Mistrzowie rzeźby czasów klasycyzmu - Antonio Canova i Bertel Thorvaldsen
Pod lupą nowej wiedzy
Antonio Canova - symbol klasycyzmu
Antonio Canova
Antonio Canova uważany jest za najwybitniejszego rzeźbiarza klasycyzmu. Dorastał w środowisku związanym z rzemiosłem kamieniarskim, co wcześnie ukierunkowało go na sztukę i wyczuliło na precyzję materiału. W Wenecji zdobył solidne wykształcenie, studiując rysunek, anatomię i wzory antyczne, a kontakt z tamtejszym środowiskiem artystycznym pozwolił mu rozwinąć własny język formalny oparty na harmonii, klarowności i idealizacji. Dzięki wyjątkowej dbałości o proporcje, subtelności modelunku i konsekwentnemu odwoływaniu się do estetyki starożytnej zyskał pozycję artysty, który na nowo zdefiniował europejską rzeźbę przełomu XVIII i XIX wieku, stając się jej najważniejszym autorytetem.
Lata młodzieńcze - pod wpływem mitologii
W początkowym okresie twórczości Canova sięgał przede wszystkim po tematy mitologiczne, traktując je jako przestrzeń do doskonalenia klasycznych proporcji i klarownych układów kompozycyjnych. W takich realizacjach jak Orfeusz i Eurydyka czy Dedal i Ikar widoczne jest jego konsekwentne dążenie do idealizacji postaci, harmonii ruchu oraz wyciszonej ekspresji, zgodnej z estetyką antyku. Rzeźby te powstawały w oparciu o liczne szkice, studia anatomiczne i analizy dawnych wzorców, co pozwoliło artyście wypracować charakterystyczny sposób modelowania, łączący precyzję detalu z elegancją ogólnego zarysu.
Okres świetności
Po okresie nauki w Wenecji Canova wyjechał do Rzymu, gdzie dzięki wsparciu wpływowych patronów uzyskał dostęp do najważniejszych kolekcji sztuki i środowisk artystycznych. Studiował tam antyczne rzeźby, uczęszczał na zajęcia z aktu i rozwijał swoje umiejętności w bezpośrednim kontakcie z klasycznymi wzorcami. W tym czasie odwiedził również Neapol, gdzie zetknął się z bogatym dziedzictwem archeologicznym Pompejów, Herkulanum i Paestum oraz z wybitnymi zbiorami rzeźby starożytnej. Te doświadczenia umocniły jego fascynację antykiem i ukształtowały jego dojrzały język artystyczny. Po powrocie do Rzymu podjął pierwsze poważne zamówienia i rozpoczął pracę nad marmurową grupą Tezeusz siedzący na Minotaurze, którą traktował jako manifest własnej sztuki. Dzieło to przyniosło mu szerokie uznanie we Włoszech i poza nimi, otwierając drogę do międzynarodowej kariery.
Wkrótce po sukcesie pierwszych rzymskich realizacji Canova otrzymał zamówienie na monumentalny Nagrobek Klemensa XIV. Praca nad tym dziełem stała się dla niego przełomem — nie tylko ze względu na wysokie honorarium, lecz przede wszystkim na ogromny prestiż, jaki przyniosła. Realizacja została przyjęta z entuzjazmem i szybko ugruntowała jego pozycję jako najważniejszego rzeźbiarza epoki. W opinii współczesnych dorównywał rangą takim mistrzom jak Michał Anioł czy Bernini, a jego nazwisko zaczęło być wymieniane wśród największych autorytetów europejskiej sztuki.
W poszukiwaniu wytchnienia od intensywnej pracy Canova spędził pewien czas w Neapolu, gdzie mógł ponownie obcować z tamtejszym środowiskiem artystycznym i bogatym dziedzictwem antycznym. Podczas tego pobytu zainteresował się nim angielski pułkownik John Campbell, który zamówił u artysty marmurową grupę Psyche budzona przez pocałunek Kupidyna. Zlecenie to stało się jednym z ważnych etapów w rozwoju jego twórczości, łącząc w sobie klasyczną idealizację z narastającym zainteresowaniem tematyką emocji i subtelnych relacji między postaciami.
Zapoznaj się z tekstem na temat artystycznych źródeł twórczości Antoniego Canovy [czytaj: antoniego kanowy] wraz z omówieniem tematyki i analizą rzeźby Amor i Psyche.
Wolnostojące posągi oraz ich grupy rzeźbił Canova w subtelniejszym, nie tak bezosobowym stylu, co spotkało się jeszcze z większym poklaskiem. Ponieważ tematy tych rzeźb czerpał z mitologii klasycznej, czasami wytrzymywały one porównanie z najbardziej podziwianymi zabytkami starożytnymi; zawsze jednak nosiły znamię swoich czasów. Zauważmy, że grupa „Amor i Psyche” odbiega od sposobu wyrażania uczuć zarówno przez starożytnych rzeźbiarzy greckich i rzymskich, jak też przez twórców z początku XVIII wieku. Przedstawiając scenę zaczerpniętą z mitu w wersji Apulejusza, kiedy to Amor stara się ożywić umierającą Psyche, artysta stworzył złożony obraz miłości i śmierci, erotyzmu oczyszczonego ze zmysłowości, ideału dosięganego dzięki namiętności. Dzieło to jest nie mniej złożone, jeśli rozpatrujemy je wyłącznie jako trójwymiarową kompozycję form, płynnie łączących się w pełną słodyczy harmonię. Postacie, całkowicie sobą zaabsorbowane, zdają się nie dostrzegać widza. Tworzą zwartą, zamkniętą całość i wręcz domagają się, by tak je traktować. Grupa ta może być oglądana z każdej strony. Zaznaczmy, że ożywiając sztukę rzeźbiarską (w oczach ludzi współczesnych artyście), Canova wyzwolił ją z zależności od architektury, z którą – wyjąwszy portrety – była związana od początku XVII wieku. To także stanowiło znak nowych czasów. Niektóre wyrzeźbione przez niego posągi od razu, w zamyśle, były przeznaczone do umieszczenia w muzeach, tworzone specjalnie w tym celu. Same muzea zaczęły być teraz postrzegany jako instytucje służące publicznej oświacie.”
Mit o Psyche został ujęty literacko przez Apulejusza w Metamorfozach. Psyche była najpiękniejszą z trzech córek pewnego króla; zazdrosna o jej piękność Wenus kazała Amorowi natchnąć Psyche miłością do najbardziej odrażającego człowieka, Amor jednak zachwycony jej urodą sam się w Psyche zakochał. Zdobywszy jej miłość, odwiedzał ją co noc pod warunkiem jednak, że nigdy nie będzie się starała go zobaczyć ani dowiedzieć się, kim jest. Psyche jednak za radą zazdrosnych sióstr zapaliła, w czasie gdy Amor spał, lampę. Obudzony bóg zniknął z jej oczu. Zrozpaczona Psyche, szukając Amora po świecie, dotarła do pałacu bogini Wenus, gdzie doznała wielu upokorzeń, wykonując ciężkie i przykre prace. Swoją wytrwałością wzruszyła wreszcie serce bogini, która obdarzyła Psyche nieśmiertelnością i połączyła z Amorem na zawsze.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: encyklopedia.pwn.pl/haslo/Jazon;3917382.html (dostęp z dnia 31.03.2018).
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1FKMB2FPOX22
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany „Historycy i teoretycy sztuki o dziełach”.
Napoleon a prestiż artysty
W wyniku zwycięskiej kampanii włoskiej Napoleona 19 lutego 1797 r. podpisano Traktat Tolentino między generałem korsykańskim a Piusem VI, w którym papież zobowiązał się do przekazania zwycięzcom dzieł sztuki i cennych rękopisów. Uważając za niebezpieczne pozostanie w Rzymie, w 1798 r. Canova udał się do Possagno, odwiedził Wiedeń, Pragę, Drezno, Berlin i Monachium. Ostatecznie jednak wrócił do Rzymu, który uważał za jedyne miasto sprzyjające jego artystycznym poglądom. Mimo niechęci do polityki Napoleona, aby zwiększyć swój prestiż Canova podjął się wykonania dla księcia Camillo Borghese, ukończonej w 1808 roku rzeźby portretowej Pauliny Borghese jako Wenus. Dzieło przedstawia siostrę Napoleona leżącą na kanapie, trzymającą jabłko zwycięstwa, sugerując, że kobieta jest godna pozycji Wenus Zwycięskiej.
Rzeźba ukazuje półnagą Paulinę Borghese na wysokim szezlongu, a więc rodzaju kanapy w kształcie wydłużonego fotela. Tego typu mebel, popularny w XVIII i XIX wieku, ale spotykany również współcześnie, umożliwia odpoczynek w pozycji półleżącej. W takiej właśnie pozycji została ujęta portretowana, subtelnie podpierająca prawą dłonią głowę lekko zwróconą w lewo. Ramię spoczywa na leżących jedna na drugiej dwóch prostych poduszkach. Dolna dostosowuje się do kształtu zakrzywionego i idącego w górę płaskiego materaca, którego powierzchnię obiega delikatne, wąskie obszycie o geometryzujących formach. Nogi Pauliny Borghese ułożone są swobodnie, prawa jest wyciągnięta, lewa lekko zgięta w taki sposób, że jej dolna część ukryta jest za prawą łydką. W lewej, ułożonej wzdłuż ciała ręce siostry Napoleona znajduje się owoc, który nie tyle chwyta ona całą dłonią, co raczej podtrzymuje palcami, kierując w stronę widza. Biodra i część nóg spowite są silnie pofałdowaną draperią podkreślającą kształt dolnych części ciała. Ramiona, piersi oraz brzuch Pauliny są całkowicie odkryte. Na prawe przedramię nałożoną ma bransoletkę. Jej misternie ułożone, spięte, kręcone włosy tworzą wyrafinowaną fryzurę. Sama figura, poduszki oraz materac wyrzeźbione zostały w białym marmurze, zaś właściwa konstrukcja szezlongu w drewnie pokrytym polichromią imitującą ciemniejszy, pełen żył marmur. Mebel został okraszony wypukłą dekoracją, na którą składają się zgeometryzowane motywy ornamentalne, roślinne i zwierzęce. Między nogami szezlongu, na maskującej płycie mającej za zadanie kryć mechanizm pozwalający na obracanie całej struktury, znajduje się imitacja marmurowej posadzki oraz trzech wiszących w równych odstępach drapowanych tkanin o złotym wykończeniu w ich dolnej partii, zawieszonych na ramie mebla.
(…)
Zarówno Camillo Borghese, zlecający wykonanie podobizny żony, jak i sama Paulina, ponad wszelką wątpliwość pragnęli za pomocą dzieła Canovy przekazać określone treści, wpłynąć na sposób, w jaki ich postrzegano. Już wybór artysty poświadczał prestiż i możliwości małżonków, przedstawicieli elity ówczesnej Europy, jednych z potężniejszych ludzi początków XIX wieku. Oprócz tego ważny był oczywiście kontekst antyczny. Zarówno treść, jak i forma, odnoszące się do starożytnej Grecji oraz starożytnego Rzymu, podkreślały obycie małżonków, przynależność do uprzywilejowanej, wykształconej grupy społecznej. Warto dodać, że nie bez znaczenia dla wyboru konwencji portretowej mogły być legendarne korzenie rodu Borghese, upatrującego swych początków w osobie syna Wenus, Eneasza. Wpływ na powstanie rzeźby mogły mieć również ambicje Napoleona, który przez małżeństwo swojej siostry z Camillo Borghese starał się umocnić swoją pozycję polityczną w Italii.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: isztuka.edu.pl/i-sztuka/node/458 (dostęp z dnia 31.03.2018).
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D2DK71DNH
Odpowiedz na pytanie: które elementy dzieła wskazują na to, że artysta zastosował kontrapost? Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
W 1814 roku Canova otrzymał od Giuseppiny di Beauharnais, pierwszej żony Napoleona, zamówienie na rzeźbiarską grupę Trzech Gracji, która po raz drugi zostanie odtworzona dla Johna Russella, szóstego księcia Bedford. Dzieło przekłada na marmur wyjątkowo neoklasyczną koncepcję piękna, reprezentowaną na twarzach trzech kobiet.
Mimo tych prac Canova nigdy nie zaakceptował propozycji pozostania oficjalnym rzeźbiarzem na francuskim dworze cesarskim. W 1815 r., bezpośrednio po bitwie pod Waterloo, Canova, który był w Paryżu ze swoim przyrodnim bratem Giovannim Battistą Sartorim, z dyplomacją ekspercką, zdołał zabrać do Włoch wiele cennych dzieł sztuki, wcześniej skradzionych przez Napoleona.
Berthel Thorvaldsen – rzeźbiarz antykizujący
Berthel Thorvaldsen
Bertel Thorvaldsen jest duńskim rzeźbiarzem islandzkiego pochodzenia i jednym z najwybitniejszych przedstawicieli klasycyzmu. Bardzo wcześnie ujawniał wyjątkowe zdolności artystyczne, dlatego już jako jedenastolatek rozpoczął naukę w Akademii Sztuk Pięknych w Kopenhadze, gdzie zdobywał liczne nagrody i medale potwierdzające jego talent. Po ukończeniu studiów wyjechał na stypendium do Rzymu, który stał się dla niego miejscem kluczowym. W otoczeniu antycznych rzeźb i żywego środowiska artystycznego kształtował swój charakterystyczny styl oparty na klarowności formy, idealizacji postaci i powściągliwej ekspresji. W panegirycznych życiorysach opiewano jego talent jako równy geniuszom starożytnym, takim jak Homer, Sofokles i Platon, podkreślając, że dorównuje Grekom, a niekiedy nawet z nimi rywalizuje. Tak wysokie oceny zawdzięczał konsekwentnej wierności antycznym wzorom oraz rygorystycznej metodzie pracy, opartej na precyzyjnym rysunku traktowanym jako projekt wyznaczający proporcje i układ całej rzeźby. Proces twórczy podporządkowywał naturze finalnego materiału, dlatego nawet modelując w glinie, myślał o logice marmuru i o tym, jak forma będzie funkcjonować w kamieniu. Antykizowane dzieła Thorvaldsena cieszyły się ogromną popularnością, a jego rzymska pracownia stała się miejscem odwiedzanym przez monarchów, dyplomatów i kolekcjonerów. Przez większą część życia mieszkał i pracował właśnie tam, realizując zamówienia dla mecenasów z wielu krajów Europy, w tym z Wielkiej Brytanii, Austrii, Danii, Niemiec, Rosji oraz Polski, którą odwiedził na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XIX wieku. Jego twórczość, ceniona za szlachetność formy i wierność antycznym ideałom, ugruntowała jego pozycję jako jednego z najważniejszych rzeźbiarzy epoki klasycyzmu.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D2DK71DNH
Antyczne inspiracje w rzeźbach Thorvaldsena
W rzeźbach Thorvaldsena wyraźnie widoczne są wpływy antyku. Duży wpływ na jego rozwój miała podróż do Włoch, które wówczas stanowiły centrum kultury europejskiej, oraz intensywne studia nad sztuką starożytną. W tym okresie poznał również słynnego już włoskiego rzeźbiarza Antoniego Canovę. Jednym z dzieł, które przyniosły mu szeroką sławę, był Jazon ze złotym runem z 1803 roku, wykonany na zamówienie Thomasa Hope’a, angielskiego kolekcjonera i mecenasa sztuki. Posąg przedstawia dumnego Jazona w chwili powrotu z runem przewieszonym przez ramię i oddaje istotę mitu opisanego przez Apolloniosa z Rodos, opowiadającego o bohaterze, który wyruszył po złote runo, aby pomóc ojcu odzyskać królestwo odebrane mu przez króla Pellasa.
Jazon, Iásōn, - tesalski heros z Jolkos, dowódca Argonautów, uczestnik łowów kalidońskich; syn króla Ajzona usuniętego z tronu przez Pellasa; Pellas zgodził się oddać władzę pod warunkiem zdobycia przez Jazona „złotego runa” (…); pomogła mu w tym Medea, którą później poślubił, lecz wkrótce porzucił dla innej; mit o Jazonie pojawia się u Hezjoda, Pindara, Eurypidesa, Apolloniosa z Rodos oraz Waleriusza Flakkusa; w czasach nowożytnych znalazł odbicie w literaturze i muzyce.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: encyklopedia.pwn.pl/haslo/Jazon;3917382.html (dostęp z dnia 31.03.2018).
Jazon ze złotym runem, Muzeum Thorvaldsena, 1803, Kopenhaga, Dania
W latach 1817–1829 Thorvaldsen wykonał rzeźbę Ganimedes i orzeł. Przedstawia ona młodzieńca odzianego jedynie w czapkę frygijską, który, klęcząc na jedno kolano, poi stojącego obok orła. W lewej ręce trzyma miseczkę, z której ptak pije, w prawej zaś wysokie naczynie na płyn. W tej pracy wyraźnie widoczne jest charakterystyczne dla klasycyzmu dążenie do harmonii, symetrii i rytmu, mające na celu osiągnięcie wrażenia ładu, równowagi i spokoju. Rzeźba odwołuje się do ideału piękna i doskonałych proporcji, wzorowanych na sztuce starożytnej. Thorvaldsen zastosował również kontrast w fakturze: gładka, idealizowana skóra młodzieńca zestawiona została ze starannie opracowanym, pełnym detalu upierzeniem orła. Jednocześnie jest to zestawienie przeciwstawnych natur — ufności i łagodności człowieka z drapieżnością ptaka o ostrym dziobie.
![Ilustracja interaktywna – Przedstawia rzeźbę leżącego lwa. Zwierzę leży na prostokątnym cokole. Posiada bujną grzywę. Przednie łapy trzyma wyciągnięte przed siebie. Dzieło znajduje się na tle czerwonej ściany. Na ilustracji są trzy punkty interaktywne, po kliknięciu na które podświetla się część posągu i wyświetla dodatkowa informacja: 1. O rzeźbie. Podświetlona zostaje cała rzeźba. Informacja dodatkowa: Rzeźba leżącego lwa to oryginalny model w marmurze, powstały jako część niezrealizowanego pomnika poświęconego austriackiemu feldmarszałkowi i dyplomacie Karolowi Filipowi Schwarzenbergowi [czytaj: szwarcenbergowi]. 2. Ułożenie rzeźby. Podświetlone zostaje ciało lwa. Informacja dodatkowa: Lew przedstawiony jest w pozycji statycznej, horyzontalnej, z lekko podniesioną głową skierowaną w lewo. 3. O detalach. Podświetlona zostaje grzywa zwierzęcia. Informacja dodatkowa: Thorvaldsen już na etapie projektu zadbał o dokładność w opracowaniu detali – sierści zwierzęcia, ułożonej warstwami grzywy.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RLwoLjqD0FiDa/1713272105/lXB5OxduiULDBsuxU8unRG6p6upROHKB.jpg)
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D2DK71DNH
Odpowiedz na pytanie. Z jakiego materiału został wykonana rzeźba lwa? Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Odpowiedz na pytanie. Komu została poświęcona rzeźba lwa. Podaj funkcję jaką pełnił ten człowiek.
Narysuj jedną linię, która będzie odpowiadała ułożeniu lwa. Linię narysuj na kartce lub w programie graficznym, następnie przygotowaną ilustrację wgraj do lekcji za pomocą poniższego narzędzia.
Gracje są tematem często powracającym w twórczości Thorvaldsena. Artysta wielokrotnie podejmował ten motyw, wprowadzając zmiany zarówno w odniesieniu do własnych wcześniejszych kompozycji, jak i do klasycznych wzorców, a także do grupy stworzonej przez Canovę w latach 1814–1817. W kompozycji z 1842 roku (Accademia Nazionale di San Luca w Rzymie) Thorvaldsen dodał nowy element w postaci Kupidyna z lirą, sugerując, że Gracje, choć skupione na wzajemnym związku, wsłuchują się w jego muzykę. Kolejną nowością jest strzała miłości trzymana przez jedną z Gracji i delikatnie dotykana przez inną czubkiem palca, co subtelnie podkreśla temat uczucia i harmonii, tak istotny w klasycystycznym ujęciu piękna.
Jeszcze w latach 1813–1816 powstała rzeźba inspirowana sztuką antyczną — Wenus z jabłkiem, nawiązująca do klasycznej greckiej mitologii. Przedstawia boginię tuż po konkursie piękności. Jedną ręką chwyta ubranie spoczywające na pniu drzewa, aby ponownie je założyć, drugą zaś trzyma jabłko rzucone przez Eris podczas wesela Tetydy i Peleusa — przedmiot, który stał się symbolem niezgody i początkiem sporu między boginiami. Wenus ukazana jest jako uosobienie piękna; jej spojrzenie i postawa emanują subtelnym erotyzmem, zgodnym z klasycystycznym ideałem harmonii i idealizacji.