Orkiestra na przełomie wieków

W średniowieczu, choć do praktyki muzycznej wprowadzano kolejne instrumenty, nie istniały zespoły, które określilibyśmy mianem orkiestry. Instrumenty były ze sobą zestawiane przypadkowo. W źródłach odnaleźć można informacje o składzie zespołu wykonującego dzieła Orlando di Lasso, w którym był szpinetSzpinetszpinet, jedne skrzypce, trzy viole, gamba, lira basowa, lutnia, flet, fagot, trzy cynki i puzon.

RWFJgruWT01ky1

Ilustracja przedstawia: średniowiecznych muzyków grających na instrumentach. Trzech muzyków siedzi, jeden gra na stojąco. Wśród nich siedzi też kobieta. Postaci ubrane są w długie, czarne szaty z nakryciem głowy.

W renesansie zaczęto grupować instrumenty w chóry, czyli grupy pokrewnych instrumentów o różnych wielkościach. Szałamaje, flety oraz viole budowane były w różnych rozmiarach, co odpowiadać miało rodzajom głosów śpiewaków i pozwalało na uzyskanie odpowiednich proporcji pomiędzy głosami.
W baroku podstawą zespołów instrumentalnych stały się instrumenty smyczkowe. To do nich dodawano flety, oboje, fagoty oraz trąbki, a niekiedy także instrumenty specjalne, np. obój miłosny.
W tym czasie wprowadzono także praktykę basso continuoBasso continuobasso continuo, czyli basu cyfrowanego. Do klawesynu pełniącego wówczas funkcję trzonu zespołu dołączały przede wszystkim instrumenty o niskim brzmieniu: wiolonczele, gamby, kontrabasy, fagoty oraz puzony.

Podczas słuchania Prologu z Orfeusza Monteverdiego zwróć uwagę na reprezentacyjną, fanfarową Toccatę, która podkreśla uroczysty charakter otwarcia opery i wprowadza Ciebie w świat dworu mantuańskiego. Wsłuchaj się w głos La Musica, uosobienia Muzyki, i obserwuj, jak jej deklamacja łączy elementy recytatywności z melodyczną płynnością typową dla wczesnego stylu monodycznego. Zauważ, w jaki sposób ritornello powraca jako instrumentalna klamra, porządkując przebieg prologu oraz podkreślając znaczenie słów. Zwróć także uwagę na barwę i rolę basso continuo, które tworzy fundament harmoniczny i wzmacnia retoryczny przekaz muzyki.

Podczas słuchania Prologu z Orfeusza Monteverdiego zwróć uwagę na reprezentacyjną, fanfarową Toccatę, która podkreśla uroczysty charakter otwarcia opery i wprowadza Ciebie w świat dworu mantuańskiego. Wsłuchaj się w głos La Musica, uosobienia Muzyki, i obserwuj, jak jej deklamacja łączy elementy recytatywności z melodyczną płynnością typową dla wczesnego stylu monodycznego. Zauważ, w jaki sposób ritornello powraca jako instrumentalna klamra, porządkując przebieg prologu oraz podkreślając znaczenie słów. Zwróć także uwagę na barwę i rolę basso continuo, które tworzy fundament harmoniczny i wzmacnia retoryczny przekaz muzyki.

Od sinfonii do symfonii

Jako samodzielne kompozycje symfonie pojawiły się w II poł. wieku XVIII. Wcześniej, terminem sinfonia określano wykonywane na instrumentach wstępne części wokalno‑instrumentalnych przedstawień dramatycznych, czyli te fragmenty, które z czasem zaczęto nazywać uwerturami (fr. ouvert – rozpocząć, otwierać).

Wczesne symfonie były często przeróbkami wcześniejszych i cudzych kompozycji. Wykorzystywały trzyczęściową konstrukcję charakterystyczną dla uwertur neapolitańskich (część szybka – część wolna – część szybka).

Taką trzyczęściową postać, przy czym części są już od siebie oddzielone, przyjmują wczesne symfonie pierwszych klasyków wiedeńskich: Josepha Haydna i Wolfganga Amadeusza Mozarta. Tytułami części tych symfonii są włoskie oznaczenia temp odpowiadających powyższej 3‑etapowej budowie uwertury neapolitańskiej.

Egzemplifikacją takiego utworu może być I Symfonia Es‑dur KV 16 skomponowana w 1764 r. przez 8‑letniego Mozarta. Jest ona złożona z 3 części:

• Allegro cz. I Molto allegro (z wł. bardzo wesoło)

• Andante cz. II Andante (z wł. umiarkowanie wolno)

• Presto cz. III Presto (z wł. śpiesznie)

Przeznaczona na stosunkowo skromny skład wykonawczy: 2 oboje, 2 rogi, klawesyn i smyczki.

Symfonie jako samodzielne utwory

Samodzielne symfonie, jako utwory cykliczne przeznaczone do wykonania przez orkiestrę, zaczynają powstawać w klasycyzmie. Szczególne znaczenie dla wykształcenia się tego gatunku muzycznego miała szkoła mannheimska. Była to grupa działających w Mannheim kompozytorów różnej narodowości, którzy przyczynili się zarówno do wykształcenia stylu klasycznego, jak i ustalenia składu orkiestry symfonicznej.

RD4hek2xeD0l61

Ilustracja przedstawia jedną z komnat pałacu w Mannheim. W pomieszczeniu znajdują się rzeźby, dzieła sztuki na ścianach, drewniane drzwi, kryształowe żyrandole.

Przedstawiciele szkoły mannheimskiej (rodzina Stamitzów, Franz X. Richter, Christian Cannabich), mając do dyspozycji nowoczesną orkiestrę, której doskonały poziom wykonawczy znany był w całej ówczesnej Europie, tworzyli szereg dzieł z kręgu muzyki symfonicznej. Po koncertach mannheimczyków przeczytać można było pełne zachwytu recenzje: […] forte [tej orkiestry] jest jak grzmot, crescendo jak wodospad, diminuendo jak kryształowo czysty strumień szemrzący w oddali, a piano jak tchnienie wiosny…

Wskazuje się też, że to właśnie w Mannheim wypracowano model 4‑częściowej symfonii jako formy cyklicznej, do którego odwołali się także J. Haydn i W. A. Mozart.

Symfonia klasyczna

Typowo klasyczna symfonia powstała w wyniku rozbudowy trzyczęściowego modelu wywiedzionego z uwertury neapolitańskiej. Pomiędzy dwa ostatnie ogniwa w układzie: szybka‑wolna‑szybka wprowadzony został dworski taniec – menuetMenuetmenuet. Taki czteroczęściowy model odnaleźć możemy, poza symfonią, w instrumentalnych sonatach klasycznych i w kwartetach smyczkowych.

Symfonia klasyczna przyjmuje zatem następujący układ:

• cz. I – szybka, niekiedy poprzedzona wolnym wstępem, w twórczości klasyków wiedeńskich dwuczęściowa forma proweniencji barokowej (obecna jeszcze w pierwszych symfoniach Haydna i Mozarta) zastąpiona zostaje tzw. formą

• cz. II – wolna, wariacje albo forma łukowa (nazywana też formą pieśni),

• cz. III – menuet – taniec dworski wykonywany najczęściej w umiarkowanym tempie,

• cz. IV – szybka, zwykle w formie ronda.

Skład orkiestry, który dzisiaj doskonale znamy, wykształcił się w połowie XVIII wieku dzięki kompozytorom takim, jak Johann Stamitz czy Franz Richter. Muzycy stworzyli i prowadzili orkiestrę symfoniczną na dworze książęcym w Mannheim, która dała początek współczesnej orkiestrze. W jej skład obok klawesynu wchodziły przede wszystkim instrumenty smyczkowe, podzielone już wyraźnie na pięć głosów: skrzypce I, skrzypce II, altówki, wiolonczele i kontrabasy. Poza nimi w skład orkiestry wchodziły w podwójnej obsadzie flety, oboje, fagoty, waltornie i trąbki, a także w razie potrzeby 2 kotły. Taki układ orkiestry utrzymał się w całym okresie klasycznym, z tym że przy pełniejszej obsadzie klawesyn stał się niesłyszalny i zbyteczny.
W razie potrzeb skład orkiestry mógł być dowolnie powiększany, zarówno w sekcjach smyczkowych, jak i dętych.
Z czasem do orkiestry wprowadzone zostały klarnety (w utworach Mozarta) a także puzony (u Beethovena), flet piccolo czy kontrafagoty.
W okresie romantyzmu do powyższego składu wprowadzano instrumenty o charakterystycznej barwie, np. rożek angielski, klarnet basowy czy harfę oraz poszerzono grupę instrumentów perkusyjnych (dodano ksylofon, dzwonki, dzwony i czelestę).

R1QXsmm1xHId51

Fotografia przedstawia: Royal Philharmonic Orchestra. Muzycy są w trakcie wykonywania utworu. Ubrani są w czarno białe stroje. Wyżej od orkiestry siedzą ludzie w czerwonych lożach.

Typy orkiestr

W miarę jak składy orkiestrowe stabilizowały się, pojawiały się także określone typy zespołów orkiestrowych. Podstawowe z nich to mała, wielka oraz zwiększona orkiestra symfoniczname982111e00f7158c_0000000000004orkiestra symfoniczna. Kompozycja Tako rzecze Zaratustra Richarda Straussa jest przykładem poematu symfonicznego, w którym twórca w sposób mistrzowski użył aparatu orkiestry.

Podczas słuchania fragmentu z Tako rzecze Zaratustra zwróć uwagę na monumentalne otwarcie z charakterystycznym motywem „Świtu”, w którym organy, blacha i smyczki budują stopniowe narastanie dźwięku. Skup się na kontrastach dynamicznych oraz na sposobie, w jaki Strauss zestawia proste, potężne interwały z gęstą, późnoromantyczną harmonią. Zauważ dialog między grupami orkiestry, zwłaszcza wyraziste wejścia instrumentów dętych blaszanych podkreślające ideę wzniosłości i transcendencji. Obserwuj też precyzję artykulacyjną i barwową Berliner Philharmoniker, które ujawniają kunszt Straussa w operowaniu kolorystyką orkiestry.

W małej orkiestrze symfonicznej, zwanej także kameralną, najczęściej używana jest podwójna obsada instrumentów drewnianych, wielka zaś miewa potrójną obsadę w tej grupie. Dla orkiestry zwiększonej charakterystyczne jest wprowadzanie wielu dodatkowych instrumentów, jest ono jednak uzależnione od potrzeb oraz preferencji kompozytora.

Podczas słuchania fragmentu Symfonii D‑dur Cannabicha zwróć uwagę na klarowność brzmienia małej orkiestry symfonicznej, w której dominują smyczki wspierane przez dyskretną grupę dętych. Skup się na regularnych frazach, typowych dla stylu przedklasycznego, oraz na wyraźnych kontrastach dynamicznych budujących przejrzystą formę. Zauważ prostotę harmonii i lekką, elegancką artykulację, które nadają muzyce lekkości charakterystycznej dla szkoły mannheimskiej. Wsłuchaj się także w płynność prowadzenia melodii oraz w subtelne efekty kolorystyczne, dzięki którym niewielki zespół zachowuje pełnię muzycznej ekspresji.

Podczas słuchania fragmentu VIII Symfonii Schuberta zwróć uwagę na rozbudowane brzmienie wielkiej orkiestry symfonicznej, w której smyczki, drewniane i blaszane dęte oraz rozbudowana sekcja basowa tworzą gęstą, nasyconą fakturę. Skup się na charakterystycznej melodyce Schuberta – śpiewnej, szerokiej i pełnej melancholii – oraz na tym, jak prowadzenie tematów współgra z bogatą harmonią. Zauważ dialogi między grupami instrumentów, zwłaszcza rozmowy smyczków z drewnianymi dętymi, które budują dramatyczne napięcia. Zwróć także uwagę na zróżnicowanie dynamiczne i agogiczne, które w interpretacji Barenboima podkreśla liryczno‑dramatyczny charakter dzieła.

Podczas słuchania fragmentu VI Symfonii Mahlera zwróć uwagę na ogromny aparat wykonawczy, w którym rozbudowana sekcja dętych blaszanych, liczne instrumenty perkusyjne i wzmocnione smyczki tworzą potężną, nasyconą barwowo orkiestrację. Skup się na skrajnych kontrastach dynamicznych oraz na gwałtownych zmianach nastroju, które są charakterystyczne dla symfoniki Mahlera. Zauważ, jak kompozytor wykorzystuje nietypowe efekty brzmieniowe – ostre akcenty, ciężkie rytmy czy charakterystyczne uderzenia perkusji – aby budować dramatyczne napięcie. Wsłuchaj się też w złożoność faktury i sposób, w jaki Barenboim prowadzi wielowarstwowe linie instrumentalne, pozwalając Ci uchwycić monumentalny charakter utworu.

Warto zaznaczyć, że już w muzyce XX wieku kompozytorzy zaczęli znacząco powiększać obsadę sekcji perkusyjnej, dającej szerokie możliwości jeżeli chodzi o nietypowe wydobywanie dźwięku. Twórcy sięgali, i nadal to robią, do muzyki dla nas egzotycznej, czyli z regionów Ameryki Południowej, Afryki czy Azji, i chętnie wykorzystują także instrumenty regionalne, takie jak: bongosy, marakasy, różnego rodzaju bębny.

Od początków istnienia zespołów, które nazywać możemy orkiestrą, skład zmieniał się, ale przede wszystkim powiększał. Pierwsze orkiestry składały się z około 40 instrumentalistów, zaś w XX wieku orkiestra mogła liczyć nawet 160 osób i kilka chórów, jak np. w VIII Symfonii (Tysiąca) Gustava Mahlera, która właśnie swoją nazwę wzięła od liczby wykonawców.

Podczas słuchania fragmentu VI Symfonii Mahlera zwróć uwagę na ogromny aparat wykonawczy, w którym rozbudowana sekcja dętych blaszanych, liczne instrumenty perkusyjne i wzmocnione smyczki tworzą potężną, nasyconą barwowo orkiestrację. Skup się na skrajnych kontrastach dynamicznych oraz na gwałtownych zmianach nastroju, które są charakterystyczne dla symfoniki Mahlera. Zauważ, jak kompozytor wykorzystuje nietypowe efekty brzmieniowe – ostre akcenty, ciężkie rytmy czy charakterystyczne uderzenia perkusji – aby budować dramatyczne napięcie. Wsłuchaj się też w złożoność faktury i sposób, w jaki Barenboim prowadzi wielowarstwowe linie instrumentalne, pozwalając Ci uchwycić monumentalny charakter utworu.

Podczas słuchania fragmentu Turangalîla‑Symphonie Messiaena zwróć uwagę na intensywne, często zaskakujące zestawienia barw, tworzone przez dużą orkiestrę, fortepian i fale Martenota. Skup się na złożonych rytmach oraz warstwowych fakturach, które nadają muzyce pulsujący, niemal hipnotyczny charakter. Zauważ, jak kompozytor operuje motywami‑symbolami, czyli krótkimi figurami rytmiczno‑melodycznymi powracającymi w różnych przekształceniach. Wsłuchaj się także w rolę fortepianu, który nie pełni tu funkcji tradycyjnego solisty, lecz staje się ważnym elementem kolorystycznym w całej strukturze dzieła.

Orkiestra przez wieki zyskała także charakterystyczny układ poszczególnych sekcji na scenie. Wynikał on z konieczności zachowania odpowiedniej proporcji brzmień. Układy przestrzenne zmieniały się, np. na początku XVIII wieku w centrum znajdowały się klawesyn i wiolonczela, otoczone z prawej instrumentami smyczkowymi, a z lewej – dętymi. Zasadą w późniejszych układach było wysuwanie na pierwszy plan instrumentów smyczkowych i umieszczanie perkusji stosunkowo daleko od słuchaczy.

Posłuchaj brzmienia poszczególnych instrumentów z orkiestry.

Oprócz orkiestr symfonicznych istnieją także orkiestry, w których skład wchodzą instrumenty tylko jednej lub dwóch grup. Pierwszym przykładem może być orkiestra smyczkowa.

R1SWaYfDBpO3B1

Fotografia przedstawia: orkiestrę smyczkową w trakcie wykonywania utworu na scenie. Postacie ubrane są na czarno. Trzymają w rękach instrumenty.

Klasycyzm... - osiągnięcia klasyków

Klasycyzm to styl trwający od XVIII do XIX wieku. Rozpoznawalność muzyki tego okresu cechuje: prostota formy, harmonia i równowaga. „Trzech Klasyków Wiedeńskich”- już za czasów swojego życia stają się niedoścignionymi legendami muzycznymi, które trwają po dziś dzień. Najstarszy z nich Joseph Haydn [czytaj: jozef hajdn] (1732‑1809) uznany zostanie za twórcę orkiestrowej symfoniki, tworząc ponad 100 symfonii - różnorodnych tego typu utworów na orkiestrę. Uznawany za geniusza wszechczasów Wolfgang Amadeusz Mozart [czytaj: mocart] (1756‑1791) pozostawił po sobie taką ilość utworów, że ilość czasu, którą żył nie starczyłaby na ich przepisanie! Kompozytorem wybitnie niemieszczącym się w ramach tej epoki był najmłodszy z klasyków Ludwig van Beethoven [czytaj: ludwig wan betowen] (1770‑1827). To również im zawdzięczamy popularność takich form muzyki jak symfonia, sonata czy koncert, chociaż pierwowzory ich znane były już w poprzednim czasie.

Symfonia w twórczości klasyków wiedeńskich

Zdobycze przedstawicieli szkoły mannheimskiej przejęli klasycy wiedeńscy (Joseph Haydn, Wolfgang Amadeusz Mozart, Ludwig van Beethoven). Dla ukształtowania się dojrzałego stylu klasycznego najważniejszą rolę odegrał Joseph Haydn:

1. Był najstarszy z trójki klasyków wiedeńskich.

2. Komponując w latach dziewięćdziesiątych XVIII w. swoje późne symfonie korzystał już ze zdobyczy Mozarta.

3. Będąc nauczycielem Beethovena dbał o zaszczepienie swemu uczniowi podstawowych technik kompozytorskich i modeli formalnych.

RN41kfkt67GYF1

Na ilustracji znajduje się Franz Joseph Haydn siedzący na krześle przy instrumencie klawiszowym. Artysta jest zamyślony, trzyma w ręce pióro, ma przed sobą kartki. Sprawia wrażenie, że pisze nowy utwór.

Pozostawiając ponad sto symfonii ukazał proces przezwyciężania stylu barokowego (w jego wczesnych symfoniach pisanych w latach 1760–1770 obserwujemy nawiązania do barokowej techniki koncertującej, sposobu kształtowania formy oraz charakterystycznych zwrotów melodycznych) i zastępowania go stylem klasycznym – symfonie powstałe po roku 1770 cechuje pogłębienie ekspresyjne, a tzw. symfonie paryskie (zamówione przez działającą w Paryżu lożę masońską) z lat osiemdziesiątych XVIII w. i symfonie londyńskie (pisane na zamówienie Johanna Salomona, który zaproponował Haydnowi wyjazd do Anglii, gdzie otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Oxfordzkiego) to już indywidualne, dojrzałe, czteroczęściowe kompozycje.

Wysłuchana symfonia zawdzięcza swój tytuł skojarzeniom, jakie mieli słuchacze w związku z charakterystycznym drugim tematem pierwszej części – rytm punktowany w partii oboju kojarzył się z gdakaniem kury.

Symfonie Mozarta, oprócz wyraźnych odwołań do osiągnięć twórców mannheimskich, czerpią inspirację także z kręgu włoskiego, starowiedeńskiego i francuskiego. Symfonia g‑moll KV 183, wykorzystana m. in. jako ścieżka dźwiękowa w filmie M. Formana Amadeusz, traktowana jest jako wyraz tendencji preromantycznych. Ostatnie trzy dzieła symfoniczne Mozarta (Symfonie: nr 39 – Es‑dur KV 543, nr 40 – g‑moll KV 550 i nr 41 – C‑dur KV 551) skomponowane zostały w ciągu trzech miesięcy 1788 r., trzy lata przed śmiercią kompozytora. O środkowej z nich E. T. A. Hoffmann pisał, że to szloch spod koronkowej chusteczki, ostatnia, ze względu na swą doskonałą konstrukcję, zyskała przydomek Jowiszowa.

R1aFWTKgFeDBK1

Ilustracja przedstawia portret Mozarta. Ukazany jest jako młody mężczyzna w charakterystycznej dla epoki peruce oraz stroju z białym żabotem.

Podczas słuchania I części Symfonii g‑moll zwróć uwagę na pracę smyczków, które prowadzą dramatyczny, pełen napięcia temat główny, charakterystyczny dla stylu Mozarta. Wsłuchaj się w delikatne, ale wyraziste wejścia dętych drewnianych — obojów, klarnetów i fagotów — które dodają barwy i podkreślają dialog między grupami instrumentalnymi, zgodnie z klasycystyczną przejrzystością faktury. Zauważ również oszczędne, lecz znaczące użycie dętych blaszanych, które wzmacniają dramatyzm bez dominowania nad pozostałymi sekcjami. Skup się na tym, jak klasyczny układ orkiestry pozwala Ci śledzić kontrasty tematyczne i rozwój muzycznej narracji, typowe dla formy sonatowej.

Podczas słuchania finału Symfonii C‑dur „Jowiszowej” zwróć uwagę na precyzyjne prowadzenie tematów przez sekcję smyczkową, która nadaje muzyce energię i klarowność typową dla klasycyzmu. Wsłuchaj się w dialogi z dętymi drewnianymi, zwłaszcza obojami i fagotami, które podkreślają kontrasty oraz wzbogacają barwę całego zespołu. Zauważ także rolę dętych blaszanych, dodających fragmentowi uroczystego, majestatycznego charakteru bez przytłaczania pozostałych grup. Skup się na przejrzystej strukturze i rozmieszczeniu orkiestry, dzięki którym możesz łatwo śledzić polifoniczne nawarstwienia tematów w kulminacyjnych momentach.

Symfonie Beethovena wykraczają poza zakres klasyczny. Zapowiedź nowego stylu stanowi już pierwsze dzieło symfoniczne tego twórcy, pokazujące z jaką swobodą podchodził kompozytor zarówno do tonacji utworu (I Symfonia napisana jest w tonacji C‑dur, a tonacja ta rozbrzmiewa dopiero po wolnym wstępie) jak i funkcji poszczególnych części cyklu (trzecie ogniwo utworu nazywa Beethoven jeszcze menuetem, jakkolwiek nie ma on nic wspólnego z tańcem dworskim – przypomina typowo Beethovenowskie scherzo). Coraz odważniejsze zmiany wprowadzane są przezeń w kolejnych symfoniach:

• III Symfonia Es‑dur Eroica (pierwotnie dedykowana Napoleonowi) poświęcona została pamięci wielkiego człowieka. Jej druga część to marsz żałobny.

Podczas słuchania Marsza żałobnego z III Symfonii zwróć uwagę na prowadzenie melodii przez smyczki, które tworzą posępny, powolny charakter utworu, typowy dla klasycystycznej klarowności faktury. Wsłuchaj się w wejścia dętych drewnianych, szczególnie obojów i fagotów, które dodają ekspresji i podkreślają liryczne napięcia między frazami. Zauważ również symboliczną rolę dętych blaszanych, które wzmacniają podniosły, ceremonialny ton marsza, pozostając jednak w równowadze z pozostałymi sekcjami. Skup się na przejrzystym, klasycznym rozmieszczeniu grup instrumentalnych, dzięki któremu możesz wyraźnie śledzić dialogi i stopniowe narastanie dramatycznej ekspresji.

• V Symfonia c‑moll, nazywana symfonią losu ze względu na charakterystyczny motyw inicjalny, o którym Beethoven pisał tak oto Los puka do drzwi jest symfonią syntetyczną – wszystkie części utworu spaja rytm pierwszych czterech dźwięków. Wysłuchaj początku kompozycji, a następnie III części utworu.

Podczas słuchania I części V Symfonii zwróć uwagę na to, jak sekcja smyczkowa wprowadza słynny motyw „ta‑ta‑ta‑taa”, tworząc energiczną podstawę całego przebiegu muzycznego. Wsłuchaj się w wejścia dętych drewnianych, które wzmacniają i kolorystycznie różnicują główny motyw, zachowując przejrzystość typową dla klasycystycznego układu orkiestry. Zauważ też rolę dętych blaszanych, szczególnie rogów i trąbek, które potęgują dramatyzm i nadają muzyce niemal heroiczny charakter. Skup się na dialogu między grupami instrumentalnymi, ułatwionym przez klarowne, klasyczne rozmieszczenie orkiestry, dzięki czemu możesz wyraźnie śledzić rozwój motywu w różnych barwach.

Podczas słuchania III części V Symfonii zwróć uwagę na pracę sekcji smyczkowej, która prowadzi energiczny, rytmiczny motyw Scherza, nadając muzyce napięcie i ruch. Wsłuchaj się w wejścia dętych drewnianych, szczególnie fagotów i klarnetów, które tworzą kontrast wobec brzmienia smyczków i wzmacniają przejrzystość klasycystycznej faktury. Zauważ również rolę dętych blaszanych, zwłaszcza rogów, które wprowadzą charakterystyczne sygnałowe motywy i podkreślają monumentalność brzmienia. Skup się też na klarownym rozmieszczeniu grup instrumentalnych — typowym dla orkiestry klasycznej — dzięki któremu możesz łatwo śledzić dialogi między sekcjami i narastanie dramatycznej atmosfery.

• VI Symfonia F‑dur Pastoralna łamie zasadę czteroczęściowego cyklu – jest to kompozycja pięcioczęściowa, nabiera cech ilustracyjnych otwierając drogę romantycznym symfoniom programowym. Beethoven zatytułował każdą część tego utworu (1. Obudzenie się pogodnych uczuć z chwilą przybycia na wieś, 2. Scena nad strumykiem, 3. Zabawa wieśniaków, 4. Burza, 5. Pieśń pasterska) nakierowując słuchaczy na określone emocje towarzyszące poszczególnym ogniwom.

• IX Symfonia d‑moll całkowicie zerwała z ideą symfonii jako utworu skomponowanego na największy skład instrumentalny doby klasycyzmu. Beethoven wprowadził w finale tego dzieła solowe głosy wokalne i chór, powierzając im wykonanie tekstu Ody do radości Friedricha Schillera. Finał tej symfonii stał się hymnem Unii Europejskiej w 1993 roku.

Podczas słuchania I części IX Symfonii zwróć uwagę na to, jak sekcja smyczkowa stopniowo buduje napięcie, wprowadzając główny temat z charakterystyczną energią i dramatyzmem. Wsłuchaj się w dęte drewniane, które wzmacniają i kolorystycznie uzupełniają brzmienie smyczków, zachowując przejrzystość typową dla klasycystycznego układu orkiestry. Zauważ także rolę dętych blaszanych i kotłów, które podkreślają uroczysty, majestatyczny charakter tej części, nie dominując jednak nad resztą zespołu. Skup się na dialogu między grupami instrumentalnymi, możliwym dzięki klarownemu, klasycznemu rozmieszczeniu orkiestry, które pozwala Ci śledzić rozwój tematów i narastanie dramatycznej formy.

Epoka klasycyzmu przyniosła ukształtowanie nowoczesnej orkiestry symfonicznej oraz rozwój symfonii jako jednego z najważniejszych gatunków muzyki instrumentalnej. Istotną rolę w tym procesie odegrała szkoła mannheimska, która doprowadziła do stabilizacji składu orkiestry i rozwoju nowoczesnej dynamiki. W muzyce klasycznej podstawę orkiestry stanowiła sekcja smyczkowa wspierana przez instrumenty dęte drewniane i blaszane. Joseph Haydn ukształtował model czteroczęściowej symfonii i stworzył ponad sto utworów tego gatunku. Wolfgang Amadeusz Mozart rozwinął subtelną kolorystykę orkiestry oraz wzbogacił symfonię pod względem melodycznym i formalnym. Ludwig van Beethoven rozszerzył skalę ekspresji symfonii i nadał jej bardziej dramatyczny oraz monumentalny charakter. Dzięki twórczości tych kompozytorów orkiestra stała się jednym z najważniejszych narzędzi wyrazu w muzyce europejskiej. Najważniejszą cechą symfoniki klasycznej jest przejrzystość faktury, równowaga między grupami instrumentów oraz logiczna konstrukcja formy. Odpowiadając na pytanie z początku rozdziału można zauważyć, że kompozytorzy klasycyzmu potrafili tak precyzyjnie zaplanować brzmienie orkiestry, iż nawet sama partytura pozwala wyobrazić sobie jej pełne i zrównoważone brzmienie.

encyklopedia.pwn.pl

D. Gwizdalanka, Historia muzyki 2, PWM, Kraków 2006

Mieczysław Drobner, Instrumentoznawstwo i akustyka, PWM Warszawa 1960.

Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska‑Chomińska, Historia muzyki, PWM Warszawa 1989.

Ruch Muzyczny (1987, XXXI nr 2).