Folkloryzm- między tradycją, a modernizmem.

W etnomuzykologii termin folkloryzmFolkloryzmfolkloryzm odnoszony jest do tzw. drugiego bytu folkloru. Możemy o nim mówić, kiedy pozbawimy kulturę ludową jej pierwotnego czynnika kontekstowego (wykonamy utwór ludowy na festiwalu, zaaranżujemy go dla zespołu pieśni i tańca, wykorzystamy jako materiał do innej kompozycji). Najczęściej kojarzony jest on ze stylem kultury popularnej (zespoły folkowe) i masowej (repertuar zespołów pieśni i tańca), ale szczególną jego odmianą jest pewien zakres twórczości artystycznej nazywanej sztuką przeróbek i naśladownictwa folkloru.

Folkloryzm w tzw. muzyce poważnej reprezentowany jest przez wszystkie gatunki muzyczne – miniatury, koncertyKoncertkoncerty, symfonie, operyOperaopery, balety… angażując rozmaity aparat wykonawczy.

Witalizm w Europie.

Oba terminy: folkloryzm i witalizmWitalizmwitalizm w muzyce istnieją i łączą się pośrednio z folkloryzmem, szczególnie w kontekście muzyki XX wieku, choć nie jest to pojęcie ściśle formalne, ani bezpośrednio związane tylko z Bartókiem i de Fallą. Myśląc; witalizm podpowiedź budzi się jako to jeden z opisowych terminów używanych w analizie muzyki XX wieku, który odwołuje się do muzyki pierwotnej, rytmicznej i energicznej, inspirowanej folklorem lub rytuałami. W tej perspektywie ważna staje się rytmiczna żywiołowość, nieregularne akcentowanie i intensywność brzmienia-  cechy, które znajdują odzwierciedlenie w niektórych utworach Béli Bartóka.

Węgierska biografia Béli Bartóka.

Kompozytorzy wkraczający na scenę muzyczną na przełomie XIX i XX wieku, o ile szukali inspiracji w folklorze muzycznym, traktowali go zgoła inaczej niż ich poprzednicy. W romantyzmie sama obecność folkloru świadczyła o podążaniu twórcy za aktualną modą, dla twórców XX‑wiecznych, godnym zainteresowania wzorem były tylko najbardziej archaiczne formy folkloru, sięgające do historycznych skal, czy kapryśnych i nieregularnych ukształtowań rytmicznych. Jednym z pierwszych kompozytorów, który cenił w muzyce tradycyjnej inne, niż jego antenaci,antenatantenaci, wartości był Béla Bartók, węgierski kompozytor, pianista i badacz muzyki ludowej.

Inspiracje Béli Bartóka.

Olbrzymi wpływ na zainteresowania i twórczość Bartóka miała przyjaźń z Zoltanem Kodály’emZoltán KodályZoltanem Kodály’em,Zoltán Kodály, który za cel postawił sobie prace związane z utrwalaniem folkloru węgierskiego: poddanie go analizie stylu krytycznej,analiza stylu krytycznaanalizie stylu krytycznej, twórcze opracowanie wzorów ludowych, przygotowanie nowej publiczności do percepcji nowej muzyki (drogą odpowiedniej edukacji, nie tylko w zawodowym szkolnictwie muzycznym, lecz przede wszystkim w powszechnym systemie kształcenia) i - ostatecznie- próba wprowadzenia tzw. profesjonalnej muzyki węgierskiej w obieg ogólnoeuropejski.

Zebrane materiały Bartók dokładnie analizował, stając się jednym z prekursorów etnografii muzycznejetnografia muzycznaetnografii muzycznej, ponadto w rozmaity sposób wprowadzał wzory ludowe bądź ich dalekie reminiscencje do własnych kompozycji. Obok cytatów i stylizowanych melodii odnaleźć można w jego twórczości przykłady szczególnego rodzaju syntezy tego, co tradycyjne, z nowoczesnym językiem muzycznym.

Jako wybitny humanista, Bartók dostrzegał zagrożenia związane z ekspansją haseł nacjonalistycznych w Niemczech i Austrii. Po rozpoczęciu działań wojennych wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie utrzymywał się z pracy badawczej w archiwum folklorystycznym przy Columbia University oraz z lekcji gry na fortepianie. Z czasem, najznamienitsi muzycy zaczęli zamawiać u niego utwory. Tak powstał Koncert na orkiestrę dla Sergiusza Kusewickiego (1943) oraz skrzypcowa Sonata dla Yehudi Menuhina (1944). Wysłuchaj fragmentu tego pierwszego przykładu. Za chwilę dokonasz analizy porównawczej z wcześniejszymi kompozycjami.

Bartók, jako etnomuzykolog, często wplatał w swoje kompozycje elementy muzyki ludowej, co słychać również w zbiorze utworów na fortepian solo, nawiązujący do natury i folkloru. Mowa tutaj o utworach ułożonych w cykl zatytułowanych Pod gołym niebem. Można je rozpoznać po szybkim tempie (np. I, II, V) lub umiarkowanym  (np. IV), które kompozytor napisał w fakturze homofonicznej, co oznacza, że melodia jest wspierana akompaniamentem.

Ciekawym upamiętnieniem kompozytora jest obecnie organizowanie plenerowego festiwalu muzycznego Bartók pod gołym niebem (Bartók under the Open Sky), poświęconego twórczości kompozytora Béli Bartóka, często z elementami węgierskimi lub inspirowany jego muzyką ludową.

Bartók swoje zamiłowanie do folkloru zawarł również w tak wielkim dziele wokalno‑instrumentalnym jakim jest forma opery, której tytuł nadał: Zamek Sinobrodego. W niej elementy folkloru przejawiają w melodyce i modalności, a nie w bezpośrednich cytatach. 

RHRMBB6XHRE4D

Fragment z artykułu (2020) Dominiki Micał, Woda,kobieta i śmierć- zamieszczonego na pisaniezesłuchu.pl

Posłuchaj fragmentu:

Kolejnym przykładem folkloryzmu przetworzonego zwłaszcza w zakresie rytmiki i zastosowania skal modalnychSkale modalneskal modalnych jest Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i czelestę - jako ludowa odpowiedź wpisana w nowoczesną formę.

Jednak zbiorem miniatur dydaktycznych, w których liczne utwory wykorzystują skale ludowe, asymetryczne rytmy (ostinatoostinatoostinato) i charakter taneczny jest słynny zbiór ponad 150 dzieł okraszonych jedną nazwą jako: Mikrokosmos, z którego fragmentem należy się zapoznać. 

Folkloryzm i nowoczesność w muzyce hiszpańskiej XX wieku.

Kim był Manuel de Falla? 

Manuel de Falla był z najwybitniejszych hiszpańskich kompozytorów pierwszej połowy XX wieku i jednym z najważniejszych twórców europejskiego folkloryzmu muzycznego. Bartóka i de Fallę łączy przede wszystkim to, że obaj uczynili folklor podstawą nowoczesnej muzyki narodowej swoich krajów, analizując go naukowo i przetwarzając twórczo w dziełach artystycznych. 

Manuel urodził się w Kadyksie- mieście o silnych tradycjach muzyki andaluzyjskiej, flamencoflamencoflamenco i cante jondocante jondocante jondo. To właśnie te źródła ukształtowały jego wrażliwość artystyczną.

Hiszpan wyraźnie dążył do stworzenia nowoczesnej muzyki narodowej, wolnej od powierzchownej egzotyki, a jednocześnie głęboko zakorzenionej w autentycznym folklorze Hiszpanii.

Folklor andaluzyjski, jako muzyczna inspiracja.

R1T7LX84VD5FQ

W twórczości de Falli folklor nie jest prostą stylizacjąstylizacja utworówstylizacją. Kompozytor dokonywał analizy rytmów, skal i melodię muzyki ludowej. W jego twórczości można odnaleźć charakterystyczne brzmienia skal modalnychSkale modalneskal modalnych (np. frygijskiej), stosował ostre rytmy taneczne, synkopy i ostinata i naśladował brzmienie gitary, kastanietów i techniki wokalnej flamenco. Szczególne znaczenie miała dla niego wspomniana powyżej tradycja śpiewu cante jondocante jondocante jondo, którą uważał za najczystszy wyraz hiszpańskiej tożsamości muzycznej.

Dzieła, które zbudowały legendę Menuella de Falli.

Twórczość Manuela de Falli obejmuje dzieła sceniczne, orkiestrowe i instrumentalne, w których szczególnie wyraźnie ujawnia się jego koncepcja folkloryzmu. Opera La vida breve ukazuje połączenie dramatyzmu właściwego weryzmowiweryzmweryzmowi z elementami folkloru andaluzyjskiego, widocznymi w melodyce, rytmice oraz obecności tańców ludowych. W balecie El amor brujo kompozytor sięgnął do tradycji cygańskiej Andaluzji, tworząc muzykę o silnym napięciu rytmicznym i sugestywnej, niemal transowej ekspresji, której najsłynniejszym fragmentem jest Danza ritual del fuego. Z kolei balet El sombrero de tres picos , napisany dla zespołu Ballets Russes Sergiusza Diagilewa, ukazuje mistrzostwo de Falli w zakresie orkiestracji oraz umiejętność stylizacji tańców ludowych w nowoczesnej, scenicznej formie. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmuje także utwór Noches en los jardines de España na fortepian i orkiestrę, w którym impresjonistyczna kolorystyka dźwiękowa łączy się z symboliką muzyki hiszpańskiej. 

El amor brujo (Czarodziejska miłość) to tytuł baletu z udziałem śpiewu (mezzosopran), oparty na cygańskiej legendzie. Jednym z najsłynniejszych fragmentów jest Taniec ognia (Danza ritual del fuego).

Wspominany już w poprzednim materiale wybitny mistrz nowoczesnego postrzegania sztuki baletowej- Sergiusz Diagilew, był adresatem wraz ze swoim zespołem Ballets Russes kolejnego dzieła Maneulla de Falli baletu zatytułowanego El sombrero de tres picos. Warto o nim wspomnieć ze względu na żywiołowe rytmy taneczne, barwną orkiestrację i wyraźne nawiązania do tańców ludowych Andaluzji. Innym odbiciem żywiołu Hiszpanii jest utwór na fortepian i orkiestrę Noches en los jardines de España-  En el Generalife. W niej zawarł kompozytor impresjonistyczną kolorystykę, nastrojowość i subtelną rytmikę, a dla prawdziwego melomana łatwo będzie odgadnąć wpływy Calude'a Debussy’ego połączone ze stylem hiszpańskim.

Między folklorem, a Europą: nowoczesny język de Falli.

Choć muzyka Manuela de Falli wyrasta z tradycji narodowej, jej język dźwiękowy pozostaje głęboko zakorzeniony w estetyce europejskiej pierwszej połowy XX wieku. W jego twórczości widoczne są wpływy impresjonizmu francuskiego, zwłaszcza w zakresie kolorystyki brzmieniowej i subtelnej harmoniki, a także tendencje neoklasyczne, przejawiające się w dążeniu do klarowności formy i oszczędności środków wyrazu. Przykładem takiego podejścia jest dzieło sceniczne El retablo de Maese Pedro, w którym archaizujące środki stylistyczne łączą się z nowoczesną techniką kompozytorską. De Falla, podobnie jak Béla Bartók, traktował folklor jako materiał do twórczej syntezy, a nie jako gotowy wzorzec, co czyni go jednym z najważniejszych przedstawicieli nowoczesnego folkloryzmu muzycznego.

Manuel de Falla był kompozytorem, który w sposób konsekwentny połączył tradycję andaluzyjskiego folkloru z nowoczesnym językiem muzyki artystycznej XX wieku. Charakterystycznymi cechami jego stylu są silna rytmika, modalnośćSkale modalnemodalność,Skale modalne, inspiracje tańcem oraz świadome wykorzystanie cech wykonawczych flamenco. Jego twórczość stanowi przykład folkloryzmu opartego na pogłębionej analizie materiału ludowego, a nie na jego powierzchownej stylizacji, i zajmuje trwałe miejsce w historii muzyki europejskiej.

Podsumowanie

Nowoczesność, której kolejny raz na kartach dziejów historii muzyki pokazali obaj kompozytorzy: Bartók i de Falla polega także na tym, że potrafili połączyć folklor z najważniejszymi nurtami muzyki XX wieku. Mimo, że działali na dwóch skrajnych rejonach Europy traktowali folklor, jako zjawisko wymagające pogłębionej analizy. Bartók prowadził systematyczne badania terenowe, zapisując i nagrywając autentyczne pieśni ludowe Węgier, Rumunii, Słowacji i Bałkanów, które wręcz cytował. Natomiast de Falla wybierał najbardziej reprezentatywne pieśni i style, a następnie przetwarzał je artystycznie, dbając o  rytm i ekspresję,  skupiał się zwłaszcza na tradycji Andaluzji. W obu przypadkach muzyka ludowa stała się źródłem inspiracji zaczerpniętych z autentycznych skal, rytmów, struktur melodycznych i formotwórczych, a nie gotowym wzorcem do naśladowania.

Warto zapamiętać, że Bartók stworzył oryginalny język dźwiękowy oparty na modalności, asymetrycznych rytmach i nowatorskiej harmonice, który wywarł ogromny wpływ na rozwój muzyki modernistycznej. Zaś de Falla połączył cechy muzyki hiszpańskiej z impresjonizmem francuskim i neoklasycyzmem, osiągając klarowność formy i wyjątkową kulturę brzmienia. 

Dominiki Micał, Woda,kobieta i śmierć na https://pisanezesluchu.pl

Jim Samson (red.), The Cambridge History of Twentieth‑Century Music, Cambridge University Press, 2004;

Józef M. Chomiński i  Krystyna Wilkowska‑Chomińska, Historia muzyki, t. 2, PWM;

M. Machabey, Manuel de Falla, Dover Publications;

Manuel de Falla, Conferencia sobre el cante jondo, Granada 1922;

https://encyklopedia.pl

https://polmic.pl

https://teatrwielki.pl

https://sjp.pl