R1LTXMKOPLUAO
Ilustracja przedstawia dwie młode kobiety. Stojąca po lewej stronie jest młoda, ma długie jasne włosy, duże oczy i prosty nos. Jej głowę zdobi wieniec laurowy. Ubrana jest w  powiewną szatę. W dłoniach trzyma nieduży instrument strunowy. Druga kobieta jest odwrócona od pierwszej; ukazany jest jej prawy profil. Ma bardzo ciemne włosy przepasane ozdobną złotą przepaską. Biała suknia zsunięta z ramienia ukazuje jej piersi. Kobieta w  prawej dłoni trzyma rysik, a w lewej tabliczkę z rysunkiem wyobrażającym skrzydlatą postać. Tło stanowi postać odwróconego tyłem amorka.

Spuścizna literacka starożytnych Rzymian

Alegoria muzyki i malarstwa, Ludwig Mayer, XIX w. 
Źródło: dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ludwig_Mayer_-_Allegorie_auf_Musik_und_Malerei_-_3562_-_Kunsthistorisches_Museum.jpg (zmodyfikowana), licencja: CC BY-SA 4.0.

Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Marek Tuliusz Cyceron - lepszy mówca, czy filozof?

R1DST48296N151
Popiersie Marka Tulliusza Cycerona, autor nieznany, I w. n.e., Muzea Kapitolińskie, Rzym, Włochy.
Źródło: dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

Marcus Tullius Cicero (Marek Tulliusz Cyceron) uznawany jest powszechnie za najwybitniejszego rzymskiego mówcę okresu republiki. Urodził się w 106 r. p.n.e. w Arpinum (stąd jego przydomek „Arpinata”) – mieście leżącym w odległości stu kilometrów od Rzymu, zmarł w 43 r. p.n.e. w Formi. W rodzinie ceniono naukę i solidne wykształcenie. Aby zapewnić obu synom jak najlepsze warunki do zdobywania wiedzy, ojciec Cycerona podjął decyzję o przeprowadzce do Rzymu. Tam mogli poznać polityków i wybitnych mówców. Do przyjaciół rodziny należał między innymi Kwintus Mucjusz Scewola Augur,Scewola Augur  łac. Quintus Mucius Scaevola AugurKwintus Mucjusz Scewola Augur, znawca prawa cywilnego. Z nim nastoletni Marek uczęszczał na rozprawy sądowe i posiedzenia senatu, przysłuchiwał się mowom wygłaszanym na Forum RomanumForum RomanumForum Romanum, uczył się logiki i geometrii. Kiedy skończył 18 lat, został uczniem prawnika Kwintusa Mucjusza Scewoli PontifeksaScewola Pontifeks  łac. Quintus Mucius Scaevola PontifexKwintusa Mucjusza Scewoli Pontifeksa, którego cenił później przez całe życie. 

bg‑gray2

Kwintus Mucjusz Scewola wniósł trwały ślad w rozwój prawa rzymskiego. Więcej na ten temat znajdziesz w rozdziale - Historia prawa rzymskiego. Słynne postaci świata antycznego związane z prawem rzymskim, w module zatytułowanym - Życie społeczne i gospodarcze w Grecji i Rzymie

Cyceron, po starannym wykształceniu retorycznym i filozoficznym w Rzymie,  dla pogłębienia studiów udał się do Aten, gdzie słuchał wykładów ówczesnego kierownika Akademii PlatońskiejAkademia PlatońskaAkademii Platońskiej, Antiocha z AskalonuAntioch z AskalonuAntiocha z Askalonu, czy epikurejczykaepikureizmepikurejczyka Zenona z Sydonu.Zenon z SydonuZenona z Sydonu. Następnie odbył podróż po prowincji Azja, gdzie poznał najbardziej słynnych mówców posługujących się stylem azjańskim, na koniec na Rodos studiował u sławnego filozofa stoickiego PosejdoniosaPosejdonios z ApameiPosejdoniosa i u mówcy MolonaMolonMolona, twórcy stylu umiarkowanego. 

Po powrocie do Rzymu rozpoczął karierę polityczną. Przeszedł wszystkie stopnie kariery urzędniczej - od  sprawowania urzędu kwestorakwestorkwestora na Sycylii, poprzez stanowisko edylaedyledylapretorapretorpretora, aby wreszcie jako homo novushomo novushomo novus w 63 r.p.n.e. objąć urząd konsulakonsulkonsula.

homo novus

Kwestura na Sycylii zaowocowała ciekawym wydarzeniem historyczno‑kulturowym. Cyceron, przebywając w SyrakuzachSyrakuzySyrakuzach, intensywnie poszukiwał grobu ArchimedesaArchimedesArchimedesa – greckiego filozofa przyrody i naukowca. Napisał o tym trzydzieści lat później w Rozmowach Tuskulańskich .

Sepulcrum Archimedis

Ego autem cum essem quaestor in Sicilia, facilius mihi Syracusanorum monumenta demonstrabantur, quam Archimedis sepulcrum quaerenti. Quem ego cum quaererem et omnia collis illa circumirem, adhuc ignorabam esse id quod quaerebam; postquam autem animum adverti quendam esse locum, in quo esset columna quaedam paulo eminetior ceteris, in eaque sphera atque cylindrus effictus esset, intellexi id esse quod quaererem. Perfeci ut ad eum locum perducerer; erat autem saeptum undique et vepribus et dumetis oppletum. Ubi deiectis fruticibus apparuit columna, atque ex ea simulacra illa cognovi, Syracusanique confessis sunt se id ignorasse, quod ego inveneram.

Tłumaczenie: Grób Archimedesa

Kiedy byłem kwestorem na Sycylii, łatwiej umiano mi wskazać groby Syrakuzańczyków niż grób Archimedesa, którego szukałem. Szukając go, obchodząc wszystkie te wzgórza, jeszcze nie wiedziałem, gdzie właściwie jest to, czego pragnę znaleźć. Lecz kiedy zwróciłem uwagę na pewne miejsce, gdzie stała kolumna nieco wyższa od innych, a na niej wyobrażona była kula i walec, zrozumiałem, że to właśnie jest ten grób. Doprowadzono mnie w końcu na to miejsce; było ono jednak ze wszystkich stron otoczone i zarosłe cierniem oraz gęstymi krzakami. Gdy usunięto zarośla, ukazała się kolumna, a wraz z nią owe znaki, które rozpoznałem — i Syrakuzańczycy wyznali, że sami nie wiedzieli o tym, co ja odnalazłem.

Zapoznaj się z multimedium ilustrującym to wydarzenie i wykonaj polecenia. 

1
R1OXHFZEHNEQO1
Ilustracja interaktywna przedstawiająca odnalezienie grobu Archimedesa przez Cycerona. Na pierwszym planie stoi młody, ciemnowłosy mężczyzna odziany w szaty w kolorze białym oraz czerwonym, wyciągający rękę w stronę wykopaliska w ziemi. Wokół niego są zgromadzeni ludzie, z których większość go obserwuje. Są to dwaj starsi mężczyźni z brodami oraz długimi, siwymi włosami, młodzi mężczyźni o bladych twarzach, młode kobiety przedstawione samotnie lub z dziećmi oraz jeden nagi mężczyzna siedzący na kamieniu, ukazany tyłem. Obok wykopaliska leży narzędzie przypominające młot lub kilof. Tło stanowią fragmenty muru starego budynku oraz górzysty krajobraz i niebo. Pod ilustracją znajdują się interaktywne hasła: Cyceron orator. Po kliknięciu w hasło na ilustracji postać Cycerona zostaje oznaczona pomarańczową linią. Wyświetla się treść: „Pełniąc urząd kwestora na Sycylii Cyceron miał około 30 lat.” Symbole. Po kliknięciu w hasło na ilustracji zostaje wyróżniona kolumna starego muru. Wyświetla się treść: „Wśród symboli widocznych na kolumnie są m.in. wspomniane przez Cycerona „kula i walec”. Podstawa kolumny. Po kliknięciu w hasło na ilustracji zostaje wyróżniona podstawa tej samej kolumny. Wyświetla się treść: „Napis na podstawie, o którym wspomina w swoim dziele Cyceron, na obrazie brzmi „Enthade Archimedes” (z greckiego: „W tym miejscu [spoczywa] Archimedes”).”
Paolo Barbotti, Cyceron odkrywający grób Archimedesa, 1853, Olej na płótnie
Źródło: dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Cicero_discovering_tomb_of_Archimedes_(_Paolo_Barbotti_).jpeg [dostęp 15.09.2022], domena publiczna.

Ilustracja interaktywna przedstawiająca odnalezienie grobu Archimedesa przez Cycerona. Na pierwszym planie stoi młody, ciemnowłosy mężczyzna odziany w szaty w kolorze białym oraz czerwonym, wyciągający rękę w stronę wykopaliska w ziemi. Wokół niego są zgromadzeni ludzie, z których większość go obserwuje. Są to dwaj starsi mężczyźni z brodami oraz długimi, siwymi włosami, młodzi mężczyźni o bladych twarzach, młode kobiety przedstawione samotnie lub z dziećmi oraz jeden nagi mężczyzna siedzący na kamieniu, ukazany tyłem. Obok wykopaliska leży narzędzie przypominające młot lub kilof. Tło stanowią fragmenty muru starego budynku oraz górzysty krajobraz i niebo. Pod ilustracją znajdują się interaktywne hasła: Cyceron orator. Po kliknięciu w hasło na ilustracji postać Cycerona zostaje oznaczona pomarańczową linią. Wyświetla się treść: „Pełniąc urząd kwestora na Sycylii Cyceron miał około 30 lat.” Symbole. Po kliknięciu w hasło na ilustracji zostaje wyróżniona kolumna starego muru. Wyświetla się treść: „Wśród symboli widocznych na kolumnie są m.in. wspomniane przez Cycerona „kula i walec”. Podstawa kolumny. Po kliknięciu w hasło na ilustracji zostaje wyróżniona podstawa tej samej kolumny. Wyświetla się treść: „Napis na podstawie, o którym wspomina w swoim dziele Cyceron, na obrazie brzmi „Enthade Archimedes” (z greckiego: „W tym miejscu [spoczywa] Archimedes”).”

Polecenie 1
R1XLTCZA3EMKX
Polecenie 2
R1HQMZ1SX84FK

Cyceron orator

RL78EJ918PLRH1
Pierwsza strona dzieła Cycerona De oratore, rękopis spisany we Włoszech, XV w. 
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Cyceron uważał, że dobry mówca musi posiadać trzy cechy: rzetelne wykształcenie ogólne, sprawność mówienia oraz poczucie etyki. W obszernym dialogu De oratore (O mówcy) powstałym w 55 r. p.n.e. pojawia się także stwierdzenie, że retoryka jest „koroną wszystkich nauk”. Zarówno w tym, jak i w kolejnych dziełach (np. Brutus, Orator) Cyceron pisał o ideale mówcy, który jest równocześnie filozofem, ale przedstawiał też filozofa, który winien być idealnym mówcą. Określił trzy główne cele, do których miał dążyć orator podczas wygłaszania mowy. Jego zadaniem było: doceredoceo, -cui, -ctum 2docere – przekonanie odbiorcy o swoich racjach, conciliareconcilio 1conciliare – zjednanie dla siebie słuchaczy, oraz moveremoveo, movi, motum 2movere, czyli poruszenie odbiorcy poprzez oddziaływanie na ich emocje.

Mowy oskarżycielskie

Werrynki

Działalność oratorska Cycerona związana jest nierozerwalnie z polityką. Jedne z pierwszych mów oskarżycielskich, jakie wygłosił w sądzie, skierowanane były przeciwko niejakiemu WerresowiWerres  łac. Caius VerresWerresowi. Był to namiestnik Sycylii, który przez lata bezlitośnie łupił tę prowincję. W latach siedemdziesiątych p.n.e., w trakcie pełnienia swojego urzędu, dopuścił się kradzieży dzieł sztuki, oszustw podatkowych czy spekulacji cenami zboża. Potrafił nawet fałszywie oskarżać obywatela rzymskiego, tylko po to, aby przejąć jego majątek. Powiązany z najstarszymi rodami Rzymu, miał bardzo silną pozycję w senacie. Cyceron zdecydował się po raz pierwszy wystąpić przed sądem jako oskarżyciel, a ówczesne jego przemowy weszły do historii literatury jako tzw. Werrynki. Po siedmiu dniach procesu wina Werresa stała się tak oczywista, że oskarżony, nie czekając na orzeczenie trybunału, dobrowolnie udał się na wygnanie. Cyceron odsłaniając korupcję administracji rzymskiej, uderzył w wiele rodów senatorskich, broniąc słabych i pokrzywdzonych. Przyniosło mu to jako mówcy i politykowi ogromną popularność.

Katylinarki

Kolejny cykl mów oskarżycielskich, który odbił się echem w literaturze światowej, skierował Cyceron przeciwko Katylinie.  

Kim był Katylina, jak przebiegał proces i jakie konsekwencje miało to dla samego oskarżyciela? O tym dowiesz się w ilustracji interaktywnej.  

1
R1OJZ68KATHTP1
Ilustracja interaktywna ukazująca obraz Cesare Maccari, pod tytułem: „Cyceron oskarża Katylinę”. Obraz przedstawia okrągłą salę, w której znajduje się zgromadzenie mężczyzn. Na środku pomieszczenia, po lewej stronie obrazu stoi mężczyzna z wyciągniętymi do góry rękoma. Otaczają go inni, siedzący na brązowych krzesłach. Wszyscy ubrani są w białe, długie szaty. W prawym dolnym rogu znajduje się samotny mężczyzna. Opiera się rękami o własne kolana. Obraz ma interaktywne warstwy. Po naciśnięciu haseł z panelu bocznego, podświetlają się postaci, o których informuje podana treść. Po naciśnięciu tekstu: „Sprzysiężenie Katyliny” wyświetla się następujący tekst: Lucjusz Sergiusz Katylina był znanym w Rzymie utracjuszem, znanym z bezwzględności w czasie proskrypcji Sulli. Piastował urząd kwestora w r. 77 p.n.e. i pretora w r. 69, następnie zarządzał Afryką w latach 68 - 66 p.n.e. Ubiegając się o konsulat w r. 63 p.n.e. usiłował skupić wokół siebie zbankrutowanych nobilów i zadłużone możnowładztwo. Występował jako obrońca biedoty rzymskiej, obiecywał zniesienie długów i polepszenie sytuacji niższych warstw społecznych stolicy i prowincji. Gdy przepadł w wyborach, postanowił osiągnąć godność konsula drogą zamachu. Zawiązał więc sprzysiężenie, agitował zrujnowanych weteranów Sulli w Etrurii i formował tam oddziały wojskowe koło Fesulae, zamyślał także powołać pod broń niewolników. Szukał również poparcia poza granicami państwa, nawiązując kontakt z plemieniem Allobrogów. Zamierzenia Katyliny pokrzyżował Cyceron. W mowach przeciwko Katylinie ujawnił jego plany, opierając się m.in. na informacjach uzyskanych od przedstawicieli Allobrogów." Poniżej znajduje się obraz pod tytułem: „Sprzysiężenie Katyliny”, autora Joseph‑Mary Vien. Na obrazie przedstawiono zgromadzonych mężczyzn. Na pierwszym planie znajdują się dwaj mężczyźni, trzymający się za ręce. Mężczyźni ubrani są w zbroje oraz szaty. Tło obrazu to ciemna ściana. Kolejna interaktywna warstwa to: „Cyceron oskarża Katylinę”, po naciśnięciu wyświetla się następujący tekst: Pierwsza mowa przeciw Katylinie (fragment). Jak długo jeszcze, Katylino, będziesz nadużywać naszej cierpliwości? Jak długo jeszcze twoje szaleństwo będzie z nas drwić? Dokąd będzie się miotać twoja nieokiełznana zuchwałość? Czy w ogóle cię nie przekonała całonocna straż na Palatynie, ani warty rozstawione w mieście, trwoga ludu, zbiegowisko wszystkich dobrych obywateli, ani wybór tak chronionego miejsca na posiedzenie Senatu, a także twarze i spojrzenia tych mężów? Czy nie czujesz, że twoje knowania są już ujawnione? Nie widzisz, że twój spisek, zniweczony wiedzą tych wszystkich mężów, jest już jakby spętany? Myślisz, że nikt z nas nie wie, co uczyniłeś ostatniej, co wcześniejszej nocy, gdzie byłeś, jakich ludzi zwołałeś, jakie zamiary powziąłeś?! O czasy! O obyczaje! Wie o tym Senat, widzi to konsul, on jednak żyje. Żyje? Co więcej, przychodzi także do Senatu, staje się uczestnikiem publicznych obrad, naznacza na rzeź i wskazuje wzrokiem każdego z nas. My zaś, ludzie odważni, czynimy chyba dość dla republiki, unikając jego szaleństwa i przemocy. Już dawno, Katylino, trzeba było zaprowadzić cię na śmierć z rozkazu konsula i sprowadzić na ciebie tę zgubę, którą ty knujesz tak długo przeciwko nam wszystkim. Poniżej znajduje się obraz pod tytułem: „Cyceron oskarża Katylinę w senacie”, autora Hans Werner Schmidta. Zdjęcie przedstawia zgromadzenie mężczyzn. Na pierwszym planie, w centrum obrazu stoi mężczyzna, który jest zwrócony to zgromadzenia. Mężczyźni ubrani są w białe szaty. Kolejna interaktywna warstwa „Konsekwencje wykrycia spisku Katyliny”, po jej naciśnięciu pojawia się tekst: Spisek Katyliny zakończył się skazaniem pięciu schwytanych przywódców na karę śmierci. Sam Katylina, którego nie było wówczas w Rzymie, zginął w czasie bitwy koło Pistorii w Etrurii w 62 r. p.n.e., gdy usiłował przedrzeć się wraz ze swą armią do Galii. Pozostałe ogniska spisku rozrzucone po całej Italii zostały zlikwidowane. Cyceron, który jako konsul wykonał uchwałę senatu o skazaniu na śmierć ujętych uczestników spisku, postąpił niezgodnie z prawem, ponieważ do skazania na śmierć obywatela rzymskiego potrzebny był wyrok sądowy. Toteż w kilka lat później, w 58 r. p.n.e., wskutek starań swojego największego wroga, trybuna ludowego, Publiusza Klodiusza, Cyceron zostaje skazany na wygnanie." Poniżej znajduje się ilustracja ze średniowiecznego manuskryptu pt.: ”Klodiusz Pulcher, trybun, zmusza Cycerona do udania się na wygnanie. Odprowadza go tłum młodych Rzymian w strojach żałobnych”. Obraz ukazuje mężczyznę, ubranego w czerwoną krótką szatę. W jego lewej ręce znajduje się laska, o która się podpiera. Tuż za nim, na białym koniu znajdują się postacie ubrane na czarno.
Cesare Maccari, Cyceron oskarża Katylinę, fresk, Pałac Madama, Turyn
Źródło: dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Maccari-Cicero.jpg [dostęp 17.05.2022], domena publiczna.

Ilustracja interaktywna ukazująca obraz Cesare Maccari, pod tytułem: „Cyceron oskarża Katylinę”. Obraz przedstawia okrągłą salę, w której znajduje się zgromadzenie mężczyzn. Na środku pomieszczenia, po lewej stronie obrazu stoi mężczyzna z wyciągniętymi do góry rękoma. Otaczają go inni, siedzący na brązowych krzesłach. Wszyscy ubrani są w białe, długie szaty. W prawym dolnym rogu znajduje się samotny mężczyzna. Opiera się rękami o własne kolana. Obraz ma interaktywne warstwy. Po naciśnięciu haseł z panelu bocznego, podświetlają się postaci, o których informuje podana treść. Po naciśnięciu tekstu: „Sprzysiężenie Katyliny” wyświetla się następujący tekst: Lucjusz Sergiusz Katylina był znanym w Rzymie utracjuszem, znanym z bezwzględności w czasie proskrypcji Sulli. Piastował urząd kwestora w r. 77 p.n.e. i pretora w r. 69, następnie zarządzał Afryką w latach 68 - 66 p.n.e. Ubiegając się o konsulat w r. 63 p.n.e. usiłował skupić wokół siebie zbankrutowanych nobilów i zadłużone możnowładztwo. Występował jako obrońca biedoty rzymskiej, obiecywał zniesienie długów i polepszenie sytuacji niższych warstw społecznych stolicy i prowincji. Gdy przepadł w wyborach, postanowił osiągnąć godność konsula drogą zamachu. Zawiązał więc sprzysiężenie, agitował zrujnowanych weteranów Sulli w Etrurii i formował tam oddziały wojskowe koło Fesulae, zamyślał także powołać pod broń niewolników. Szukał również poparcia poza granicami państwa, nawiązując kontakt z plemieniem Allobrogów. Zamierzenia Katyliny pokrzyżował Cyceron. W mowach przeciwko Katylinie ujawnił jego plany, opierając się m.in. na informacjach uzyskanych od przedstawicieli Allobrogów.” Poniżej znajduje się obraz pod tytułem: „Sprzysiężenie Katyliny”, autora Joseph‑Mary Vien. Na obrazie przedstawiono zgromadzonych mężczyzn. Na pierwszym planie znajdują się dwaj mężczyźni, trzymający się za ręce. Mężczyźni ubrani są w zbroje oraz szaty. Tło obrazu to ciemna ściana. Kolejna interaktywna warstwa to: „Cyceron oskarża Katylinę”, po naciśnięciu wyświetla się następujący tekst: Pierwsza mowa przeciw Katylinie (fragment). Jak długo jeszcze, Katylino, będziesz nadużywać naszej cierpliwości? Jak długo jeszcze twoje szaleństwo będzie z nas drwić? Dokąd będzie się miotać twoja nieokiełznana zuchwałość? Czy w ogóle cię nie przekonała całonocna straż na Palatynie, ani warty rozstawione w mieście, trwoga ludu, zbiegowisko wszystkich dobrych obywateli, ani wybór tak chronionego miejsca na posiedzenie Senatu, a także twarze i spojrzenia tych mężów? Czy nie czujesz, że twoje knowania są już ujawnione? Nie widzisz, że twój spisek, zniweczony wiedzą tych wszystkich mężów, jest już jakby spętany? Myślisz, że nikt z nas nie wie, co uczyniłeś ostatniej, co wcześniejszej nocy, gdzie byłeś, jakich ludzi zwołałeś, jakie zamiary powziąłeś?! O czasy! O obyczaje! Wie o tym Senat, widzi to konsul, on jednak żyje. Żyje? Co więcej, przychodzi także do Senatu, staje się uczestnikiem publicznych obrad, naznacza na rzeź i wskazuje wzrokiem każdego z nas. My zaś, ludzie odważni, czynimy chyba dość dla republiki, unikając jego szaleństwa i przemocy. Już dawno, Katylino, trzeba było zaprowadzić cię na śmierć z rozkazu konsula i sprowadzić na ciebie tę zgubę, którą ty knujesz tak długo przeciwko nam wszystkim. Poniżej znajduje się obraz pod tytułem: „Cyceron oskarża Katylinę w senacie”, autora Hans Werner Schmidta. Zdjęcie przedstawia zgromadzenie mężczyzn. Na pierwszym planie, w centrum obrazu stoi mężczyzna, który jest zwrócony to zgromadzenia. Mężczyźni ubrani są w białe szaty. Kolejna interaktywna warstwa „Konsekwencje wykrycia spisku Katyliny”, po jej naciśnięciu pojawia się tekst: Spisek Katyliny zakończył się skazaniem pięciu schwytanych przywódców na karę śmierci. Sam Katylina, którego nie było wówczas w Rzymie, zginął w czasie bitwy koło Pistorii w Etrurii w 62 r. p.n.e., gdy usiłował przedrzeć się wraz ze swą armią do Galii. Pozostałe ogniska spisku rozrzucone po całej Italii zostały zlikwidowane. Cyceron, który jako konsul wykonał uchwałę senatu o skazaniu na śmierć ujętych uczestników spisku, postąpił niezgodnie z prawem, ponieważ do skazania na śmierć obywatela rzymskiego potrzebny był wyrok sądowy. Toteż w kilka lat później, w 58 r. p.n.e., wskutek starań swojego największego wroga, trybuna ludowego, Publiusza Klodiusza, Cyceron zostaje skazany na wygnanie.” Poniżej znajduje się ilustracja ze średniowiecznego manuskryptu pt.: „Klodiusz Pulcher, trybun, zmusza Cycerona do udania się na wygnanie. Odprowadza go tłum młodych Rzymian w strojach żałobnych”. Obraz ukazuje mężczyznę, ubranego w czerwoną krótką szatę. W jego lewej ręce znajduje się laska, o która się podpiera. Tuż za nim, na białym koniu znajdują się postacie ubrane na czarno.

Polecenie 3
RVE8BD28XMA6X
Polecenie 4
R1DGBKQ7BQUNA
Pro Archia poeta

Mowa obronna - Pro Archia poetaPro Archia poetaPro Archia poeta

Jedną z najbardziej udanych mów w dorobku Cycerona jest krótka obrona poety Aulusa Licyniusza ArchiaszaArchiasz   łac. Aulus Licinius ArchiasAulusa Licyniusza Archiasza. Przemierzył on Azję Mniejszą i Grecję, zyskując uznanie recytacjami poetyckimi i improwizacjami. Otoczony sławą, udał się do Rzymu, gdzie doznał życzliwego przyjęcia ze strony znakomitych rodów. Był nauczycielem młodego Cycerona. Uczył go stylu poetyckiego i widząc talent chłopca, zachęcał do pisania wierszy. Mowa Cycerona jest dowodem wdzięczności ucznia wobec nauczyciela.

Treścią jej jest obrona praw Archiasza do obywatelstwa rzymskiego. Cyceron postawił tezę, że nawet gdyby obywatelskie prawa Archiasza budziły czyjąś wątpliwość, i tak należałoby mu je przyznać, by w ten zaszczytny sposób wyróżnić go jako poetę. W mowie umieścił również wspaniałą pochwałę literatury i wykształcenia humanistycznego. 

W obronie Archiasza

Jest zgoła śmieszne przechodzić do porządku nad tym, co mamy, a żądać rzeczy, których mieć nie możemy, pomijać milczeniem świadectwo ludzi, a domagać się świadectwa pisma, mając rzetelne zapewnienie dostojnego męża, przysięgę i gwarancję nieskazitelnego municypium odrzucać niewzruszalne dowody, a żądać aktów, które, jak sam mówisz, powszechnie się fałszuje. Czy może nie miał mieszkania w Rzymie? On, który na tyle lat przed przyznaniem obywatelstwa — w Rzymie ulokował cały swój dobytek i majątek? A może się nie zgłosił do pretora? Więcej — wpisał się na tej liście, która jedyna spośród zgłoszeń przy ówczesnym kolegium pretorów posiada ważność publicznego aktu (…).

cart. 15 Źródło: Marcus Tullius Cicero, Pro Archia poeta, c. 8-10. Tłum. Bolesław Stojanowski w: Marek Tulliusz Cyceron, Mowy: Mowa w obronie poety Archiasza., Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Mowy Cycerona  przepełnione są figurami retorycznymi. Kilka z nich, zilustrowanych przykładami z I mowy przeciwko Katylinie, prezentuje schemat graficzny. 

R11J8KXPJ2CO41

Zapoznaj się z materiałem filmowym dotyczącym stylistyki mów Cycerona; następnie wykonaj zadania. 

R1QMDOTKOEAUJ1
Lekcja o tematyce Cycerona oraz środków retorycznych w jego wypowiedziach.
R1XNLGRKB1XP7
Ćwiczenie 1
Polecenie 5
RUFTGPT4XH4GM
Polecenie 6
RC3NU5D11PMOA

Cyceron filozof

RRNDMFF5MQSGG1
Popiersie Posejdoniosa z Apamei, autor nieznany, I w. p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne, Neapol, Włochy. 
Źródło: Sailko (fot.), dostępny w internecie: wikimedia.org, licencja: CC BY 3.0.

Cyceron późno poświęcił się działalności filozoficznej, o czym zdecydowały względy polityczne. Podczas dyktatury Juliusza CezaraCezar   łac. Caius Iulius CaesarJuliusza Cezara postanowił wycofać się z życia publicznego i powrócić do swojego dawnego zamiłowania – studiów filozoficznych. W młodości odebrał bardzo staranne wykształcenie. Jako młody człowiek przebywał w Atenach, słuchając najznakomitszych nauczycieli. Wielki wpływ wywarli na niego między innymi stoikstoicyzmstoik Posejdonios z ApameiPosejdonios z ApameiPosejdonios z Apamei (uchodzący za jednego z największych erudytów swoich czasów) oraz Filon z LaryssyFilon z LaryssyFilon z Laryssy. Ten drugi miał prawdopodobnie największy wpływ na myśl Arpinaty.

Cyceron, podobnie jak Filon, był eklektykiemeklektyzmeklektykiem. Uważając, że w wielu aspektach dojście do prawdy nie jest możliwe, miał zwyczaj omawiać prawdopodobieństwo różnych koncepcji (probabilizm). Wyraźnie był też pod dużym wpływem stoicyzmu, jednak jego stosunek do tego kierunku zmieniał się na przestrzeni lat. Nie przeszkadzało mu to wykorzystywać stoickich nauk. Był natomiast zdecydowanym krytykiem epikureizmuepikureizmepikureizmu. Dążenie do przyjemności uważał za właściwe zwierzętom, nie ludziom.

W swoich licznych pismach scalał ze sobą koncepcje różnych greckich szkół. Wielką zasługą Cycerona dla filozofii było przetłumaczenie greckiej terminologii filozoficznej na łacinę. 

Najważniejsze dzieła filozoficzne Cycerona przedstawia schemat graficzny:

1
R1UU11MMZZOCN1
  • Mapa myśli.

  • Elementy należące do kategorii dzieła filozoficzne Cycerona

    • Nazwa kategorii: De officiis -  O  obowiązkach

    • Nazwa kategorii: De legibus - O prawach

    • Nazwa kategorii: Cato Maior de senectute - Katon Starszy o starości

    • Nazwa kategorii: De finibus bonorum et malorum - Zagadnienie najwyższego dobra i zła

    • Nazwa kategorii: Laelius de amicitia - Leliusz o przyjaźni

    • Nazwa kategorii: De natura deorum -  O  naturze bogów

    • Nazwa kategorii: Tusculanae disputationes - Rozmowy tuskulańskie

    • Nazwa kategorii: De re publica - O państwie

  • Koniec elementów należących do kategorii dzieła filozoficzne Cycerona

bg‑olive
Ciekawostka
6,6

O popularności dzieł filozoficznych Cycerona niech świadczy fakt, że żyjący w IV/V w. święty kościoła katolickiego AugustynAugustyn  św.Augustyn, biskup z Hippony, w swoich Wyznaniach przyznawał, że przez długi czas był pod dużym wpływem twórczości Cycerona.

R15JT8NRCAKUB
Święty Augustyn, Philipe de Champaigne, XVII w., Muzeum Sztuki w Los Angeles, USA. 
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia org., domena publiczna.

Zapoznaj się z fragmentem dzieła De natura deorum Cycerona dotyczącym pięciu zmysłów. 

De quinque sensibus hominum

Ad hanc prōvidentiam nātūrae tam  dīligentem tamque sollertem  adiungī multa possunt, ē quibus intellegātur quantae rēs hominibus ā dīs quamque eximiae tribūtae sint. Quī prīmum eōs humō excitātōs  celsōs et ērectos constituit, ut deōrum cognitiōnem caelum intuentēs capere possent. sunt enim ex terrā hominēs nōn ut incolae atque habitātōrēs sed quasi spectātōrēs  superārum rērum atque caelestium, quārum spectāculum ad nullum aliud genus  animantium pertinet. Sensūs autem interpretēs ac nuntiī rērum in capite tamquam in arce mīrifice ad usūs necessāriōs et factī et conlocātī sunt. nam oculī tamquam speculātōrēs altissimum locum obtinent, ex quō plūrima conspicientēs fungantur suō mūnere; et aurēs, cum sonum  percipere debeant quī nātūrā in sublīme fertur, rectē in altīs corporum partibus collocātae sunt; itemque nārēs et, quod omnis  odor ad supera fertur, rectē sursum sunt et, quod cibī et pōtiōnis iūdicium magnum eārum est, nōn sine causā  vīcīnitātem ōris secūtae sunt. iam gustātus, quī sentīre eōrum quibus vescimur genera debēret, habitat in eā parte ōris quā esculentis et posculentis  iter nātūra patefēcit. tactus autem tōtō corpore aequābiliter fūsus est, ut omnēs ictūs omnēsque nimiōs et frigoris et calōris adpulsūs sentīre possīmus. atque ut in aedificiīs architectī avertunt ab oculīs nāribusque dominōrum ea quae profluentia necessāriō taetrī essent aliquid habitūra, sīc nātūra rēs similēs procul amandāvit ā sensibus.

cart. 13 Źródło: Marcus Tullius Cicero, De natura deorum, II,140. Źródło i tłumaczenie: Pisma filozoficzne Marka Tulliusza Cycerona. Część I. Badania akademiczne. O najwyższym stopniu dobrego i złego. Rozmowy tuskulańskie. O naturze bogów. Przełożył E. Rykaczewski, Poznań 1874.

Tłumaczenie: O pięciu ludzkich zmysłach

Można wiele jeszcze dopowiedzieć o tak troskliwej i zmyślnej opatrzności natury, dzięki czemu zrozumie się, jak wiele rzeczy zostało przydzielonym ludziom przez bogów jako coś wyjątkowego. Ktoś na samym początku sprawił, że powstali oni z ziemi i stanęli wyprostowani, aby patrząc w niebo, byli w stanie uchwycić boski zamysł. Ludzie bowiem nie istnieją na ziemi jako jej mieszkańcy czy lokatorzy, lecz jak gdyby byli obserwatorami rzeczy niebieskich i boskich, czego podziwiać nie może żaden inny gatunek żyjących istot. Zmysły natomiast są tłumaczami czy też posłańcami rzeczywistości - cudownie stworzone do niezbędnych czynności i umieszczone w głowie niczym w zamku. Oczy bowiem zajmują najwyższe miejsce niczym obserwatorzy, skąd dostrzegając prawie wszystko spełniają swój obowiązek. Tymczasem uszy, które muszą wychwytywać niesione w powietrzu dźwięki, godziwie znalazły swoje miejsce w górnych częściach ciała. Podobnie we właściwym miejscu na górze są nozdrza, ponieważ wszelkie zapachy wznoszą się do góry, a ponieważ do nich należy pełen sąd nad jedzeniem i napojami, nie bez przyczyny znalazły się w sąsiedztwie ust. Przecież w tej właśnie części ust, gdzie otwiera się droga dla pokarmów i płynów, znajduje się zmysł smaku, który musi rozróżniać rodzaj tego, czym się żywimy. Zmysł dotyku natomiast rozlewa się po całym ciele w równym stopniu, abyśmy mogli wyczuć każde muśnięcie, każde nadmierne tchnienie zimna i ciepła. Co więcej, jak podczas budowy architekci zasłaniają przed oczami i uszami właścicieli wszystko to, co z konieczności musi wypływać na zewnątrz pomimo swej ohydności, tak natura oddala podobne rzeczy od dostępu do zmysłów.

R1RAD7CZHJB42
Ćwiczenie 2
Zapoznaj się z tekstem i oceń, czy poniższe informacje zgadzają się z jego treścią czy nie. Wskaż prawdziwe zdania. Możliwe odpowiedzi: 1. Człowiek został stworzony przez naturę jako byt inteligentny, wyróżniający się spośród innych stworzeń żyjących. 2. Cyceron chwali wielki spryt, zapobiegliwość i staranność natury, która doskonale ukształtowała człowieka. 3. Siedziba wszystkich zmysłów jest umieszczona w głowie (jak w warownym zamczysku), w najwyższym punkcie ludzkiego ciała. 4. Zmysły są pośrednikami pomiędzy światem otaczającym człowieka a jego umysłem. 5. Organem zmysłu dotyku są ręce. 6. Tak jak architekci odwracają od nosów właścicieli domów nieczystości z nich wypływające, tak samo postąpiła i natura stwarzając człowieka – oddaliła od ludzkich zmysłów miejsce, gdzie z ciała wypływają nieczystości. 7. O jakości spożywanych pokarmów decyduje nie tylko zmysł smaku, ale także zmysł powonienia, dlatego nos sąsiaduje z ustami.

Mapa interaktywna ukazuje miejsca związane z życiem Cycerona. Zapoznaj się z nią i wykonaj zadania. 

1
RN6RGT1STUGQO1
Mapa interaktywna pod tytułem: „Miejsca związane z życiem Cycerona”. Kolorem pomarańczowym zaznaczono: terytorium republiki rzymskiej w 63 r. p.n.e., różowym: podboje Juliusza Cezara przed 44 r. p.n.e., zielonym: podboje Pompejusza przed 58r. p.n.e., niebieskim: państwa wasalne Rzymu. Szarym kolorem, na dole mapy zaznaczono Afrykę Północną. Nieco wyżej zaznaczono Morze Śródziemne. Na górze ilustracji znajduje się Morze Północne, a poniżej Ocean Atlantycki. Po prawej stronie mapy znajdują się interaktywne przyciski: Pierwszy z nich „Arpinum”, po jego naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: Marcus Tullius Cicero urodził się w 106 r. p.n.e. w Arpinum w zamożnej rodzinie ekwickiej, spokrewnionej z rodziną Mariusza. Jego matka, Helwia była całkowicie oddaną domowi i rodzinie, ojciec, zajęty bardziej literaturą niż uprawą roli. Zakupił w Rzymie dom, aby synom - Markowi i młodszemu o cztery lata Kwintusowi - zapewnić możliwie najlepsze wykształcenie. W latach wczesnej młodości zawarł Cyceron serdeczną przyjaźń na całe życie ze starszym o trzy lata Pomponiuszem Attykiem." Poniżej znajduje się obraz Richarda Wilsona, pod tytułem: „Cyceron z przyjacielem Attykiem i bratem Kwintusem w willi w Arpinum”. Obraz przedstawia dwóch mężczyzn spacerujących po łonie natury. Wokół nich znajdują się liczne, zielone drzewa oraz łąki. W oddali na drugim planie, znajdują się góry. Kolejnym interaktywnym przyciskiem są „Ateny”, po naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: W latach 79–77 p.n.e. odbył Cyceron podróż do Grecji i Azji Mniejszej dla poratowania zdrowia i uzupełnienia wykształcenia filozoficznego i retorycznego. W Atenach słuchał wykładów Antiochosa z Askalonu, a także poznanych już w Rzymie epikurejczyków, Zenona i Fajdrosa. Słuchał również wykładów znakomitego retora Demetriosa". Poniżej znajduje się obraz „Akropol w Atenach”, autorstwa Leo von Klenze. Na obrazie znajduje się panorama Aten, a w oddali ukazany jest Akropol. Kolejny interaktywny przycisk to „Azja”. Po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „ W prowincji Azji (79 - 77 p.n.e.) poznał modnych nauczycieli stylu azjańskiego”. Następny interaktywny przycisk to „Rodos”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „Po podróży do prowincji Azji przybył na Rodos (79 - 77 p.n.e.) i tu studiował retorykę u znanego mu już Apolloniosa Molona, twórcy tak zwany stylu umiarkowanego, będącego rodzajem kompromisu między patetycznym i wybujałym stylem azjańskim, a prostym i zwięzłym stylem attyckim. Odtąd Cyceron w swojej działalności oratorskiej będzie się posługiwał tym właśnie stylem.” Poniżej znajduje się zdjęcie MattiPaavola, ukazujące odeon na Akropolu na Rodos. Uważa się, że odbywały się tam w starożytności lekcje retoryki. Na zdjęciu przedstawiono plac, a w oddali kamienne trybuny. Po lewej stronie znajdują się drzewa. Kolejnym interaktywnym przyciskiem jest „Rzym”, po jego naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: W Rzymie pobierał Cyceron wykształcenie retoryczne, filozoficzne oraz prawnicze. Już we wczesnych latach życia słuchał przemówień największych mówców tych czasów: Marka Antoniusza i Lucjusza Krassusa, a także wykładów znakomitego retora greckiego, Apolloniosa Molona, który przez pewien czas przebywał w Rzymie. Po powrocie z wyprawy do Grecji i Azji Mniejszej Cyceron przystąpił do dalszej działalności oratorskiej, przygotowując się do kariery politycznej, którą rozpoczął w 75 r. p.n.e. od urzędu kwestora, jako homo novus. Kolejną funkcję, edylat, objął w 69 r. p.n.e., preturę - w 66 r., a konsulat w 63 r. p.n.e.". Poniżej znajduje się zdjęcie, ukazujące pomnik Cycerona – mówcę przy Pałacu Sprawiedliwości w Rzymie. Pomnik jest koloru białego. Mężczyzna w lewej ręce trzyma zwój papirusowy, zaś prawa ręka jest uniesiona i wyprostowana – skierowana w lewą stronę. Następnym interaktywnym przyciskiem jest „Tesalonika”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „Lata 59 - 57 p.n.e. spędził Cyceron na wygnaniu z powodu nieformalnego wydania wyroku śmierci na uczestnikach spisku Katyliny w roku sprawowania konsulatu". Poniżej znajduje się zdjęcie przedstawiające starożytną agorę. Na zdjęciu przedstawiono ruiny placu wraz murami. Kolejnym interaktywnym elementem jest "Dyrrachium”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „W maju 58 r. p.n.e. Cyceron osiedlił się w Dyrrachium, w Epirze, gdzie żył na koszt przyjaciół". Poniżej znajduje się zdjęcie ukazujące plażę w Dyrrachium. Na pierwszym planie znajdują się trzy palmy, w oddali rozciąga się morze i szeroka plaża. Kolejnym interaktywnym przyciskiem jest „Cylicja”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „Cyceron został mianowany namiestnikiem prowincji Cylicji w Azji Mniejszej, gdzie przebywał w latach 52 - 50 p.n.e., wywiązując się doskonale z powierzonych mu zadań i odnosząc niezbyt ważne zwycięstwa nad plemionami partyjskimi." Poniżej znajduje się zdjęcie łuku triumfalnego z czasów rzymskich. Na zdjęciu ukazane są ruiny murów. Wokół łuku znajdują się liczne głazy oraz kamienie. Po prawej stronie znajduje się fragment drzewa. Kolejnym interaktywnym przyciskiem jest „Formiae”, po jego naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: „Jako wróg polityczny Marka Antoniusza, przeciwko któremu skierował swoje mowy p.t. Filipiki znalazł się na liście proskrypcyjnej po zawarciu II triumwiratu między Antoniuszem, Oktawianem i Lepidusem w 43 r. p.n.e. Oktawian, pod naciskiem Antoniusza, wyraził zgodę na wyrok śmierci dla Cycerona. Zginął z rąk siepaczy Antoniusza 7 grudnia 43 r. p.n.e. w pobliżu swojej willi w Formiae." Poniżej znajduje się zdjęcie, przedstawiające domniemany grób Cycerona w pobliżu Formii. Na zdjęciu ukazany jest okrągły okrągły grobowiec z dwoma otworami okiennymi stojący na zniszczonej podmurówce z cegieł. Wokół niego rosną drzewa oraz krzewy. Ostatni interaktywny przycisk to „Sycylia” , po jego naciśnięciu pojawia się tekst: Cyceron rozpoczął karierę polityczną od urzędu kwestora w Lilybaeum na Sycylii w 75 r. p.n.e. W Syrakuzach odnalazł grób Archimedesa w pobliżu bramy agrygenckiej." Poniżej znajduje się dzieło Paolo Barbotti, pod tytułem: Cyceron odkrywa grób Archimedesa. Na pierwszym planie znajdują się zgromadzeni mężczyźni. Mężczyzna stojący pośrodku ubrany jest w białą oraz czerwoną szatę. Po prawej stronie ukazani są dwaj mężczyźni z brodami. Po lewej stronie kobieta w czerwonej szacie opiera się o mur, zaś tyłem do obserwatora stoi nagi mężczyzna. Po prawej stronie stoi kobieta z dzieckiem na ręku. Za zgromadzonymi rozpościera się tafla morza.
Miejsca związane z życiem Cycerona
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Mapa interaktywna pod tytułem: „Miejsca związane z życiem Cycerona”. Kolorem pomarańczowym zaznaczono: terytorium republiki rzymskiej w 63 r. p.n.e., różowym: podboje Juliusza Cezara przed 44 r. p.n.e., zielonym: podboje Pompejusza przed 58r. p.n.e., niebieskim: państwa wasalne Rzymu. Szarym kolorem, na dole mapy zaznaczono Afrykę Północną. Nieco wyżej zaznaczono Morze Śródziemne. Na górze ilustracji znajduje się Morze Północne, a poniżej Ocean Atlantycki. Po prawej stronie mapy znajdują się interaktywne przyciski: Pierwszy z nich „Arpinum”, po jego naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: Marcus Tullius Cicero urodził się w 106 r. p.n.e. w Arpinum w zamożnej rodzinie ekwickiej, spokrewnionej z rodziną Mariusza. Jego matka, Helwia była całkowicie oddaną domowi i rodzinie, ojciec, zajęty bardziej literaturą niż uprawą roli. Zakupił w Rzymie dom, aby synom - Markowi i młodszemu o cztery lata Kwintusowi - zapewnić możliwie najlepsze wykształcenie. W latach wczesnej młodości zawarł Cyceron serdeczną przyjaźń na całe życie ze starszym o trzy lata Pomponiuszem Attykiem.” Poniżej znajduje się obraz Richarda Wilsona, pod tytułem: „Cyceron z przyjacielem Attykiem i bratem Kwintusem w willi w Arpinum”. Obraz przedstawia dwóch mężczyzn spacerujących po łonie natury. Wokół nich znajdują się liczne, zielone drzewa oraz łąki. W oddali na drugim planie, znajdują się góry. Kolejnym interaktywnym przyciskiem są „Ateny”, po naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: W latach 79–77 p.n.e. odbył Cyceron podróż do Grecji i Azji Mniejszej dla poratowania zdrowia i uzupełnienia wykształcenia filozoficznego i retorycznego. W Atenach słuchał wykładów Antiochosa z Askalonu, a także poznanych już w Rzymie epikurejczyków, Zenona i Fajdrosa. Słuchał również wykładów znakomitego retora Demetriosa”. Poniżej znajduje się obraz „Akropol w Atenach”, autorstwa Leo von Klenze. Na obrazie znajduje się panorama Aten, a w oddali ukazany jest Akropol. Kolejny interaktywny przycisk to „Azja”. Po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „ W prowincji Azji (79 - 77 p.n.e.) poznał modnych nauczycieli stylu azjańskiego”. Następny interaktywny przycisk to „Rodos”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „Po podróży do prowincji Azji przybył na Rodos (79 - 77 p.n.e.) i tu studiował retorykę u znanego mu już Apolloniosa Molona, twórcy tak zwany stylu umiarkowanego, będącego rodzajem kompromisu między patetycznym i wybujałym stylem azjańskim, a prostym i zwięzłym stylem attyckim. Odtąd Cyceron w swojej działalności oratorskiej będzie się posługiwał tym właśnie stylem.” Poniżej znajduje się zdjęcie MattiPaavola, ukazujące odeon na Akropolu na Rodos. Uważa się, że odbywały się tam w starożytności lekcje retoryki. Na zdjęciu przedstawiono plac, a w oddali kamienne trybuny. Po lewej stronie znajdują się drzewa. Kolejnym interaktywnym przyciskiem jest „Rzym”, po jego naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: W Rzymie pobierał Cyceron wykształcenie retoryczne, filozoficzne oraz prawnicze. Już we wczesnych latach życia słuchał przemówień największych mówców tych czasów: Marka Antoniusza i Lucjusza Krassusa, a także wykładów znakomitego retora greckiego, Apolloniosa Molona, który przez pewien czas przebywał w Rzymie. Po powrocie z wyprawy do Grecji i Azji Mniejszej Cyceron przystąpił do dalszej działalności oratorskiej, przygotowując się do kariery politycznej, którą rozpoczął w 75 r. p.n.e. od urzędu kwestora, jako homo novus. Kolejną funkcję, edylat, objął w 69 r. p.n.e., preturę - w 66 r., a konsulat w 63 r. p.n.e.”. Poniżej znajduje się zdjęcie, ukazujące pomnik Cycerona – mówcę przy Pałacu Sprawiedliwości w Rzymie. Pomnik jest koloru białego. Mężczyzna w lewej ręce trzyma zwój papirusowy, zaś prawa ręka jest uniesiona i wyprostowana – skierowana w lewą stronę. Następnym interaktywnym przyciskiem jest „Tesalonika”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „Lata 59 - 57 p.n.e. spędził Cyceron na wygnaniu z powodu nieformalnego wydania wyroku śmierci na uczestnikach spisku Katyliny w roku sprawowania konsulatu”. Poniżej znajduje się zdjęcie przedstawiające starożytną agorę. Na zdjęciu przedstawiono ruiny placu wraz murami. Kolejnym interaktywnym elementem jest „Dyrrachium”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „W maju 58 r. p.n.e. Cyceron osiedlił się w Dyrrachium, w Epirze, gdzie żył na koszt przyjaciół”. Poniżej znajduje się zdjęcie ukazujące plażę w Dyrrachium. Na pierwszym planie znajdują się trzy palmy, w oddali rozciąga się morze i szeroka plaża. Kolejnym interaktywnym przyciskiem jest „Cylicja”, po jego naciśnięciu pojawia się tekst: „Cyceron został mianowany namiestnikiem prowincji Cylicji w Azji Mniejszej, gdzie przebywał w latach 52 - 50 p.n.e., wywiązując się doskonale z powierzonych mu zadań i odnosząc niezbyt ważne zwycięstwa nad plemionami partyjskimi.” Poniżej znajduje się zdjęcie łuku triumfalnego z czasów rzymskich. Na zdjęciu ukazane są ruiny murów. Wokół łuku znajdują się liczne głazy oraz kamienie. Po prawej stronie znajduje się fragment drzewa. Kolejnym interaktywnym przyciskiem jest „Formiae”, po jego naciśnięciu pojawia się poniższy tekst: „Jako wróg polityczny Marka Antoniusza, przeciwko któremu skierował swoje mowy p.t. Filipiki znalazł się na liście proskrypcyjnej po zawarciu II triumwiratu między Antoniuszem, Oktawianem i Lepidusem w 43 r. p.n.e. Oktawian, pod naciskiem Antoniusza, wyraził zgodę na wyrok śmierci dla Cycerona. Zginął z rąk siepaczy Antoniusza 7 grudnia 43 r. p.n.e. w pobliżu swojej willi w Formiae.” Poniżej znajduje się zdjęcie, przedstawiające domniemany grób Cycerona w pobliżu Formii. Na zdjęciu ukazany jest okrągły okrągły grobowiec z dwoma otworami okiennymi stojący na zniszczonej podmurówce z cegieł. Wokół niego rosną drzewa oraz krzewy. Ostatni interaktywny przycisk to „Sycylia” , po jego naciśnięciu pojawia się tekst: Cyceron rozpoczął karierę polityczną od urzędu kwestora w Lilybaeum na Sycylii w 75 r. p.n.e. W Syrakuzach odnalazł grób Archimedesa w pobliżu bramy agrygenckiej.” Poniżej znajduje się dzieło Paolo Barbotti, pod tytułem: Cyceron odkrywa grób Archimedesa. Na pierwszym planie znajdują się zgromadzeni mężczyźni. Mężczyzna stojący pośrodku ubrany jest w białą oraz czerwoną szatę. Po prawej stronie ukazani są dwaj mężczyźni z brodami. Po lewej stronie kobieta w czerwonej szacie opiera się o mur, zaś tyłem do obserwatora stoi nagi mężczyzna. Po prawej stronie stoi kobieta z dzieckiem na ręku. Za zgromadzonymi rozpościera się tafla morza.

RBFNLCQ739C33
Ćwiczenie 3
Polecenie 7
R1OC1NU8ZQBQ4

Na podsumowanie rozdziału o życiu i twórczości Marka Tuliusz Cycerona zapoznaj się z filmem i wykonaj zadania. 

RLPX578OPRSAZ1
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany „Marek Tuliusz Cyceron - charakterystyka postaci”.
Polecenie 8
R1HUQ291GJZ95
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 9
R1MQXATJD2OPV
(Uzupełnij).
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Celem Cycerona filozofa było zapoznanie Rzymian z myślą Greków. Nowożytna nauka niejednokrotnie krytykowała Arpinatę, odmawiając mu prawa do nazywania siebie filozofem. Traktowano go jako rzymskiego skrybę, który raczej kompilował i przepisywał dorobek Greków, nie wnosząc oryginalnej myśli. Zauważyć jednak należy, że zarówno charakter kompilatorski, jak i eklektyzm Cycerona były zamierzone i przemyślane. Sprawił on, że filozofia – wynalazek Greków, nabrała rzymskiego charakteru.

Słownik łacińsko‑polski

concilio 1
concilio 1

pozyskać, nastręczyć

dispositio, -onis f
dispositio, -onis f

rozłożenie, uporządkowanie, rozkład 

doceo, -cui, -ctum 2
doceo, -cui, -ctum 2

uczyć, nauczać

elocutio, -onis  f
elocutio, -onis  f

wyraz, styl

in z acc. 
in z acc. 

do,  wobec, przeciw

inventio, -onis f
inventio, -onis f

znalezienie, wynalezienie

moveo, movi, motum 2
moveo, movi, motum 2

wzruszać, poruszać

pro z abl.
pro z abl.

dla, za, w obronie

Słownik pojęć

Akademia Platońska
Akademia Platońska

starożytna placówka naukowa założona w IV w. p.n.e. przez filozofa Platona w gaju poświęconym herosowi ateńskiemu Akademosowi, od którego imienia pochodzi nazwa. Zajmowano się w niej przede wszystkim filozofią i matematyką, a także retoryką i naukami przyrodniczymi. W VI w. została zlikwidowana  przez cesarza bizantyjskiego Justyniana.  

bg‑gray2

Więcej o Platonie i innych filozofach starożytnej grecji dowiesz się w module zatytułowanym Filozofia grecka

Antioch z Askalonu
Antioch z Askalonu

żyjący w II/I w. p.n.e. starożytny filozof, nauczyciel w Akademii Platońskiej doby eklektyzmu. Do naszych czasów nie zachowało się żadne z jego dzieł.

Archiasz   łac. Aulus Licinius Archias
Archiasz   łac. Aulus Licinius Archias

żyjący w II/I w. p.n.e. starożytny poeta grecki z Antiochii. W roku 102 p.n.e. przybył do Rzymu, gdzie został niesłusznie oskarżony o bezprawne nadanie sobie obywatelstwa rzymskiego. Bronił go wówczas jego uczeń Cyceron w słynnej mowie Pro Archia poeta („W obronie poety Archiasza”).

Archimedes
Archimedes

żyjący w III w. p.n.e., pochodzący z Syrakuz, grecki matematyk, fizyk i inżynier, uznawanym za jednego z najwybitniejszych uczonych starożytności. Zasłynął z odkrycia prawa hydrostatyki (prawo Archimedesa) oraz sformułowania zasady działania dźwigni, a także z wynalezienia śruby Archimedesa i maszyn wojennych. Zabity przez legionistów rzymskich podczas oblężenia Syrakuz w czasie II wojny punickiej.  

Augustyn  św.
Augustyn  św.

żyjący w IV/V w. filozof, teolog, organizator życia kościelnego, święty Kościoła katolickiego i Cerkwi Prawosławnej, jeden z ojców i doktorów Kościoła. Autor m.in. traktatu De civitate Dei („O państwie bożym”) i dzieła Confessiones („Wyznania”).

Cezar   łac. Caius Iulius Caesar
Cezar   łac. Caius Iulius Caesar

żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz.

bg‑gray2

Wiadomości o życiu, działaności politycznej i twórczości literackiej Cezara znajdziesz w rozdziale pt. Czasy dyktatury. Cezar o Cezarze, czyli pamiętniki wielkiego wodza, w module - Historia starożytnego Rzymu

edyl
edyl

stanowisko urzędnicze w starożytnym Rzymie. Edylowie odpowiadali za nadzorowanie porządku i bezpieczeństwa w mieście, zaopatrzenie w żywność, ustalanie cen, kontrolę robót publicznych oraz organizowanie igrzysk na zlecenie senatu. 

eklektyzm
eklektyzm

kierunek polegający na łączeniu różnych koncepcji, teorii i idei z różnych szkół myślenia, aby stworzyć bardziej wszechstronny system wiedzy.

epikureizm
epikureizm

kierunek filozoficzny zapoczątkowany przez Epikura w IV w. p.n.e. Głównym celem według epikureizmu było osiągnięcie szczęścia poprzez przyjemność i unikanie cierpienia.

bg‑gray2

Starożytne szkoły filozoficzne zostały omówione w module zatytułowanym Greckie i rzymskie szkoły filozoficzne.

Filip II Macedoński
Filip II Macedoński

żyjący w IV w. p.n.e. król Macedonii, wybitny strateg, któremu udało się podporządkować greckie miasta‑państwa; założyciel Związku Korynckiego, ojciec Aleksandra. Zginął w wyniku zamachu, z ręki jednego z gwardzistów.

Filon z Laryssy
Filon z Laryssy

żyjący w II/I w. p.n.e. grecki filozof, nauczyciel w Akademii Platońskiej, sceptyk.

Forum Romanum
Forum Romanum

najstarszy plac miejski w Rzymie, powstały w VII w. p.n.e. Główny ośrodek polityczny, religijny i towarzyski starożytnego Rzymu, miejsce najważniejszych uroczystości publicznych.

kompilować
kompilować

zestawiać jakiś tekst, pracę, dzieło z powstałych wcześniej fragmentów.

konsul
konsul

urzędnik cywilny i wojskowy w czasie republiki rzymskiej; jeden z dwóch najwyższych rangą urzędników wybieranych na roczną kadencję. Był odpowiedzialny za politykę zagraniczną.

kwestor
kwestor

w starożytnym Rzymie, w początkach republiki, urzędnik sprawujący funkcję sędziego śledczego oraz oskarżyciela publicznego w sprawach karnych. W późniejszym czasie kwestorzy zajmowali się administracją skarbem publicznym.

Marek Antoniusz   łac. Marcus Antonius
Marek Antoniusz   łac. Marcus Antonius

żyjący w I w. p.n.e. wódz rzymski, stronnik Cezara, członek II triumwiratu (43 r. p.n.e.). Pokonał zabójców Cezara pod Filippi (42 r. p.n.e.). Zwyciężony w wojnie z Oktawianem w 31 r. p.n.e. pod Akcjum popełnił samobójstwo.

Molon
Molon

żyjący w I w. p.n.e. grecki nauczyciel wymowy i retor pochodzący z Karii w Azji Mniejszej. Uczył wymowy Cezara, Cycerona, Marka Antoniusza i  innych polityków rzymskich. Był autorem wielu dzieł, w tym podręcznika wymowy.

Posejdonios z Apamei
Posejdonios z Apamei

żyjący w II/I w. p.n.e. grecki filozof, astronom, geograf, historyk i badacz kultury. Z jego dorobku zachowały się jedynie fragmenty.

pretor
pretor

wyższy urzędnik w antycznym Rzymie mający tzw. władzę mniejszą (imperium minus). W czasie nieobecności konsulów, przejmował najwyższą władzę w mieście, mogąc nawet zwoływać posiedzenia senatu. Zasadniczym jednak zadaniem pretorów było sądownictwo.

Scewola Augur  łac. Quintus Mucius Scaevola Augur
Scewola Augur  łac. Quintus Mucius Scaevola Augur

żyjący w II/I w. p.n.e. polityk, filozof i autorytet w dziedzinie prawa rzymskiego; krewny Mucjusza Scewoli Pontifeksa.

Scewola Pontifeks  łac. Quintus Mucius Scaevola Pontifex
Scewola Pontifeks  łac. Quintus Mucius Scaevola Pontifex

żyjący w II/I w. p.n.e. polityk republiki rzymskiej i autorytet w dziedzinie prawa rzymskiego. Przypisuje mu się stworzenie systematycznej dyscypliny prawniczej. Został wybrany na stanowisko najwyższego kapłana (Pontifex Maximus) , najwyższe stanowisko religijne i polityczne w Rzymie.

Syrakuzy
Syrakuzy

miasto we Włoszech położone we wschodniej części Sycylii; powstałe w VIII w. p.n.e. jako kolonia grecka.

stoicyzm
stoicyzm

grecka szkoła filozoficzna powstała w IV w. p.n.e.; jej twórcą był Zenon z Kition. Według stoików szczęście osiąga się poprzez życie zgodne z rozumem i naturą, akceptację tego, czego nie można zmienić, oraz opanowanie emocji.

Werres  łac. Caius Verres
Werres  łac. Caius Verres

żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski namiestnik prowincji Sycylia, znany ze złych rządów i procesu o popełnione nadużycia finansowe, który ujawnił rozmiary korupcji w prowincjach rzymskich w późnej republice.

Zenon z Sydonu
Zenon z Sydonu

żyjący w II/I w. p.n.e. grecki uczony: matematyk, logik i filozof ze szkoły epikurejskiej.

nihil difficile
nihil difficile

nic trudnego