Nihil difficile: Ekspansja terytorialna Rzymu: podboje, prowincje - Historia starożytnego Rzymu

R1PUFKETMFZPG

Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Ekspansja terytorialna Rzymu: podboje, prowincje

„W ciągu niecałych pięćdziesięciu trzech lat [219‑167 p.n.e.] prawie cały świat dostał się pod wyłączną władzę Rzymu, co nigdy przedtem się nie zdarzyło”.
CART1 Źródło: Polibiusz, Dzieje, ks. I, rozdz. 1, tłum. S. Hammer, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Tak pisał PolibiuszPolibiuszPolibiusz, grecki historyk II w. p.n.e., w swoich Dziejach. Gdy wspominał o „świecie”, miał na myśli świat hellenistycznyHellenowiehellenistyczny i basen Morza Śródziemnego.

Załączone mapy prezentują wzrost terytorium państwa rzymskiego od IV do III w. p.n.e.

R16T9ZKF39D281

Mapa przedstawia rozwój terytorialny imperium rzymskiego w IV wieku przed naszą erą. Kolorem jasnożółtym przedstawiono basen Morza Śródziemnego, w tym obszar całej Europy. Na niebiesko zaznaczono akweny. Środkowo‑zachodnia część Półwyspu Apenińskiego z wypunktowanymi miastami: Rzym, Neapol, Weje, zaznaczona jest kolorem brązowym. W lewym dolnym rogu mapy znajduje się jej legenda. — Mapa przedstawiająca zakres władzy Rzymu w IV w. p.n.e.
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

R18A9CK3JNAUN1

Mapa przedstawia zakres władzy Rzymu w III wieku przed naszą erą. Na mapie kolorem jasnożółtym przedstawiono basen Morza Śródziemnego, w tym obszar całej Europy. Na niebiesko zaznaczono akweny. Półwysep Apeniński z wypunktowanymi miastami: Ankora, Weje, Rzym, Kapua, Neapol, Tarent, Brundyzjum zaznaczony jest kolorem brązowym. Kolorem ciemnoszarym zaznaczono posiadłości Kartaginy: północną część Afryki, wyspy Sardynię i Korsykę oraz większą część Sycylii.
W lewym dolnym rogu mapy znajduje się jej legenda. — Mapa przedstawiająca zakres władzy Rzymu w III w. p.n.e.
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Zapoznaj się z prezentacją dotyczącą pierwszych podbojów Rzymu.

RGOONQN41RDB61

R11STCVNXU6EP

Ćwiczenie 1

Ćwiczenie 2

Na podstawie informacji zamieszczonych w materiale, dokonaj datowania załączonego artefaktu: podaj terminusterminus,-i mterminus postpost z acc.post quemqui, quae, quodquem (łac. termin, po którym coś się wydarzyło), czyli najpóźniejsze możliwe wydarzenie (datę) z historii Rzymu, po którym talerz ten mógłby zostać wytworzony.

R1MuQFl5xiOYq

Ilustracja — Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

RVBGCSLDN2H67

R1UCDSSGUEV2R

Ćwiczenie 2

Wojny punickie

Przyczyny wojen

Konflikt Rzymu z Kartaginą w znacznym stopniu wynikał z ekspansji Rzymian w basenie Morza Śródziemnego. W okresie podboju Italii nastąpił rozwój handlu i rzemiosła, a kupcy rzymscy nawiązali kontakty handlowe z różnymi krajami śródziemnomorskimi. Doprowadziło to do rywalizacji z Kartaginą, republiką kupiecką, założoną – według tradycji – w 814 r. p.n.e. przez osadników z fenickiego (łac. Poeni – Fenicjanie, punicus – fenicki, bella punica – wojny fenickie) miasta Tyru. Od ok. 600 r. p.n.e. była ona potęgą handlową i morską w zachodniej części Morza Śródziemnego. Zainteresowanie Rzymu Sycylią musiało więc doprowadzić do otwartego konfliktu interesów z Kartaginą, która od dawna uważała tę wyspę za swoją strefę wpływów.

I wojna punicka: 264‑241 r. p.n.e.

Rozpoczęła się ona od sporu o Sycylię. Rzymianie starali się zająć wyspę, ale Kartagińczycy, dowodzeni przez Hamilkara Barkasa, stawiali zacięty opór. Doprowadziło to do znacznego wyczerpania obu stron. Aby przełamać impas Rzymianie zbudowali flotę składającą się ze statków wyposażonych w pomosty, co umożliwiło żołnierzom rzymskim przechodzenie w trakcie bitwy na okręty kartagińskie. Okazało się to bardzo dobrą taktyką. Wojska rzymskie zaczęły odnosić sukcesy. W 241 r. p.n.e. pokonały okręty punickie u wybrzeży Wysp Egadzkich, na zachód od Sycylii. W tym samym roku na prośbę Kartaginy zawarto pokój, na mocy którego musiała ona oddać Sycylię i zapłacić Rzymowi odszkodowanie wojenne.

II wojna punicka: 218–201 p.n.e.

Kartagińczycy zaczęli zatem szukać nowych obszarów ekspansji. Hamilkar Barkas skolonizował południowo wschodnią część Półwyspu Iberyjskiego, a stolicę tych nowych posiadłości, położoną na samym wybrzeżu, nazwał Nową Kartaginą. Rzym poczuł się zaniepokojony punickimi podbojami na Półwyspie Iberyjskim. W 219 r. p.n.e. syn Hamilkara, Hannibal, wychowany w nienawiści do Rzymian, zdobył sprzymierzone z Rzymem miasto Sagunt, co stało się początkiem II wojny punickiej (218–201 r. p.n.e.). Hannibal postanowił uprzedzić atak rzymski i sam na czele armii wyruszył do Italii. Ku zaskoczeniu Rzymian Kartagińczycy przeprawili się przez trudne do przebycia ścieżki alpejskie i wylądowali na tyłach wojsk rzymskich. W 217 r. p.n.e. w bitwie nad Jeziorem Trazymeńskim Hannibal zadał pierwszą wielką klęskę Rzymowi. Senat powołał wówczas Fabiusza Maksimusa na urząd dyktatora, ten jednak unikał decydującego starcia, czym zyskał sobie przydomek „Cunctator” (dosłownie: „osoba, która coś opóźnia”). Dopiero pod naciskiem senatorów główne siły Rzymian zaatakowały Punijczyków. W 216 r. p.n.e. podczas bitwy pod Kannami Hannibalowi udało się okrążyć wojska rzymskie, po czym Punijczycy dokonali potwornej rzezi Rzymian. Na polu walki legło 50 tys. żołnierzy rzymskich. Wódz kartagiński miał jednak zbyt mało wojska, aby zaatakować sam Rzym. Rzymianie natomiast, znów unikając większych starć w Italii, zaatakowali przeciwnika na jego terytorium. Podczas gdy Hannibal bezczynnie przebywał w Italii, wódz rzymski Publiusz Korneliusz Scypion w 209 r. p.n.e. zdobył Nową Kartaginę. Po tym sukcesie postanowił zastosować taktykę punicką i wylądował w Afryce z zamiarem uderzenia na stolicę Kartagińczyków. Hannibal opuścił więc Italię i wrócił bronić ojczyzny. Jednak w 202 r. p.n.e. pod Zamą Scypion odniósł nad nim wielkie i decydujące zwycięstwo. Kartagina skapitulowała i została upokorzona: utraciła wszelkie ziemie leżące poza Afryką (iberyjskie posiadłości Punijczyków stały się prowincją rzymską o nazwie „provincia Hispania”), otrzymała zakaz posiadania floty i prowadzenia wojen bez zgody Rzymu. Wódz Kartagińczyków popełnił samobójstwo na wygnaniu w 189 r. p.n.e. zażywając truciznę, noszoną w pierścieniu podarowanym przez ojca.

Legenda Hannibala była tak silna, iż Rzymianie ukuli powiedzenie: Hannibal ante portas! (łac. 'Hannibal u bram'), które stało się synonimem nadchodzącego zagrożenia.

III wojna punicka: 149–146 r. p.n.e.

Chociaż Rzymianie odnieśli sukces w czasie dwóch pierwszych wojen punickich, jednak ponieśli też kilka upokarzających porażek. Spowodowało to chęć szukania zemsty i odniesienia całkowitego zwycięstwa. Katon Starszy, mówca, polityk, pisarz rzymski, cenzor; zagorzały przeciwnik Kartaginy, każde swoje przemówienie w senacie, nawet jeśli nie dotyczyło ono kwestii punickiej, zwykł kończyć zdaniem: Ceterum censeo Carthaginem delendam esse („A poza tym sądzę, że Kartaginę należy zniszczyć”). Uważał on, że Rzymianie nigdy nie będą mieli poczucia bezpieczeństwa i wolności, dopóki Kartagina nie zostanie unicestwiona. Takie nastawienie przyczyniło się do całkowitego zniszczenia miasta na końcu III wojny punickiej. Teren, który zajmowało miasto, został zaorany, a mieszkańcy zostali sprzedani w niewolę. Historycy debatują nad tym, czy pola zostały również posypane solą, by nic na nich nie wyrosło. Rzymianie na podbitym terenie utworzyli swą nową prowincję – Afrykę.

Galeria mediów prezentuje ikonografię związaną z historią wojen punickich.

R1ZCS8ZMKCV7T

Czarnobiała grafika przedstawia popiersie mężczyzny z brodą w hełmie na głowie. Ukazany jest z lewego profilu. Spod hełmu wystają krótkie kręcone włosy. Mężczyzna ma duży prosty nos, wyraźnie zarysowane zmarszczki na czole oraz niewielki zarost. Przez ramiona ma przerzucony płaszcz spięty na jednym ramieniu. — Popiersie Hannibala
Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Hannibal#/media/Plik:Mommsen_p265.jpg, domena publiczna.

R1EQ6R9A39PJA

W centrum obrazu znajduje się ogromny ciemnoszary słoń, na którego grzbiecie siedzi mężczyzna. Jest on ubrany w jasną zbroję i żółtą pelerynę; na głowie ma hełm z pióropuszem. W prawej ręce trzyma włócznię. Wokół stoją lub klęczą ludzie. Tło stanowią góry i pochmurne niebo. — Hannibal przeprawiający się przez Alpy, Nicolas Poussin, XVI/XVII w. Narodowe Muzeum Capodimonte, Neapol, Włochy
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

R1CNTTF7B5RBD

Mapa przedstawia przebieg drugiej i trzeciej wojny punickiej. Państwo rzymskie po 238 roku przed naszą erą obejmowało obszar dzisiejszych Włoch. Granice państwa przechodziły wzdłuż miasta Rzym i Brundisium. Wyspy należące do państwa rzymskiego to Sardynia, Sycylia i Korsyka. Obszar północno‑zachodniej Macedonii również należał do państwa rzymskiego. Sprzymierzeńcy Rzymian znajdowali się na granicy Alp, wokół rzeki Rodan oraz na granicy Pirenejów i na południu dzisiejszej Grecji. Państwo kartagińskie po 283 roku przed naszą erą obejmowało obszar dzisiejszej południowo - wschodniej Hiszpanii oraz mały fragment wybrzeża zachodniej części Afryki. Należały do niego również tereny wybrzeża afrykańskiego mające swą granicę wzdłuż miast Kartagina i Hadrumetum. Terytoria utracone przez Kartaginę po drugiej wojnie punickiej w 218‑210 roku przed naszą erą to wybrzeża dzisiejszej Hiszpanii. Granice utraconego terytorium przebiegały wzdłuż Nowej Kartaginy i miasta Sagunt. Terytoria utracone przez Kartaginę po trzeciej wojnie punickiej w 149‑146 roku przed naszą erą to terytoria przebiegające w okolicy Kartaginy i Hadrumetum oraz mały obszar na zachód od tych miast. Trasa wyprawy Hannibala w 2 wojnie punickiej przebiegała przez Nową Kartaginę, Sagunt, góry Pireneje, Alpy, wzdłuż dzisiejszych Włoch do basenu Morza Śródziemnego, a zakończyła się w mieście Hadrumetum. Trasa wyprawy Rzymian podczas trzeciej wojny punickiej przebiegała od Rzymu do Kartaginy przez Morze Tyrreńskie. Na mapie zaznaczono 5 bitew: pierwsza w miejscowości Trebia w 218 roku przed naszą erą, druga nad Jeziorem Trazymeńskim w 217 roku przed naszą erą, trzecia bitwa pod Kannami w 216 roku przed naszą erą, czwarta w Metaurus w 207 roku przed naszą erą, natomiast piąta pod Zamą w 202 roku przed naszą erą. — Mapa przedstawiająca przebieg drugiej i trzeciej wojny punickiej
Źródło: Contemplus.sp. z o.o., Stentor, Poznać przeszłość, zrozumieć dziś, licencja: CC BY-SA 3.0.

RRDG82E5LCBEH

Czarnobiała fotografia przedstawia wyrzeźbione popiersie starego mężczyzny. Ma pomarszczoną twarz, duży nos, powieki opadające na oczy. Kąciki ust skierowane są w dół. Mężczyzna ma wysokie czoło oraz krótkie włosy. — Popiersie nieznanego mężczyzny, czasami identyfikowanego jako Katon Starszy. Skan z książki, XIX/XX w.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

R1B25MBX6DQ2S

Fotografia przedstawia ruiny kamiennych budowli. Równolegle i prostopadle do siebie wystają z ziemi pozostałości murów. Całość zajmuje duży obszar. Podłoże jest piaszczyste, tylko gdzieniegdzie rośnie rzadka trawa. Po prawej stronie ilustracji, między ruinami, rośnie niewysokie drzewo iglaste. Tło stanowi panorama współczesnego miasta. — Ruiny Kartaginy
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

bg‑olive

Ciekawostka

6,6

R1GCMZMN6GZUM

Obraz przedstawia starszego mężczyznę, pochylonego nad stołem przy pracy. Na drewnianym stole znajdują się księgi, globus, przybory do pisania, lustro i przybory geometryczne. Mężczyzna ma gęste ciemne włosy i bujną siwą brodę. Prawą dłoń opiera na globusie, lewą, wspartą na blacie stołu, podpiera głowę. — Archimedes, Domenico Fetti, XVI w., Galeria Drezdeńska, Drezno, Niemcy
Źródło: domena publiczna.

Grek ArchimedesArchimedesArchimedes, jeden z największych filozofów i matematyków starożytności, zginął w czasie zdobycia SyrakuzSyrakuzy łac. SyracusæSyrakuz przez Rzymian w okresie II wojny punickiej. Jego śmierć opisał grecki filozof i pisarz PlutarchPlutarch Plutarch.

Wtedy Archimedes miał uwagę zajętą jakimś rysunkiem i, pogrążony duszą i wzrokiem w rozmyślaniach,
nie zauważył ani wtargnięcia Rzymian, ani zdobycia miasta, gdy nagle stanął przed nim jakiś żołnierz i oznajmił mu, że wzywa go MarcellusMarcellus [czyli zdobywca Syrakuz]. Archimedes odmówił pójścia za nim, dopóki nie doprowadzi zadania do końca i nie znajdzie dlań dowodu. Żołnierz wpadł w gniew i, wydobywszy miecz, zabił go.
Indeks dolny (Źródło: Plutarch, Żywot Marcella, 19.4–6. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu)) Indeks dolny koniec

Wedle innej wersji Archimedes, zajęty kreśleniem figur geometrycznych
na piasku, krzyknął do rzymskiego legionisty, zanim ten pozbawił go życia: Nolinolo, nolle, noluiNoli turbareturbo 1turbare circuloscirculus,-i mcirculos meosmeus 3meos! (Nie niszcz moich kół)

Dalsze podboje Rzymu

Najważniejsze podboje Rzymu od I w. p.n.e. do II w. n.e. zostały zamieszczone na osi czasu. Zapoznaj się z nimi i wykonaj zadania.

R19E31GTNNHGX1

bg‑olive

Ciekawostka

6,6

W czasie podbojów zwycięski wódz rzymski miał prawo odbyć tzw. triumf, który przybierał postać uroczystej parady. Na początku pochodu prezentowano łupy. Następnie szli jeńcy wojenni. Za nimi podążali senatorowie i urzędnicy, po nich sam wódz, dalej – jego oficerowie i żołnierze. Procesja posuwała się wolno, zdarzało się, że przemarsz trwał nawet kilka dni. Kulminację triumfu stanowiły ofiary składane Jowiszowi, głównemu bogowi rzymskiemu. Na zakończenie odbywały się wystawne biesiady. Ku czci zwycięskiego wodza bito monety i wznoszono różnego rodzaju pomniki.

R1E25S6QJX569

Fotografia przedstawia budowlę w kształcie jednoprzęsłowego łuku. Zbudowany jest z białego marmuru. Po obu stronach wejścia ściany łuku ozdobione są półkolumnami z bogato zdobionymi głowicami; między kolumnami - wyryte napisy. Nad wejściem znajduje się relief przedstawiając pochód ludzi niosących zdobycze wojenne. W górnej części łuku wyryto napis w języku łacińskim. — Łuk tryumfalny Tytusa, I w., Rzym
Źródło: Carole Raddato, licencja: CC BY 2.0.

bg‑gray2

Informacje na temat architektury kommemoratywnej w Rzymie, w tym łuku tryumfalnego TytusaTytus łac. Titus Flavius VespasianusTytusa, czy kolumny cesarza TrajanaTrajan łac. Marcus Ulpius TraianusTrajana znajdziesz w module Architektura Rzymu i Pompejów w rozdziale zatytułowanym Zabudowa antycznego Rzymu.

Jak wyglądał strój tryumfatora dowiesz się w rozdziale:Togi i chlamidy, czyli w co ubierali się starożytni; moduł: Życie domowe i rodzinne w starożytnej Grecji i Rzymie.

R12V4X6NA9DXO

Ćwiczenie 3

RBSK65HUPH3RS

Ćwiczenie 4

Wszystko o prowincjach

Definicja prowincji

Termin prowincja (łac. provincia,-ae) oznaczał pierwotnie zakres działalności urzędnika i powierzone mu zadania. Pojęcie to nie było zatem związane z terytorium, ale z osobą. Tereny poza Italią podbite przez Rzym zaczęto nazywać prowincjami właśnie dlatego, że na ich obszarze działał urzędnik mający wykonywać określone zadania. Za czasów cesarstwa były to tereny podbite przez Rzymian i dołączone do imperium.

Namiestnicy

Ponieważ liczba prowincji stale rosła (za czasów Oktawiana Augusta było ich 30, dwa wieki później prawie 50, a w IV w. już 120), obowiązkiem rządzących było wyznaczenie namiestników, którzy zarządzaliby nimi. Cesarz August wyodrębnił tzw. prowincje cesarskie i prowincje senackie. W prowincjach cesarskich stacjonowało wojsko i zarządzanie nimi było całkowicie w rękach cesarza, czyli namiestnicy byli mianowani bezpośrednio przez władcę. Do prowincji senackich namiestników wyznaczał senat, z reguły przez losowanie z wytypowanych wcześniej kandydatów. Cesarz dysponował jednak prawem rekomendacji, które było dla senatu wiążące. W obydwu kategoriach prowincji namiestnicy musieli wywodzić się ze stanu senatorskiego. August stworzył także pewną liczbę mniejszych prowincji tzw. prokuratorskich, które również podlegały jego kompetencji, ale w których namiestnikami byli przedstawiciele stanu ekwickiego, drugiego co do znaczenia w Rzymie. Z reguły były to małe prowincje, prokurator nie miał w nich pełnej samodzielności, a nadzór nad nimi sprawował namiestnik sąsiadującej prowincji większej (jak Syria nad Judeą).

Egipt – prowincja na wagę … zboża

Osobne miejsce w systemie zarządzania prowincjami przez Augusta zajmował Egipt. Był on traktowany przez cesarza, jako osobista zdobycz w wojnie z Kleopatrą VII. Specjalna ranga Egiptu wynikała przede wszystkim z faktu, że stanowił on spichlerz miasta Rzymu. August obawiał się, że senatorowie mogą dążyć do blokady dostaw zboża do Rzymu, co groziło zawsze niepokojami w stolicy. Dlatego też na czele Egiptu, gdzie stacjonował jeden legion, postawił przedstawiciela stanu ekwickiego, co było ewenementem. Tytuł zarządcy tej prowincji brzmiał „praefectus Aegypti”. Był on podporządkowany bezpośrednio Augustowi, a zarazem, jako ekwita, był dowódcą legionu.

Obowiązki namiestnika

Zadaniem namiestnika prowincji była komenda nad całym stacjonującym w niej wojskiem oraz ogólny nad nią nadzór. Czuwał nad realizacją polityki ogólnopaństwowej; podlegało mu także sądownictwo. Całkowicie jednak z kompetencji namiestnika wyłączone zostały kwestie finansowe, czyli ściąganie podatków i opłat celnych. Te sprawy powierzone zostały prokuratorom w randze ekwickiej, którzy bezpośrednio podporządkowani byli cesarzowi.

Dioklecjan refomator

Gruntowną reformę terytorialno - administracyjną przeszło Cesarstwo Rzymskie w okresie Dioklecjana (284 - 305 r. n.e.). Zostało ono podzielone na cztery duże okręgi, zwane prefekturami. Podział ten był wynikiem tendencji do rozdziału władzy centralnej i był konsekwencją zwiększenia liczby władców. Na czele prefektur stali namiestnicy z tytułem prefekta pretorianów. Między prefekturą a prowincją stworzył jednak Dioklecjan pośrednią jednostkę terytorialną, a mianowicie diecezję. Każda z diecezji obejmowała kilka prowincji, w skład prefektury wchodziły dwie do czterech diecezji, w sumie było ich dwanaście. Na czele diecezji stał wikariusz. Celem takiego podziału było usprawnienie funkcjonowania administracji oraz lepsza kontrola nad urzędnikami, których liczba od czasu pryncypatu znacząco wzrosła.

Romanizacja

Imperium Rzymskie było państwem multikulturowym, składającym się z mozaiki ludów, które często zanim stały się częścią państwa rzymskiego, rozwinęły swoją cywilizację. A jednak szybko zaczynały się identyfikować z ideą rzymskiej państwowości, rzymskim porządkiem, rzymską kulturą. Co było tego powodem? Ten stan rzeczy Rzymianie zawdzięczali swojej tolerancji, akceptowaniu odrębności obyczajowej, religijnej, etnicznej etc. mieszkańców prowincji. Sukcesem Rzymian było to, że romanizacja, czyli proces przejmowania kultury rzymskiej i identyfikowania się z nią, znalazła tak szeroki oddźwięk. To właśnie ona nadała całemu państwu szlifu jedności, czyniła, iż cały świat cywilizowany był dla mieszkańca Imperium Romanum w jego najbardziej odległych zakątkach taki sam lub niezwykle podobny. To sprawiało, że Rzym stawał się jedyny i niezastąpiony dla wszystkich mieszkańców, a egzystencja bez niego wydawała się niemożliwa.

Zapoznaj się z mapą interaktywną przedstawiającą prowincje rzymskie za czasów cesarza Trajana (117 r.), a następnie wykonaj zadania.

RF34BAHGR8PMA1

Mapa Imperium Rzymskiego w czasie największego rozkwitu (117 r.)
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Mapa przedstawiająca największy rozkwit Imperium Rzymskiego. Lądy zostały zaznaczone w kolorze brązowym, żółto‑pomarańczowym oraz szarym, a morza i oceany - jasnoniebieskim. Miasta oraz ważne miejsca zostały podpisane czarnym, a wody – ciemnoniebieskim tekstem. W lewym dolnym rogu, w białej prostokątnej ramce, umieszczono legendę – terytorium Imperium Rzymskiego oznaczono brązowym kolorem, państwa wasalne – żółto‑pomarańczowym. Po prawej stronie, na panelu interaktywnym znajdują się nazwy regionów. Po kliknięciu w tekst, na mapie zostaje podświetlony na czerwono dany region. Istnieje również możliwość zaznaczenia więcej niż jednego regionu na raz. 1. Sardynia. Do roku 239 p.n.e. Sardynia walczyła o wyzwolenie się spod władzy Kartaginy, w r. 238 p.n.e. stała się prowincją rzymską zarządzaną przez pretora. Przez cały niemal okres władzy rzymskiej mieszkańcy Sardynii walczyli o wyzwolenie swojego kraju, czego dowodem były liczne powstania. Pod tekstem została umieszczona fotografia przedstawiająca widok z lotu ptaka na pozostałości rzymskiego amfiteatru. Zostały tylko jego niewielkie fragmenty. Na ziemi jest zarysowany okrągły plac, a dookoła niego - wzgórza porośnięte trawą. Jeszcze wyżej rosną drzewa. Na fragmencie mniejszym niż połowa okrągłego placu znajdują się jasne, kamienne trybuny. W lewym, dolnym rogu ilustracji znajduje się droga z samochodami. 2. Grecja. W roku 146 p.n.e. Rzymianie po zburzeniu Koryntu utworzyli z Grecji jedną prowincję rzymską o nazwie Achaia. Pod tekstem została umieszczona fotografia przedstawiająca amfiteatr. Budowla jest półokrągła, trybuny są dobrze zachowane i podzielone na strefy. Od strony wejścia znajduje się wysoka ściana z jasnego kamienia z otworami zakończonymi łukami. Ściana jest częściowo zburzona. Dookoła amfiteatru są kamieniste wzgórza. Od strony wejścia rozpościera się miasto z licznymi budynkami oraz drzewa. 3. Hiszpania. Rzymianie rozpoczęli podbój Hiszpanii od II w. p.n.e. i zakończyli go w połowie I w. p.n.e. tworząc dwie prowincje: Hispania citerior z głównym miastem Carthago Nova i Hispania ulterior z głównym miastem Corduba. Za czasów Augusta Hispania citerior otrzymała nazwę Hispania Tarraconensis, Hispanię ulterior zaś podzielono na dwie prowincje: Hispania Baetica i Hispania Lusitania. Pod tekstem została umieszczona fotografia, zrobiona ze środka amfiteatru. Bliżej obiektywu znajdują się kamienne trybuny, schodzące w dół do półokrągłego, płaskiego placu. Za tym placem ustawiono wysoką, kamienną ścianę złożoną częściowo z dwóch, umieszczonych na sobie, rzędów kolumn. Po budowli przechadzają się turyści. Na zewnątrz rosną drzewa, tło stanowi jasne niebo. 4. Egipt. W 31 r. p.n.e. August uczynił z tego kraju prowincję rzymską. W r. 395, po śmierci Teodozjusza Egipt stał się częścią cesarstwa wschodniego. Pod tekstem została umieszczona fotografia przedstawiająca jasną, wysoką kolumnę z ozdobnym fryzem oraz dwa mniejsze posągi sfinksów na kamiennym podłożu oraz na tle niebieskiego nieba. Pod kolumną stoi grupa turystów. 5. Galia. Podbój Galii rozpoczął Cezar w latach 58 - 50 p.n.e. Po burzliwych napaściach ludów barbarzyńskich Rzymianie stanowili mniejszość w Galii, aż w V w. n.e. została ona całkowicie opanowana przez Franków i odtąd mówi się już o Francji. Pod tekstem została umieszczona fotografia przedstawiająca łuk triumfalny – jasną budowlę z trzema łukowymi otworami - przejściami. Między otworami znajdują się kolumny z podłużnymi żłobieniami oraz ozdobnymi fryzami, a także niewielkie rzeźby. Przed budynkiem rosną kwiaty, a dalej - drzewa. 6. Dacja. Kraina w Europie Wschodniej, położona na lewym brzegu Dunaju, obejmująca terytoria dzisiejszych Węgier i Rumunii. Hadrian (117 - 138) uczynił z Dacji prowincję, osadzając tam kolonistów rzymskich. Za rządów Aureliana (270‑275) Rzymianie byli zmuszeni całkowicie wycofać się z Dacji. Pod tekstem została umieszczona fotografia przedstawiająca mur obronny z bramą i z dwoma wieżyczkami po bokach. Zbudowano ją z kamieni, a pośrodku obecne są dwa przejścia o łukowym sklepieniu. Wieże mają po trzy małe otwory i spadzisty, okrągły dach. Obok nich, po zewnętrznej stronie dobudowano małą część muru. Tło stanowi jasne niebo oraz porośnięta trawą ziemia. 7. Mezopotamia. Mezopotamia to nazwa dwóch odrębnych prowincji rzymskich, jednej krótkotrwałej, stworzonej przez rzymskiego cesarza Trajana w latach 116 - 117, a drugiej założonej przez cesarza Septymiusza Sewera w 198 r. Pozostawały one na zmianę pod panowaniem Imperium Rzymskiego lub Sasanidów do czasu ostatecznego podboju przez muzułmanów w VII w. Pod tekstem została umieszczona ilustracja z rysunkiem ukazującym rzymskie forty w Mezopotamii. Przypomina on mapę, na której uchwycono dwie rzeki oraz trzynaście fortów, każdy z podpisem. Każdy fort ma inny kształt, mają różną ilość wież. 8. Brytania. Dziś Wielka Brytania. Nazwą Brytania Rzymianie obejmowali albo obie wyspy(Britannia Maior i Britannia Hibernia) i wtedy używali zwykle tej nazwy w liczbie mnogiej, lub też tylko wyspę większą. Ze względu na bogate złoża cyny, Brytania znana była już od epoki brązu. Rzymianie poznali ją dzięki Cezarowi, który wylądował tam w latach 56 i 55 p.n.e., lecz nie zdołał jej podbić. Podbój Brytanii rozpoczął Agrykola w 43 r. n.e., ostatecznie zaś prowincją rzymską stała się w 84 r. Rzymianie zbudowali tam szereg umocnień nadgranicznych, m.in. Wał Hadriana. W 407 r. wojska rzymskie opuściły Brytanię, lecz przez dłuższy czas pozostawała ona jeszcze pod wpływem kultury rzymskiej. Pod tekstem została umieszczona fotografia przedstawiająca różnej wielkości wzgórza oraz znajdujące się na nich pozostałości muru Hadriana, który teraz jest bardzo niski. Pośrodku tworzy on kształt kwadratu. Tło stanowi zachmurzone niebo oraz porośnięta trawą ziemia. 9. Judea. W 6 r. n.e. Judea stała się prowincją rzymską. Stopniowo zajęła większość terytorium dawnego królestwa Heroda w zachodniej Palestynie. Jej stolicą była Cezarea Nadmorska. Judeą zarządzali ekwiccy prefekci, później prokuratorzy, podlegli prokonsulom Syrii. Dochodziło do licznych konfliktów na tle religijno - politycznym pomiędzy Żydami a władzami rzymskimi. Po stłumieniu powstania Bar Kochby (132 - 135 .n.e.) nazwa “Judea” zanikła, a jej obszar stał się częścią Syrii - Palestyny. Pod tekstem została umieszczona fotografia przedstawiająca rzymski akwedukt zbudowany z jasnego kamienia, który stoi na kamienistej plaży. Ze strony morza obecny jest ubytek w murze. Mur ma otwory z łukowym sklepieniem, ustawione w równych odstępach. Tło stanowi niebo pokryte białymi chmurami. 10. Azja Mniejsza. Azja - prowincja rzymska obejmująca zachodnią część Półwyspu Azja Mniejsza. Tereny tej prowincji zostały zapisane republice rzymskiej w 133 r. p.n.e. w testamencie ostatniego władcy Pergamonu - Attalosa III. W 88 r. p.n.e. tereny te zostały zajęte przez władcę Pontu, który nakazał masakrę wszystkich Rzymian przebywających wtedy w prowincji. Władca Pontu, Mitrydates został wyparty z Azji przez Sullę. Prowincja bardzo ucierpiała podczas najazdu Gotów w III w. n.e. Pod tekstem została umieszczona fotografia przedstawiająca zbiornik wodny, a na nim pozostałości mostu Ezopa, a konkretnie tylko kilka pojedynczych części. Największy fragment mostu jest gruby, zbudowany z jasnego kamienia, po lewej stronie pozostał początek łukowego sklepienia. Na fotografii przedstawiono także obszerne, różnokolorowe drzewa, a za nimi - pola. Tło stanowi niebieskie niebo.

Polecenie 1

Wymień znajdujące się na mapie kraje, do których sięgały wpływy rzymskie w okresie największego rozkwitu imperium. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.

RJcSy2F7kseXj

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

R1NM8RX6MGFPB

Ćwiczenie 5

Materiał filmowy podsumowuje informacje dotyczące podbojów rzymskich i prowincji. Zapoznaj się z nim, a dla utrwalenia wiedzy wykonaj zadania.

RDHU1OBXM2CLG

Organizacja Imperium Rzymskiego, online‑skills, CC BY 3.0

Źródło: online-skills, Organizacja Imperium Rzymskiego, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 2

Podaj, jakie pozytywne efekty miały podboje rzymskie dla prowincji i dla imperium.

R1QHaUxkzf17O

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Polecenie 3

Wymień przynajmniej trzy miasta europejskie, które mają rzymski rodowód. Swoją odpowiedź zapisz poniżej.

RAskwDjoCIoW3

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

RALGKVPQCKMPC

Ćwiczenie 6

Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Słownik łacińsko‑polski

ante z acc.

przed, u

Baeticus 3; od Baetis,-is m - nazwa własna odnosząca się do rzeki w Hiszpanii

betycki

bellum, -i n

wojna

censeo, -sui, censum 2

sądzić, mniemać

ceterum

poza tym, zresztą

circulus,-i m

koło, krąg

citerior, -ius; gradus comp. od citer, -tra, -trum (archaiczne)

bliższy, położony bliżej

cunctator,-oris m

ociągający się, namyślający się

deleo, -evi, -etum 2

zniszczyć, zburzyć

divido, -visi, -visum 3

dzielić

Hibernia,-ae f

łacińska nazwa Irlandii

impero 1

rządzić, rozkazywać

Lusitania,-ae f

kraina geograficzna w zachodniej Hiszpanii

maior, maius gradus comp. od magnus 3 - duży

większy, większa

meus 3

mój

nihil difficile

nic trudnego

nolo, nolle, nolui

nie chcieć

bg‑gray2

Czasowniki nieregularne, w tym czasownik nolle i jego użycie w formie imperatiwu, zostały omówione w module Czasowniki w języku łacińskim, w rozdziale Czasowniki bez reguł.

Poenus 3

punicki, fenicki, kartagiński

Poenus,-i

Punijczyk, Fenicjanin, Kartagińczyk

post z acc.

provincia,-ae f

zakres działalności urzędnika; teren podbity przez Rzymian; prowincja

qui, quae, quod

który, jaki

terminus,-i m

granica, cel. termin

turbo 1

zakłócać, niszczyć

ulterior, -ius gradus comp.od ulter, -tra, -trum (archaiczne)

dalszy, połozony dalej

vae

biada

vinco, vici, victum 3

zwyciężać

Słownik pojęć

Agrykola łac. Gnaeus Iulius Agricola

RO96QCFX21GUM

Fotografia przedstawia posąg mężczyzny w krótkiej zbroi, z peleryną spiętą na prawym ramieniu. Na głowie ma hełm z krótkim pióropuszem. Patrzy przed siebie, kąciki jego ust skierowane są nieznacznie w dół. W prawej dłoni, przy piersi trzyma przedmiot przypominający zwój papieru. Na podstawie posągu wyryty jest napis „JVLIVS”. Tło stanowi fasada budynku. — Posąg Juliusza Agrykoli, 1894 r., Bath, Wielka Brytania
Źródło: wikimedia.org, Ad Meskens, licencja: CC BY-SA 3.0.

żyjący w I w. rzymski wódz, namiestnik prowincji Brytania; rozszerzył panowanie rzymskie, ale nie zdołał podbić północnej części wyspy

Akwitanie łac. Aquitani

ludy zamieszkujące w Galii, przypuszczalnie spokrewnione z mieszkańcami Gór Kantabryjskich, przodkowie Basków; podbite 56 r. p.n.e. przez legata Cezara – Publiusza Licyniusza Krassusa

Alezja łac. Alesia

w starożytności stolica jednego z plemion galijskich. W czasie antyrzymskiego powstania Galów pod wodzą Wercyngetoryksa (52 r. p.n.e.) oblegana i zdobyta przez Cezara. Wykopaliska - między innymi forum, teatr, świątynie

Archimedes

żyjący w III w. p.n.e. grecki matematyk, fizyk i inżynier; uważany za najwybitniejszego matematyka starożytności; pochodził z Syrakuz na Sycylii

Asyria

w starożytności państwo semickie w północnej Mezopotamii. Po rozkwicie (przełom XIX i XVIII w. p.n.e.) uzależniona od Hurytów, po upadku ich państwa stała się potęgą militarną. Największy rozkwit polityczny i kulturalny X - VII w. p.n.e. - podbój Syrii, Palestyny, Egiptu. W latach 614 - 612 p.n.e. uległa koalicji Medów i Babilończyków.

Attalos III

R3SOMFSUA9VLJ

Fotografia przedstawia rzeźbę głowy mężczyzny o krótkich falowanych włosach. Jego twarz jest pociągła, a rysy twarzy delikatne. Ma on wydatne usta, duże oczy oraz długi nos. Powierzchnia rzeźby jest jasna, miejscami chropowata. Brakuje fragmentu koniuszka nosa. Tło stanowi jasna ściana. — Marcus Cyron (fotograf), Fragment popiersia Attalosa II lub III z Pergamonu, 150 - 125 r. p.n.e., Antikensammlung, Berlin, Niemcy
Źródło: Marcus Cyron (fotograf), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

żyjący w II w. p.n.e. król Pergamonu; w testamencie przekazał swoje państwo Rzymianom

Aurelian łac. Lucius Domitius Aurelianus

żyjący w III w. cesarz rzymski. Był jednym z wybitniejszych władców tego czasu. Po długich latach wewnętrznych zamieszek, niepokojów i nieustannych rebelii, zaczął wyprowadzać cesarstwo z kryzysu

Bar Kochba

wódz powstania żydowskiego przeciwko Rzymianom (132 - 135); uznawany przez żydów za króla Mesjasza; zginął podczas oblężenia twierdzy Betar.

Brennus

wódz celtyckiego plemienia, który zajął i złupił Rzym w lipcu 387 p.n.e.

Chattowie

plemię w Germanii na terytorium dzisiejszej Hesji i Turyngii. Chattowie odznaczyli się w walkach z Rzymianami podczas wojny z Druzusem (11 - 9 r. p.n.e.)

Dakowie łac. Daci

plemiona trackie zamieszkujące w starożytności tereny dzisiejszej Rumunii; w latach 101 - 106 n.e. podbici przez Rzymian.

Dioklecjan łac. Gaius Aurelius Valerius Diocletianus

żyjący w III/IV w. rzymski cesarz. Był niezamożnym człowiekiem niskiego pochodzenia, przez całe życie związany z armią. Jego panowanie zapoczątkowuje w dziejach Rzymu okres dominatu, wprowadzający w istocie monarchię opartą na armii i na scentralizowanej biurokracji

Domicjan łac. Titus Flavius Domitianus

RX569LTAAU3LT

Fotografia przedstawia głowę mężczyzny o krótkich falowanych włosach. Jego twarz jest zaokrąglona, a rysy delikatne. Ma wąskie usta, duże oczy, wysokie czoło oraz długą szyję. Powierzchnia rzeźby jest jasna, w wielu miejscach chropowata i przebarwiona. Tło stanowi jasna ściana. — Popiersie Domicjana, I w. p.n.e., Muzea Kapitolińskie, Rzym, Włochy
Źródło: Jastrow (fotograf), dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

żyjący w I w. n.e. cesarz rzymski z dynastii Flawiuszów, syn Wespazjana, brat Tytusa. Prowadził liczne wojny (w Brytanii, Germanii). Zbudował fortyfikacje wzdłuż Dunaju i Renu. Zginął w wyniku spisku.

dynastia julijsko‑klaudyjska

pierwsza dynastia cesarzy rzymskich, 27 r. p.n.e. - 68 r. n.e.: August, Tyberiusz, Kaligula, Klaudiusz, Neron.

ekwici łac. equites

średniozamożna rzymska klasa społeczna, w skład której wchodzili kupcy, przedsiębiorcy, bankierzy; symbolem przynależności do stanu ekwickiego było posiadanie konia (nazwa „ekwici” oznacza „jeźdźcy” od łac. equus - koń)

Ekwowie łac. Aequi

starożytny lud italski żyjący w środkowym regionie Półwyspu Apenińskiego. Istnieli już zanim powstał Rzym. Około 500 roku p.n.e. rozprzestrzenili się na zachód, stanowiąc zagrożenie dla Rzymu i Lacjum. Długo walczyli z Rzymianami o niepodległość

Epir

górzysta kraina położona w północno‑zachodniej części Grecji, nad Morzem Jońskim; miejsce wielu kolonii greckich polis; ważny ośrodek kultu Zeusa w Dodonie

Etruskowie łac. Etrusci lub Tusci

współczesna nazwa ludu, który zamieszkiwał w starożytności północną Italię (Etrurię), co najmniej od VII w. p.n.e. aż do I w. n.e. tworząc cywilizację etruską. Zostali podporządkowani i wchłonięci przez rozwijającą się kulturę łacińską, z którą graniczyli od południa

Frankowie łac. Franci

zachodniogermańska federacja plemion zamieszkująca tereny na północ i wschód od dolnego Renu. Między III a V wiekiem część Franków najeżdżała terytorium Cesarstwa Rzymskiego, inna zaś część weszła w skład rzymskich wojsk w Galii

Galia łac. Gallia

nazwa terenów zamieszkałych w starożytności przez plemiona celtyckie (obecna Francja, Belgia, północne Włochy), w miarę podbijania ich przez Rzym (II połowa I w. p.n.e.) dzielonych na wiele prowincji. Szybko uległa romanizacji.

Galowie łac. Galli

określenie stosowane przez Rzymian na celtycką ludność Galii

Goci łac. Gothi

lud germański przybyły na początku naszej ery ze Skandynawii do środkowej Europy; dzielili się następnie na Ostrogotów (Gotów wschodnich) i Wizygotów (Gotów Zachodnich)

Góry Kantabryjskie

góry w Hiszpanii, wzdłuż wybrzeża Zatoki Baskijskiej

Hadrian łac. Publius Aelius Hadrianus

żyjący w I/II w. cesarz rzymski; podczas swego panowania zreformował system podatkowy, złagodził prawa dotyczące niewolników, wzmocnił system umocnień limesowych w Brytanii budując tzw. Mur Hadriana

Hamilkar Barkas

żyjący w III w. p.n.e. kartagiński dowódca wojskowy z rodu Barkidów, ojciec Hannibala i Hazdrubala

Hannibal

żyjący w III/II w. p.n.e syn Hamilkara Barkasa, wódz kartagiński z okresu II wojny punickiej. Odniósł wiele zwycięstw, z których najsłynniejsze to wygrana bitwa pod Kannami

Hellenowie

RG5EVDD99HNE8

Fotografia przedstawia grecką wazę, na której czarną farbą na pomarańczowym tle namalowano trzy postaci męskie. Jeden z nich siedzi, dwaj pozostali stoją. Siedząca postać jest naga, przedstawiona bokiem. Ma długą brodę oraz nienaturalnie długie, spiczaste uszy. Uśmiecha się. Dwaj pozostali ubrani są w długie szaty, mają nakrycia głowy: jeden – wieniec, drugi – spiczasto zakończony kapelusz. Mężczyzna przedstawiony pośrodku trzyma w dłoni naczynie. Pomiędzy nimi namalowano pnącza winorośli z liśćmi i owocami. Waza jest owalna, zwężająca się ku dołowi, ma dwa uchwyty. Została sfotografowana na jasnym tle. — Dionizos i Hermes na greckiej wazie z Attyki, 550 - 520 p.n.e., Antikensammlung, Monachium, Niemcy
Źródło: Matthias Kabel (fotograf), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

samookreślenie Greków. W starożytności pierwotnie nazwa plemienia w południowej Tesalii, z czasem rozszerzona na wszystkich Greków ( podobnie jak geograficzny termin Hellada).

Illyricum

powstałe w IV w. p.n.e. państwo leżące północnej części Illirii. W czasach późnego cesarstwa nazwa Illyricum obejmowała szereg krajów, jak Dalmacja, Pannonia, Mezja i Dacja

Judea

południowa część Palestyny, nazywana tak od II w. p.n.e.

Juliusz Cezar łac. Caius Iulius Caesar

R17RA43J9KHDK

Fotografia przedstawia popiersie mężczyzny wykonane z jasnego kamienia. Jest to człowiek w średnim wieku o krótkich, lekko falowanych włosach, prostym dużym nosie oraz głęboko osadzonych oczach. Na jego twarzy i szyi znajdują się zmarszczki; mężczyzna nie uśmiecha się. Tło jest czarne. — Juliusz Cezar - portret tuskulański, 50‑40 r. p.n.e., Muzeum Archeologiczne, Turyn, Włochy
Źródło: Ángel M. Felicísimo (fotograf), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY 2.0.

żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski wódz i polityk związany ze stronnictwem popularów, członek I triumwiratu, podbił Galię (58 - 51 r. p.n.e.); pokonał Pompejusza Wielkiego w wojnie domowej; osadził Kleopatrę VII na tronie egipskim; przeprowadził reformę kalendarza (dlatego zwanego juliańskim); w 44 r. p.n.e. przyjął dożywotnią dyktaturę; zamordowany w senacie w Idy Marcowe. Autor Wojny galijskiej i Wojny domowej.

Kartagina łac. Carthago

starożytne miasto - państwo fenickie w Afryce północnej, jej ruiny znajdują się na terenie dzisiejszej Tunezji, w pobliżu Morza Śródziemnego. Początkowo kolonia Tyru, wg tradycji założona w 814 r. p.n.e. przez Dydonę; w końcu VI w. p.n.e. największa potęga morska i handlowa na Morzu Śródziemnym. W trzech wojnach punickich (264 - 146 r. p.n.e.) pokonana przez Rzymian i zniszczona. Odbudowana stała się w I w. p.n.e. stolicą rzymskiej prowincji Afryka jako Colonia Iulia Carthago.

Katon Starszy łac. Marcus Porcius Cato

żyjący w III/II w. p.n.e. polityk i pisarz rzymski, niechętny kulturze greckiej, żył według dawnych italskich obyczajów, uprawiał ziemię i dla późniejszych Rzymian był wzorem cnót obywatelskich. Był zwolennikiem prowadzenia wojny z Kartaginą i nawoływał do jej zniszczenia

Klaudiusz łac. Tiberius Claudius Nero Germanicus

R1V9TP3OQ4ODA

Fotografia przedstawia kamienną głowę męską. Jest to człowiek w średnim wieku. Ma krótkie włosy opadające na czoło, duży nos, liczne głębokie zmarszczki. Rzeźba jest ciemna, popękana przy podstawie. — Portret Cesarza Klaudiusza, I w. n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne, Madryt, Hiszpania
Źródło: Luis Garcia (fotograf), dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

żyjący w I w. p.n.e./I w. n.e. cesarz rzymski, bratanek Tyberiusza; rozbudował port w Ostii; zmarł otruty przez żonę, Agrypinę Młodszą

Kleopatra VII

żyjąca w I w. p.n.e. ostatnia królowa hellenistycznego Egiptu w latach 51–30 p.n.e.

konsul

(łac. consul) jeden z dwóch najwyższych urzędników republiki rzymskiej; konsulowie stali na czele armii, zwoływali zgromadzenia ludowe i posiedzenia senatu

Latynowie łac. Latini

jedno z plemion italskich żyjące w regionie ujścia Tybru, od którego pochodzi nazwa regionu Lacjum

Las Teutoburski łac. Teutoburgiensis saltus

RFG3LC73TRRPN

Zdjęcie przedstawia metalową rzeźbę mężczyzny. Ma on przecięty od klatki piersiowej w dół, wyciągnięte do przodu ręce z dużymi dłońmi, głowę z założonym hełmem odchyla lekko w tył. Rzeźbę otacza ciemnozielony żywopłot. — rzeźba "Pokonany Warus", Wilfried Koch, 2003 r., Nadrenia Północna‑Westfalia, Niemcy
Źródło: dostępny w internecie: wikipedia.org, licencja: CC BY 4.0.

lesiste pasmo górskie w Germanii, gdzie Arminiusz zadał klęskę wodzowi rzymskiemu Warusowi w r. 9. n.e.

Maksimus łac. Quintus Fabius Maximus Verrucosus Cunctator

żyjący w III w. p.n.e. rzymski polityk i wódz, pięciokrotny konsul oraz dwukrotny dyktator; przydomek Cunctator zyskał dzięki strategii walki z Kartagińczykami podczas II wojny punickiej

Marcellus łac. Marcus Claudius Marcellus

żyjący w III w. p.n.e. jeden z najwybitniejszych polityków rzymskich okresu republiki; dowódca armii rzymskiej w czasie drugiej wojny punickiej; znany przede wszystkim jako zdobywca Syrakuz

Media

kraj w Azji obejmujący w VI w. p.n.e. kraje: Armenię, Kapadocję, Persję, Partię i Baktrię. Dołaczona w VI w. p.n.e do Persów, stała się w III w. p.n.e. częścią państwa Seleucydów, którzy stracili ją na rzecz Partów w II w. p.n.e.

Mezja łac. Moesia

kraj położony na północ od Tracji, na północy graniczący z Dacją, na zachodzie z Illirią i Pannonią, na wschodzie z Morzem Czarnym, podbity przez cesarza Augusta ok. r. 29 p.n.e.

Mitrydates VI

żyjący w II w. p.n.e. król Pontu. Opanował Królestwo Bosporańskie, Armenię Małą oraz Kolchidę i stał się najpotężniejszym władcą nad Morzem Czarnym. Pokonany przez Rzym w trzech wojnach 88‑63 r. p.n.e. popełnił samobójstwo.

Neron łac. Nero Claudius Drusus Germanicus Caesar

R16V2UR8KL5UA

Fotografia przedstawia szarą, chropowatą rzeźbę – głowę oraz szyję młodego mężczyzny. Jego włosy sięgają połowy czoła, są falowane. Mężczyzna ma zaokrągloną twarz, prosty nos oraz drobne usta. Powierzchnia rzeźby ukazuje delikatne pęknięcia. Tło stanowi jasna ściana. — Portret Nerona, po 64 r., Gliptoteka monachijska, Monachium, Niemcy
Źródło: Bibi Saint-Pol (fotograf), dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

żyjący w I w. cesarz rzymski z dynastii julijsko‑klaudyjskiej; wychowanek Seneki Młodszego, po jego śmierci rozpoczął despotyczne rządy. W 64 r. n.e. po pożarze Rzymu wszczął pierwsze prześladowania chrześcijan. Hellenofil, miłośnik i uczestnik widowisk teatralnych i sportowych. Wobec narastającego buntu społecznego popełnił samobójstwo.

Noricum

górzysty naddunajski kraj obfitujący w bogactwa naturalne, przede wszystkim w żelazo oraz w sól. W I w. p.n.e. podbite przez Tyberiusza i Druzusa weszło w skład państwa rzymskiego jako prowincja cesarska

Nowa Kartagina

miasto portowe na wschodzie Półwyspu Iberyskiego, założone przez Hasdrubala Starszego; obecnie Kartagena w Hiszpanii

Oktawian August łac. Gaius Iulius Caesar Octavianus

R1JNJ3PHC9E6A

Fotografia przedstawia posąg młodego mężczyzny. Ubrany jest w bogato zdobiony pancerz, przez który ma przerzuconą mocno udrapowaną szatę. Podtrzymuje ją lewą ręką, prawą zaś unosi do góry z wyciągniętym palcem wskazującym. Jest bosy. Prawa stopa oparta jest mocno na podłożu; lewą stopą, przesuniętą nieco do tyłu, dotyka podłoża jedynie palcami. Przy jego prawej nodze na delfinie siedzi amorek. Lewą rękę wyciąga do góry, wzdłuż nogi mężczyzny. — August z Prima Porta, I w. n.e., Muzea Watykańskie, Watykan
Źródło: Till Niermann (fotograf), dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

żyjący w I w. p.n.e./I w. n.e. założyciel dynastii julijsko - klaudyjskiej, pierwszy cesarz rzymski, krewny i adoptowany syn Cezara. Dał początek nowej formie ustrojowej zwanej pryncypatem. Popierał naukę, sztukę i literaturę, wzniósł wiele budowli

Partowie

w starożytności na wpół koczownicze plemię należące do irańskiej grupy językowej. Mieszkańcy Partii. Trudnili się głównie pasterstwem i hodowlą koni

Pergamon

R1ZNZADA5HER7

Fotografia przedstawia ruiny świątyni. Zachowały się niskie mury wykonane z szarego kamienia. Po lewej stronie oraz z tyłu stoją białe kolumny oraz niski fragment ściany budynku. Tło stanowi niebieskie niebo oraz zazielenione drzewa. — Ruiny świątyni Trajana, II w. n.e., Pergamon, Turcja
Źródło: Radomił Binek (fotograf), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY 3.0.

miasto w Azji Mniejszej, stolica królestwa pergameńskiego i ważny ośrodek kulturalny

Plutarch

żyjący w I/II w. jeden z największych pisarzy starożytnej Grecji, historyk, filozof‑moralista oraz orator

Polibiusz

żyjący w II w. p.n.e. grecki historyk i kronikarz imperium rzymskiego w okresie republiki. Ze względu na dbałość o prawdę i krytycyzm wobec źródeł jest uważany za wybitnego przedstawiciela historiografii greckiej obok Tukidydesa. Czerpali z niego późniejsi rzymscy historiografowie

polis, (l.mn. poleis)

w starożytnej Grecji małe niezależne miasto‑państwo, będące jednocześnie organizmem politycznym i społecznym; obywatele polis brali czynny udział w życiu publicznym, a polis cechowała autonomia i samorządność

Pont łac. Pontus

kraj w północno - wschodniej części Azji Mniejszej, u wybrzeży Morza Czarnego. Największy jego rozkwit przypada na panowanie Mitrydatesa VI (120 - 63 p.n.e.), który przez wiele lat prowadził wojny z Rzymem. W 64 r. p.n.e. Pont stał się prowincją rzymską.

prokonsul

tytuł nadawany w Rzymie od I w. p.n.e. konsulom po zakończeniu kadencji; związany z równoczesnym powierzeniem funkcji zarządu senackich prowincji konsularnych, co łączyło się z szerokimi uprawnieniami administracyjnymi, wojskowymi i jurysdykcyjnymi

prokurator

zarządca mniejszych prowincji, tak zwanych prokuratorskich, na przykład Judei. Prokurator pochodził ze stanu ekwickiego, drugiego co do znaczenia w Rzymie. Nie miał pełnej samodzielności we władaniu prowincją, a nadzór nad nim sprawował namiestnik sąsiadującej prowincji większej

Sagunt

starożytna osada położona we wschodniej części Półwyspu Iberyjskiego, w III wieku p.n.e. sprzymierzona z Rzymem, oblegana i zdobyta przez Kartagińczyków w 219 r. p.n.e., co przyczyniło się do rozpoczęcia II wojny punickiej

Samnici łac. Samnites

lud italski z grupy osko‑umbryjskiej, zamieszkujący środkową i południową część Apeninów (Samnium), tworzący luźną federację o charakterze wojskowym

Sassanidzi

dynastia panująca w Persji w III - VII w. Twórcą potęgi państwa był Szapur I (III w.); ostatni władca Jezdegerd III został obalony przez Arabów.

Scypion Starszy łac. Publius Cornelius Scipio Africanus Maior

żyjący w III/II w. p.n.e. wódz rzymski z okresu II wojny punickiej, pogromca Hannibala pod Zamą. Za swoje zasługi dla Rzymu otrzymał przydomek „Afrykański” (łac. Africanus)

Septymiusz Sewer łac. Lucius Septimus Severus

żyjący w II w. założyciel dynastii Sewerów, cesarz rzymski od 193 r.; oparł rządy na armii, ograniczył rolę senatu na rzecz rady cesarskiej. Po zwycięstwie nad Partami (197 - 199 n.e.) utworzył prowincję Mezopotamia

Sulla łac. Lucius Cornelius Sulla

R1HB6AGGMHRC9

Fotografia przedstawia wyrzeźbioną głowę mężczyzny. Ma on krótkie kręcone włosy, drobne usta, wydatne kości policzkowe oraz duże oczy. Twarz poorana jest głębokimi zmarszczkami. Rzeźba jest w kilku miejscach odbarwiona – na jej jasnej powierzchni odznaczają się ciemniejsze rysy, brakuje również fragmentu nosa oraz włosów z przodu. Tło jest szare. — Popiersie Sulli, I w. n.e., Gliptoteka monachijska, Monachium, Niemcy
Źródło: dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

żyjący w II w. p.n.e. wybitny wódz i dyktator rzymski, przywódca optymatów

Syrakuzy łac. Syracusæ

miasto na Sycylii; zdobyte i złupione w 212 p.n.e. przez Rzymian stało się częścią pierwszej prowincji rzymskiej, czyli Sycylii

Tarent łac. Tarentum

starożytne miasto położone w południowych Włoszech (obecnie Taranto), założone w VIII w. p.n.e. przez Spartan

Teodozjusz łac. Flavius Theodosius

żyjący w IV w. cesarz rzymski; początkowo był cesarzem Wschodu, ale w 394 r. n.e. zjednoczył całe cesarstwo. W 381 r. n.e. zwołał Sobór Konstantynopolitański I, na którym zakazał sprawowania kultu przez pogan. Umierając w 395 r. n.e. podzielił państwo między synów, co ugruntowało ostatecznie podział cesarstwa na wschodnio- i zachodniorzymskie.

Trajan łac. Marcus Ulpius Traianus

R77HLRA45OC46

Fotografia przedstawia wyrzeźbioną głowę mężczyzny. Jest on w średnim wieku, ma krótkie włosy lekko opadające na czoło. Ma długi prosty nos i wąskie usta. Rzeźba wykonana jest z jasnego kamienia. Tło stanowi szaro‑brązowa ściana. — Głowa Trajana, pomiędzy 98 a 117 r., Gliptoteka monachijska, Monachium, Niemcy
Źródło: dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

żyjacy w I/II w. cesarz rzymski. Utworzył prowincję Dację oraz Arabię; zwyciężył Partów, podbił Armenię, Asyrię i Mezopotamię docierając do Zatoki Perskiej. Wzniósł w Rzymie m.in. Kolumnę Trajana i Forum Trajana.

Tyr łac. Tyrus

starożytne miasto Fenicjan położone na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego, założone prawdopodobnie w 3 tys. p.n.e. Tyr słynął z produkcji rzadkiego rodzaju purpury zwanej tyryjską

Tytus łac. Titus Flavius Vespasianus

R1HO2BBPRAXVN

Fotografia przedstawia rzeźbę głowy młodego mężczyzny. Ma on okrągłą twarz, krótkie kręcone włosy, wydatny nos, wyraźnie zarysowane usta i duże oczy. Na jego czole obecne są poziome zmarszczki. Jasna rzeźba jest w kilku miejscach popękana, a także odbarwiona na brązowo‑pomarańczowy kolor. Tło jest beżowe. — Głowa Tytusa, 79‑81 r., Gliptoteka Monachijska, Monachium, Niemcy
Źródło: dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

żyjący w I w. cesarz rzymski, syn Wespazjana, brat Domicjana. W 70 r. stłumił powstanie żydowskie (zburzenie Jerozolimy)

Wał Hadriana

rzymskie umocnienia graniczne w Brytanii, wznoszone od 122 do 128 r. na polecenie cesarza Hadriana od zatoki Solway Firth do ujścia rzeki Tyne (w obecnej środkowej Szkocji)

Weje łac. Veii

miasto etruskie, położone na północ od Rzymu. Prowadziło długotrwałe walki z Rzymem; w r. 396 p.n.e. po dziesięcioletnim oblężeniu zostało zdobyte i zrabowane

Wercyngetoryks łac. Vercingetorix

RDBR5HMK226S4

Fotografia przedstawia pomnik mężczyzny. Jest o człowiek w średnim wieku o długich włosach oraz wąsach; obydwoma rękami podtrzymuje oparty o ziemię miecz. Ubrany jest w obszerną szatę. Prawą nogę ugiętą w kolanie wysuwa do przodu. Tło stanowi jasne niebo. — Pomnik Wercyngetoryksa, XIX w., Alise‑Sainte‑Reine, Francja
Źródło: Aimé Millet, dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.

żyjący w I w. p.n.e. Gal z plemienia Arwernów, organizator powstania przeciw Cezarowi w r. 52 p.n.e. Pokonany przez Cezara i wydany przez Galów jako jeniec, został przyprowadzony do Rzymu w czasie triumfu Cezara i stracony

Wespazjan łac. Titus Flavius Vespasianus

R12B1K8Z663Q5

Fotografia przedstawia kamienne popiersie mężczyzny. Ma on okrągłą twarz, krótkie kręcone włosy, duży nos i wąskie usta. Jego wysokie czoło poorane jest przez zmarszczki. Mężczyzna ubrany jest w zbroję oraz przerzucony przez nią płaszcz. Tło stanowi zielona ściana. — Gipsowe popiersie Wespazjana, oryginał w Luwrze, Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina, Moskwa, Rosja
Źródło: shakko (fotograf), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

żyjący w I w. założyciel dynastii Flawiuszów, cesarz rzymski, ojciec Tytusa i Domicjana. Od 67 r. n.e. namiestnik Judei, tłumił powstanie żydowskie. Został obwołany cesarzem przez legiony. Uporządkował finanse państwa, rozpoczął przebudowę Rzymu.

Wielka Grecja

zamożny region w południowej Italii i Sycylii, zamieszkany przez Greków, którzy osiedlili się tam w trakcie wielkiej kolonizacji (VIII–VI w. p.n.e.)

Wolskowie łac. Volsci

plemię italijskie (umbryjskie bądź oskijskie), które zamieszkiwało południową część Lacjum

Związek Latyński

federacja łącząca miasta latyńskie, które prowadziły wspólną politykę zagraniczną, miały wspólnych urzędników i zgromadzenia członków; Rzym w końcowym etapie monarchii objął przewodnictwo w Związku, lecz utracił je po ogłoszeniu republiki; w 493 r. p.n.e.

Związek Samnicki

federacja skupiająca miasta Samnitów, ludu italskiego zamieszkującego środkową Italię; trzy wojny samnickie (343‑341; 327‑304; 298‑290 p.n.e.) prowadzone były przez Rzymian ze zmiennym szczęściem. W I w. p.n.e. rzymskie ekspedycje karne wymordowały wielu Samnitów, a pozostałych przy życiu sprzedano w niewolę

In initio repetitio: To ju wiesz

Nihil difficile: Czasy dyktatury. Cezar o Cezarze, czyli pamiętniki wielkiego wodza

Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Ekspansja terytorialna Rzymu: podboje, prowincje

Wojny punickie

Dalsze podboje Rzymu

Wszystko o prowincjach

Słownik łacińsko‑polski

Słownik pojęć