Jak odróżnić reakcję chemiczną od przemiany fizycznej?
Jaka przemiana wiąże się ze zmianą właściwości fizycznych substancji?
W swoim otoczeniu możemy zauważyć wiele przemian, w efekcie których zmieniają się właściwości fizyczne materii, ale nie ona sama. Przykładem może być zamarzanie wody. Lód, który powstaje w wyniku tego procesu, nie jest nową substancją chemiczną, lecz w dalszym ciągu wodą. W następstwie obniżenia temperatury, zmianie ulega jedynie stan skupienia (właściwość fizyczna) tej substancji. Taki proces, w wyniku którego materia zmienia jedynie swoje właściwości fizyczne, nazywamy przemianą fizyczną lub zjawiskiem fizycznym.
W poniższej galerii zamieszczono przykłady przemian fizycznych, które można zaobserwować w codziennym życiu.
Czy procesy ogrzewania, a następnie ochładzania siarki, to przemiany fizyczne czy chemiczne?
Obejrzyj zamieszczony poniżej film, który pozwoli Ci na udzielenie jednoznacznej odpowiedzi. Następnie, na podstawie przedstawionego materiału, uzupełnij dziennik laboratoryjny.
Przeprowadzono doświadczenie, które miało na celu sprawdzenie, czy procesy ogrzewania, a następnie ochładzania siarki, to przemiany fizyczne czy chemiczne.
Co było potrzebne:
siarka (krystaliczna);
zimna woda;
żaroodporna probówka;
statyw na probówki;
palnik;
drewniana łapa do probówek;
łyżeczka;
dwa szkiełka zegarkowe;
zlewka;
bagietka;
młotek.
Przebieg doświadczenia:
Siarkę umieszczono w probówce (probówkę wypełniono siarką do około jej wysokości). Zawartość probówki delikatnie ogrzewano w płomieniu palnika do czasu, gdy siarka uzyska płynną konsystencję i zmieniła barwę na brązową. Energicznym ruchem przelano ciekłą siarkę do zlewki wypełnionej do połowy zimną wodą. Gdy ostygła, wyjęto ją ze zlewki za pomocą bagietki i położono na szkiełku zegarkowym. Zbadano plastyczność otrzymanej siarki poprzez rozciąganie, zginanie. Pozostawiono ją na powietrzu przez kilka godzin, a następnie sprawdzono jej barwę, twardość oraz kruchość.
Obserwacje:
Siarka w trakcie ogrzewania topi się, zmieniając w ciecz o jasnożółtej barwie. Podczas dalszego ogrzewania, jej barwa zmienia się na ciemnobrunatną. Substancja uzyskana po przelaniu cieczy do zimnej wody ma także ciemnobrunatne zabarwienie i jest plastyczna (łatwo ją wyginać i rozciągać). Po pewnym czasie powraca do początkowej postaci – kruchej, stałej i o żółtej barwie.
Wnioski:
Procesy ogrzewania, a następnie ochłodzenia siarki, są zjawiskami fizycznymi.
Podsumowanie:
Siarka pod wpływem temperatury topi się, zmieniając się w ciecz o jasnożółtej barwie. Dalszemu ogrzewaniu jej płynnej postaci towarzyszy znaczny wzrost gęstości oraz zmiana barwy na ciemnobrunatną. Ogrzewając nadal zawartość probówki, obserwujemy ponowne zmniejszenie gęstości siarki (staje się płynna), co zachodzi już bez zmiany barwy. Produkt gwałtownego ochłodzenia ciekłej siarki o ciemnobrunatnej barwie ma cechy ciała plastycznego – łatwo go wyginać i rozciągać. Po pewnym czasie powraca on do początkowej postaci – kruchej, stałej i o żółtej barwie. Przemiany siarki podczas jej ogrzewania, a następnie ochłodzenia, są zjawiskami fizycznymi, które łączą się ze zmianami stanu skupienia oraz zmianami barwy tej substancji.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RkuqvoBqpJzhx
Film przedstawia doświadczenie, w którym z siarki krystalicznej otrzymywana jest inna odmiana alotropowa siarki – siarka plastyczna. Film zawiera dodatkowo porównanie właściwości siarki plastycznej oraz siarki krystalicznej.
Jakie przemiany powodują, że jedne substancje przekształcają się w inne?
W naszym otoczeniu można zaobserwować wiele przemian, podczas których substancje ulegają trwałym zmianom i przekształcają się w inne.
Wspomniane przemiany zachodzą zwykle pod wpływem różnych czynników: działania wysokiej temperatury, mikroorganizmów, wzajemnego oddziaływania różnych substancji. Mają wspólną cechę – w ich wyniku powstają nowe substancje o odmiennych właściwościach. O tego typu procesach mówi się, że są to przemiany chemiczne lub reakcje chemiczne.
W poniższej galerii zamieszczono przykłady przemian chemicznych, które można zaobserwować w codziennym życiu:
Zastanów się, jakiej przemianie ulega siarka podczas palenia. Obejrzyj zamieszczony poniżej film, który pozwoli Ci na udzielenie jednoznacznej odpowiedzi. Następnie, na podstawie materiału, uzupełnij dziennik laboratoryjny.
Przeprowadzono doświadczenie, które miało na celu zbadanie, jakiej przemianie ulega siarka podczas palenia.
Co było potrzebne:
siarka;
łyżka do spalań;
wysoki cylinder miarowy;
palnik;
zapałki.
Przebieg doświadczenia:
Nałożono niewielką ilość siarki na łyżkę do spalań. Umieszczono ją w płomieniu palnika i poczekano, aż znajdująca się na niej siarka ulegnie zapaleniu. Umieszczono łyżkę do spalań z płonącą siarką w wysokim cylindrze miarowym. Zanotowano zachodzące zachodzące zmiany.
Obserwacje:
Siarka umieszczona w płomieniu palnika najpierw stopiła się, a następnie zapaliła niebieskim płomieniem. W wyniku spalania siarki powstały białe dymy – wydzielił się gaz o charakterystycznym zapachu.
Wnioski:
Siarka w procesie spalania ulega przemianie chemicznej, w wyniku której powstaje nowa substancja – tlenek siarki().
Podsumowanie:
Siarka umieszczona w płomieniu palnika najpierw się topi, a następnie ulega zapaleniu. Spala się niebieskim płomieniem. W wyniku spalania siarki powstaje bezbarwna substancja o gazowym stanie skupienia – tlenek siarki(). Przemiana ta jest przykładem reakcji (przemiany) chemicznej.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1dOZq9nhnqnI
Film przedstawia doświadczenie, w którym przeprowadzane jest spalanie siarki. Film prezentuje potrzebny sprzęt laboratoryjny oraz sam proces spalania.
Czym różni się zjawisko fizyczne od reakcji chemicznej?
Zastanów się i odpowiedz na pytanie, jakie przemiany zachodzą podczas zmieszania, a następnie ogrzania siarki i żelaza. Obejrzyj zamieszczony poniżej film, który pozwoli Ci na udzielenie jednoznacznej odpowiedzi. Następnie, na podstawie materiału, uzupełnij dziennik laboratoryjny.
Przeprowadzono doświadczenie w celu zbadania, jakie przemiany (fizyczne czy chemiczne) zachodzą podczas zmieszania ze sobą, a następnie ogrzania siarki i żelaza.
Co było potrzebne:
siarka krystaliczna ();
żelazo w postaci pyłu (tak zwany pył żelazny, );
moździerz z tłuczkiem;
magnes;
tygiel porcelanowy;
metalowe szczypce;
zapałki;
palnik gazowy.
Przebieg doświadczenia:
W moździerzu umieszczono siarki i żelaza i starannie wymieszano. Sprawdzono, czy w mieszaninie nadal znajduje się żelazo – zbliżono do niej magnes. Przeniesiono mieszaninę siarki i żelaza do porcelanowego tygla. Złapano go za pomocą szczypiec i ogrzewano od spodu płomieniem palnika. Proces prowadzono do momentu, aż mieszanina uległa rozżarzeniu. Po ustaniu wszelkich zmian, za pomocą magnesu sprawdzono obecność żelaza w powstałej masie.
Obserwacje:
Siarka, po zmieszaniu z żelazem, tworzy mieszaninę barwy szarej. Zbliżony do jej powierzchni magnes przyciąga pył żelaza. Po ogrzaniu, mieszanina się zapala. Żar obejmuje ją całą. Po zakończeniu tego procesu powstaje masa o czarnej barwie. Magnes z nią nie oddziałuje.
Wnioski:
Postawiona hipoteza jest prawdziwa. Mieszanie siarki z żelazem jest przemianą fizyczną, a w wyniku ogrzania mieszaniny tych substancji zachodzi reakcja chemiczna, dzięki której powstaje nowa substancja – siarczek żelaza() – o odmiennych właściwościach od substancji wyjściowych (użytych w doświadczeniu).
Podsumowanie:
Wymieszanie siarki z żelazem nie prowadzi do powstania nowej substancji, ale do utworzenia mieszaniny, którą możemy rozdzielić na składniki, wykorzystując np. magnes (żelazo, w przeciwieństwie do siarki, wykazuje właściwości magnetyczne). Po ogrzaniu do wysokiej temperatury, mieszanina zapala się, dzięki czemu powstaje czarna masa. Magnes z nią nie oddziałuje. Podczas ogrzewania, w mieszaninie zachodzi zatem reakcja chemiczna – siarka reaguje z żelazem. Powstaje nowa substancja, która – w przeciwieństwie do żelaza – nie wykazuje właściwości magnetycznych.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R19ucAO2jrqTv
Film przedstawia doświadczenie chemiczne, w którym badana jest reaktywność siarki i żelaza. Porównano wpływ temperatury na zajście reakcji chemicznej.
Przeprowadź eksperyment w wirtualnym laboratorium chemicznym. Sprawdź, które z odczynników chemicznych dostępnych w laboratorium reagują ze sobą. Zastanów się, które z obserwowanych efektów świadczą o tym, że zachodzi reakcja chemiczna.
Wykonując doświadczenia, uzupełnij dziennik laboratoryjny. Następnie przejdź do rozwiązywania ćwiczeń.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D1HP1F0bH
Analiza Odczynników Chemicznych i Reakcji w Laboratorium
Na podstawie występujących w laboratorium odczynników i sprzętu laboratoryjnego możliwe jest przeprowadzenie reakcji chemicznych oraz zaobserwowanie efektów przeprowadzenia doświadczeń.
1. . Lista odczynników i zastosowanego sprzętu laboratoryjnego
Odczynniki chemiczne:
HCl (aq) - kwas solny (chlorowodorowy) w roztworze wodnym - silny kwas, bezbarwny roztwór
CuSO₄ (aq) - siarczan miedzi(II) w roztworze wodnym - charakterystyczny niebieski roztwór, substancja żrąca
K₂S (aq) - siarczek potasu w roztworze wodnym - roztwór o charakterystycznym zapachu siarkowodoru
Mg - magnez w postaci metalicznej - szary metal o wysokiej aktywności chemicznej.
Sprzęt laboratoryjny:
Kolba stożkowa (Erlenmeyera)
Probówki szklane
Pręciki szklane do mieszania
Palnik gazowy
Termometr (widoczny na ścianie)
Statyw laboratoryjny
Pudełko zapałek
Półka na odczynniki
2. Analiza reaktywności dostępnych odczynników
Na podstawie analizy stwierdzono, że kluczowym czynnikiem decydującym o zachodzeniu reakcji jest szereg napięciowy metali oraz właściwości kwasów i zasad.
Magnez jest metalem wysoce aktywnym chemicznie, znajdującym się w szeregu napięciowym znacznie przed wodorem, co oznacza, że może wypierać wodór z kwasów.
Kwas solny jako silny kwas nieutleniający reaguje z aktywnymi metalami.
Siarczan miedzi jako sól metalu aktywnego może uczestniczyć w reakcjach wymiany z bardziej aktywnymi metalami.
Siarczek potasu jako sól słabego kwasu (H₂S) reaguje z mocnymi kwasami.
3. Reakcje chemiczne:
A. Reakcje zachodzące:
Reakcja 1: Magnez + kwas solny
Mg + 2HCl --> MgCl₂ + H₂↑
Typ: reakcja wymiany pojedynczej
Mechanizm: magnez wypiera wodór z kwasu solnego
Produkty: chlorek magnezu + wodór gazowy
Reakcja 2: Magnez + siarczan miedzi
Mg + CuSO₄ --> MgSO₄ + Cu↓
Typ: reakcja wymiany pojedynczej
Mechanizm: magnez wypiera miedź z jej soli
Produkty: siarczan magnezu + miedź metaliczna
Reakcja 3: Siarczek potasu + kwas solny
K₂S + 2HCl --> 2KCl + H₂S↑
Typ: reakcja wymiany podwójnej
Mechanizm: mocny kwas wypiera słaby kwas z jego soli
Produkty: chlorek potasu + siarkowodór gazowy
Reakcja 4: Siarczek potasu + siarczan miedzi
K₂S + CuSO₄ --> K₂SO₄ + CuS↓
Typ: reakcja wymiany podwójnej (strąceniowa)
Mechanizm: powstanie trudnorozpuszczalnego siarczku miedzi
Produkty: siarczan potasu + siarczek miedzi (osad)
B. Reakcje niezachodzące:
CuSO₄ + HCl - brak reakcji, ponieważ kwas solny nie może wyprzeć mocniejszego kwasu siarkowego z jego soli.
Cu + HCl - brak reakcji, ponieważ miedź w szeregu napięciowym metali znajduje się po wodorze i nie może go wypierać z kwasów nieutleniających.
4. Efekty świadczące o zachodzeniu reakcji chemicznej
Reakcje chemiczne można rozpoznać po charakterystycznych objawach, które można zaobserwować za pomocą zmysłów:
Główne efekty wizualne:
Wydzielanie gazów - pojawienie się pęcherzyków, syczenie, pienienie
Powstanie osadów - wytrącenie substancji stałych o charakterystycznych barwach
Zmiana barwy roztworu - odbarwienie lub zmiana kolorystyki
Rozpuszczanie substancji stałych - zanikanie metali w roztworach kwasów
Efekty termiczne i sensoryczne:
Wydzielanie lub pochłanianie ciepła - reakcje egzo- lub endotermiczne
Charakterystyczne zapachy - wydzielanie gazów o specyficznych zapachach
Efekty dźwiękowe - syczenie, bulgotanie, trzaskanie
Wydzielanie światła - możliwość zapłonu wydzielonych gazów
Konkretne objawy dla reakcji z dostępnymi odczynnikami:
Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂↑
Intensywne wydzielanie bezbarwnych pęcherzyków gazu (wodór)
Syczenie i bulgotanie
Wydzielanie ciepła (reakcja egzotermiczna)
Stopniowe rozpuszczanie się szarego metalu
Możliwość zapłonu wodoru przy kontakcie z płomieniem
Mg + CuSO₄ → MgSO₄ + Cu↓
Wytrącanie czerwonawego, metalicznego osadu (miedź)
Odbarwienie charakterystycznego niebieskiego roztworu CuSO₄
Rozpuszczanie się magnezu
Wydzielanie ciepła
K₂S + 2HCl → 2KCl + H₂S↑
Intensywny, nieprzyjemny zapach zgniłych jaj (siarkowodór)
Wydzielanie bezbarwnego, toksycznego gazu H₂S
Syczenie i pienienie roztworu
Lekkie podgrzanie się mieszaniny reakcyjnej
K₂S + CuSO₄ → K₂SO₄ + CuS↓
Natychmiastowe wytrącenie czarnego osadu (siarczek miedzi)
Zmiana barwy roztworu z niebieskiej na bezbarwną
Powstanie intensywnej mętności
5. Znaczenie praktyczne i zastosowania
Przedstawione reakcje mają istotne znaczenie w praktyce laboratoryjnej i przemysłowej:
Reakcja Mg + HCl wykorzystywana jest do otrzymywania wodoru w warunkach laboratoryjnych
Reakcja Mg + CuSO₄ służy do demonstracji szeregu napięciowego metali
Reakcja K₂S + HCl jest klasyczną próbą na wykrywanie siarczków w analizie jakościowej
Reakcja strąceniowa K₂S + CuSO₄ znajduje zastosowanie w analizie chemicznej i oczyszczaniu roztworów.
Zapoznaj się z poniższym opisem doświadczenia, a następnie wykonaj polecenia.
Hipoteza: Obserwując efekty towarzyszące przemianom substancji, można ustalić, czy w analizowanym układzie zaszła reakcja chemiczna.
Co było potrzebne (sprzęt laboratoryjny i odczynniki):
kolba Erlenmeyera;
zapałki;
termometr szklany (laboratoryjny);
magnez (wiórki);
kwas chlorowodorowy (solny);
siarczan() miedzi() (roztwór wodny);
siarczek potasu (roztwór wodny).
Przebieg doświadczenia:
Próba
W kolbie Erlenmeyera umieszczono niewielką ilość wiórek magnezu.
Następnie do kolby wlano niewielką ilość kwasu chlorowodorowego.
Do wylotu kolby zbliżono zapaloną zapałkę.
W momencie, kiedy obserwowane objawy przemian ustały, do roztworu w kolbie wprowadzono termometr i odczytano temperaturę roztworu.
Próba
Do kolby Erlenmeyera wlano niewielką ilość wodnego roztworu siarczanu() miedzi().
Następnie do kolby wprowadzono niewielką ilość wiórek magnezu.
Próba
Do kolby Erlenmeyera wlano niewielką ilość wodnego roztworu siarczku potasu.
Następnie do kolby wlano niewielką ilość kwasu chlorowodorowego.
Próba
Do kolby Erlenmeyera wlano niewielką ilość wodnego roztworu siarczanu() miedzi().
Następnie do kolby wlano niewielką ilość kwasu chlorowodorowego.
Próba
Do kolby Erlenmeyera wlano niewielką ilość wodnego roztworu siarczanu() miedzi().
Następnie do kolby wlano niewielką ilość wodnego roztworu siarczku potasu.
Próba
Do kolby Erlenmeyera wlano niewielką ilość wodnego roztworu siarczku potasu.
Następnie do kolby wsypano niewielką ilość wiórek magnezu.
Obserwacje:
Próba
Ciało stałe (magnez) stopniowo się roztwarza (zanika). Wydziela się bezbarwny gaz. Po zbliżeniu do wylotu kolby zapalonej zapałki, słychać charakterystyczny trzask. W kolbie pozostaje klarowny, bezbarwny roztwór. Temperatura uzyskanego w kolbie roztworu jest większa niż temperatura roztworu wyjściowego.
Próba
Ciało stałe (magnez) stopniowo się roztwarza (zanika). Wytrąca się różowy osad. Niebieski roztwór się odbarwia.
Próba
Wydziela się bezbarwny gaz o zapachu zgniłych jaj.
Próba
Brak objawów reakcji.
Próba
Wytrąca się czarny osad. Niebieski roztwór się odbarwia.
Próba
Brak objawów reakcji (wiórki magnezu opadają na dno naczynia).
Wnioski:
Obserwacje, odnotowane w opisanych powyżej próbach oznaczonych numerami , , oraz , pozwalają na stwierdzenie, że w czasie prowadzenia doświadczenia zaszły odpowiednie reakcje chemiczne. W przypadku wykonanych prób, oznaczonych numerami i , nie odnotowano objawów, które świadczą o przebiegu reakcji chemicznych, zatem można wnioskować, że w czasie tych doświadczeń przemiany chemiczne nie miały miejsca. Postawiona hipoteza jest zatem prawdziwa – obserwując efekty towarzyszące przemianom substancji, można ustalić, czy w analizowanym układzie zaszła reakcja chemiczna.
Spośród podanych poniżej substancji wybierz i zaznacz wszystkie te, które są substratami opisanej reakcji chemicznej.
Przeprowadź eksperyment w wirtualnym laboratorium chemicznym. Wykorzystując odczynniki dostępne w laboratorium, zaprojektuj doświadczenia ilustrujące zjawiska fizyczne i przemiany chemiczne.
Wykonując doświadczenia, uzupełnij dziennik laboratoryjny. Następnie przejdź do rozwiązywania ćwiczeń.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D1HP1F0bH
Zapoznaj się z poniższym opisem doświadczenia, a następnie wykonaj polecenia.
Hipoteza: Obserwując efekty towarzyszące przemianom substancji, można ustalić, czy analizowanym układzie zaszła reakcja chemiczna, czy przemiana fizyczna.
Co było potrzebne (sprzęt laboratoryjny i odczynniki):
zlewki;
metalowy statyw z łapą;
kolba okrągłodenna;
palnik;
trójnóg;
siatka ceramiczna;
szklana parownica;
szkiełko zegarkowe;
mages;
bagietka laboratoryjna;
łyżka laboratoryjna;
jod (kryształy);
sproszkowana siarka;
żelazo (pył);
azotan() srebra() (roztwór wodny);
chlorek potasu (stały);
lód;
woda destylowana.
Przebieg doświadczenia:
Próba
Wykorzystując łyżkę laboratoryjną, pobrano niewielką ilość jodu i umieszczono go w jednej ze zlewek.
Zlewkę z jodem ustawiono na siatce ceramicznej położonej na trójnogu, nad palnikiem.
W kolbie okrągłodennej (zamontowanej na statywie) umieszczono kostki lodu (tak, by zakryły dno kolby).
Kolbę z lodem obniżono tak, by jej dno zakryło wylot zlewki z jodem.
Zapalono palnik.
Próba
Wykorzystując łyżkę laboratoryjną, pobrano niewielką ilość siarki i umieszczono ją w szklanej parownicy.
Parownicę z siarką ustawiono na siatce ceramicznej położonej na trójnogu, nad palnikiem.
Przygotowano zlewkę z zimną wodą i ustawiono ją obok zmontowanego zestawu.
Zapalono palnik.
W momencie, gdy w parownicy znajdowała się tylko ciecz, wyłączono palnik, a następnie ostrożnie przelano zawartość parownicy do zlewki z zimną wodą.
Uzyskaną substancję wyjęto z wody i odłożono na szkiełko zegarkowe.
Po pewnym czasie sprawdzono wygląd substancji znajdującej się na szkiełku zegarkowym.
Próba
Wykorzystując łyżkę laboratoryjną, pobrano niewielką ilość kostek lodu i umieszczono je w jednej ze zlewek.
Zlewkę z kostkami lodu ustawiono na siatce ceramicznej, położonej na trójnogu, nad palnikiem.
W kolbie okrągłodennej (zamontowanej na statywie) umieszczono kolejną porcję kostek lodu (tak, by zakryły one dno kolby).
Zapalono palnik.
W momencie, gdy zawartość zlewki zaczęła wrzeć, obniżono kolbę z lodem tak, by jej dno zakryło wylot zlewki.
Próba
Do jednej ze zlewek wlano niewielką ilość wody.
Zlewkę z wodą ustawiono na siatce ceramicznej, położonej na trójnogu, nad palnikiem.
W kolbie okrągłodennej (zamontowanej na statywie) umieszczono kilka/kilkanaście kostek lodu (tak, by zakryły one dno kolby).
Zapalono palnik.
W momencie, gdy zawartość zlewki zaczęła wrzeć, obniżono kolbę z lodem tak, by jej dno zakryło wylot zlewki.
Próba
Do zlewki nalano niewielką ilość wody destylowanej.
Za pomocą łyżki laboratoryjnej pobrano z pojemnika niewielką ilość chlorku potasu i wsypano go do zlewki z wodą.
Zawartość zlewki dokładnie wymieszano bagietką.
Po kilku sekundach zlewkę z uzyskanym roztworem ustawiono na siatce ceramicznej, położonej na trójnogu, nad palnikiem.
Zapalono palnik i ogrzewano zawartość zlewki aż pozostała w niej sama substancja stała.
Próba
W jednej ze zlewek umieszczono niewielką ilość wodnego roztworu azotanu() srebra().
Za pomocą łyżki laboratoryjnej pobrano z pojemnika niewielką ilość żelaza i wprowadzono go do zlewki z roztworem.
Próba
W jednej ze zlewek umieszczono niewielką ilość wodnego roztworu azotanu() srebra().
Do drugiej ze zlewek nalano niewielką ilość wody destylowanej.
Za pomocą łyżki laboratoryjnej pobrano z pojemnika niewielką ilość chlorku potasu i wsypano go do zlewki z wodą. Zawartość zlewki dokładnie wymieszano bagietką, a następnie przelano do zlewki z wodnym roztworem azotanu() srebra().
Próba
Wykorzystując łyżkę laboratoryjną, pobrano niewielką ilość siarki i umieszczono ją w szklanej parownicy.
Za pomocą łyżki laboratoryjnej, pobrano niewielką ilość żelaza i przesypano je do parownicy z siarką. Zawartość parownicy wymieszano bagietką.
Do zawartości parownicy zbliżono magnes. Po zaobserwowaniu, że magnes przyciągnął mieszaninę z parownicy (lub któryś z jej składników), zdjęto ją i wprowadzono z powrotem do parownicy.
Parownicę z mieszaniną siarki i żelaza ustawiono na siatce ceramicznej, położonej na trójnogu, nad palnikiem.
Zapalono palnik i ogrzewano zawartość parownicy.
W momencie, gdy w parownicy powstała czarna masa zgaszono palnik. Następnie zdjęto ostrożnie parownicę i odstawiono do wystudzenia.
Po wystudzeniu zawartości parownicy, zbliż do niej magnes.
Obserwacje:
Próba
W czasie ogrzewania, w zlewce pojawiają się fioletowe pary. Po chwili, na dnie kolby okrągłodennej (od strony zlewki) pojawiają się fioletowe kryształy. Część kostek lodu w kolbie przekształca się w bezbarwną ciecz.
Próba
Siarka w trakcie ogrzewania topi się, zmieniając się w ciecz o jasnożółtej barwie. Podczas dalszego ogrzewania, jej barwa zmienia się na ciemnobrunatną. Substancja, uzyskana po przelaniu cieczy do zimnej wody, ma ciemnobrunatne zabarwienie i jest plastyczna. Po pewnym czasie powraca do początkowej postaci – substancji stałej, o żółtej barwie.
Próba
Podczas ogrzewania lód w zlewce stopniowo przekształca się w ciecz. Po chwili ciecz zaczyna wrzeć. Po zakryciu wylotu zlewki kolbą okrągłodenną z lodem, na dnie kolby (od strony zlewki) pojawiają się krople bezbarwnej cieczy, które po chwili „spadają” z powrotem do zlewki. Część kostek lodu w kolbie przekształca się w bezbarwną ciecz.
Próba
Po chwili ogrzewania, woda w zlewce zaczyna wrzeć. Po zakryciu wylotu zlewki kolbą okrągłodenną z lodem, na dnie kolby (od strony zlewki) pojawiają się krople bezbarwnej cieczy, które po chwili „spadają” z powrotem do zlewki. Część kostek lodu w kolbie przekształca się w bezbarwną ciecz.
Próba
Po wprowadzeniu chlorku potasu do wody, otrzymano klarowny bezbarwny roztwór. W czasie ogrzewania, objętość roztworu stopniowo malała. Ostatecznie w zlewce pozostał bezbarwny osad (kryształki).
Próba
Ciało stałe (żelazo) stopniowo się roztwarza. Roztwór w zlewce zabarwia się na żółtopomarańczowo. Wytrąca się srebrzystoszary osad.
Próba
Po wprowadzeniu chlorku potasu do wody, otrzymano klarowny bezbarwny roztwór. Po wymieszaniu roztworów, wytrąca się biały osad (nad osadem znajduje się klarowny bezbarwny roztwór).
Próba
Siarka, po zmieszaniu z żelazem, tworzy mieszaninę barwy szarej. Zbliżony do jej powierzchni magnes przyciąga pył żelaza. Po ogrzaniu, mieszanina się zapala. Żar obejmuje całą mieszaninę. Po zakończeniu żarzenia się, powstaje masa o czarnej barwie. Magnes nie oddziałuje z nią.
Wnioski:
Obserwacje, odnotowane w opisanych powyżej próbach oznaczonych numerami: , , , oraz , pozwalają na stwierdzenie, że w czasie prowadzenia doświadczenia zaszły wyłącznie przemiany fizyczne. Obserwacje, wykonane w przypadku wykonanych prób oznaczonych numerami , i , świadczą o przebiegu reakcji chemicznych (przy czym w próbach i miały miejsce także przemiany fizyczne – rozpuszczanie chlorku potasu w wodzie, przygotowywanie mieszaniny siarki z żelazem i rozdzielanie tej mieszaniny za pomocą magnesu). Postawiona hipoteza jest zatem prawdziwa – obserwując efekty towarzyszące przemianom substancji, można ustalić, czy w analizowanym układzie zaszła reakcja chemiczna, czy przemiana fizyczna.
Przeanalizuj schemat opisanej reakcji chemicznej i spośród podanych poniżej stwierdzeń wybierz wszystkie te, które są prawdziwe.
Podsumowanie
W przyrodzie zachodzą przemiany fizyczne, w wyniku których substancje nie zmieniają swoich właściwości, oraz przemiany chemiczne, dzięki którym powstają nowe substancje.
Zachodzące w przyrodzie procesy mogą być nieodwracalne, jak np. spalanie czy gotowanie potraw, lub odwracalne, jak np. parowanie i skraplanie.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1YBL5oC3A7RS
Film przedstawia kilka przykładów zjawisk fizycznych zachodzących w naszym otoczeniu.





















