienia.

parowanie
parowanie

zmiana stanu skupienia polegająca na przejściu ciała ze stanu ciekłego w parę (stan gazowy). Zjawisko to zachodzi na powierzchni cieczy.

plazma
plazma

czwarty stan skupienia materii, w którym nośniki dodatnich i ujemnych ładunków tworzą rodzaj gazu (gaz zjonizowany).

skraplanie
skraplanie

zjawisko polegające na przejściu pary lub gazu w stan ciekły.

sublimacja
sublimacja

zjawisko bezpośredniego przejścia ciała ze stanu stałego w stan gazowy, z pominięciem stanu ciekłego.

resublimacja
resublimacja

zjawisko bezpośredniego przejścia ciała ze stanu gazowego w stan stały, z pominięciem stanu ciekłego.

topnienie
topnienie

zjawisko polegające na zmianie stanu skupienia ciała ze stałego w ciekły. Zachodzi w stałej temperaturze, nazywanej temperaturą topnienia. Jest ona charakterystyczna dla danej substancji.

wrzenie
wrzenie

przemiana cieczy w gaz, przypominająca zjawisko parowania. Zjawisko zachodzi jednak nie tylko na powierzchni cieczy, lecz w całej jej objętości.

bg‑gold

Notatnik

RJyfGLrcRFi0z
(Uzupełnij).