Powstanie styczniowe i jego następstwa
Geneza powstania styczniowego
W lipcu 1878 r. żałobne dzwony rozbrzmiały w głównym kościele ordynatów pińczowskich w Młodzawach Małych. Delegacje z Królestwa Polskiego i Krakowa, przedstawiciele gmin żydowskich, tłumy chłopów, dziennikarze – w sumie ponad 5 tys. osób – przybyli, by towarzyszyć w ostatniej drodze zmarłemu przed kilkoma miesiącami niegdysiejszemu naczelnikowi rządu cywilnego Królestwa Polskiego, Aleksandrowi Wielopolskiemu. Gdy 15 lat wcześniej, w 1863 r., margrabia w pośpiechu opuszczał Warszawę i udawał się do Drezna na emigrację, odprowadzało go niewiele przyjaznych spojrzeń. Do Królestwa Wielopolski już nigdy nie powrócił. Kraj ten na zawsze pozostał dla niego symbolem największych nadziei i jednocześnie największych rozczarowań. Przez współczesnych margrabia postrzegany był jako dumny i samowolny magnat, który wbrew całemu społeczeństwu starał się o ugodę z największym wrogiem – Rosją, dopuszczając się tym zdrady interesów narodowych. Niewielu było w stanie dostrzec w Wielkopolskim polityka o ogromnym talencie.
Wyjaśnisz, dlaczego członkowie jednego ze stronnictw politycznych istniejących w Królestwie Polskim przed wybuchem powstania styczniowego nazywani byli przez przeciwników politycznych millenerami.
Ocenisz, która z koncepcji dotycząca przyszłych losów Królestwa Polskiego miała najwięcej mocnych stron.
Omówisz, dlaczego Polki przed powstaniem styczniowym zaczęły nosić obrączki na prawej dłoni zamiast na lewej.
Wytłumaczysz, dlaczego w polskiej tradycji utrwalił się obraz Aleksandra Wielopolskiego jako zdrajcy interesów narodowych.
Trzydzieści lat minęło…
Na początku drugiej połowy XIX w. zaczął się zmieniać klimat polityczny w Europie: Włosi walczyli o zjednoczenie, Rosja po klęsce w wojnie krymskiej traciła pozycję wielkiego i niepokonanego imperium oraz wchodziła na drogę zasadniczych reform wewnętrznych. Tymczasem zbliżała się 30. rocznica powstania listopadowego. Wszystko to przyczyniło się do rozbudzenia nastrojów patriotycznych wśród Polaków. Do głosu zaczęło dochodzić pokolenie osób młodych i radykalnie nastawionych, które nie doświadczyły tragedii poprzednich zrywów narodowowyzwoleńczych i dążyły do kolejnej konfrontacji z zaborcą.
W czerwcu 1860 r. umarła wdowa po gen. Józefie Sowińskim, bohaterze powstania listopadowego. Jej pogrzeb stał się okazją do wielkiej manifestacji przeciwko zaborcy. W rocznicę wybuchu powstania listopadowego przed kościołem karmelitów w Warszawie zabrzmiały strofy Boże, coś Polskę oraz Mazurka Dąbrowskiego. Obie pieśni przez odwoływanie się do idei wolnościowych miały charakter prowokacyjny.
Początkowo rząd carski nie podejmował radykalnych działań przeciwko manifestantom. Ówczesny namiestnik Królestwa Michaił Gorczakow wycofał nawet z miasta wojska. Nie było jednak mowy o bardziej radykalnych ustępstwach ze strony caratu, o czym zresztą Polacy mieli się już wkrótce przekonać.
Następna manifestacja zorganizowana 25 lutego 1861 r., w rocznicę bitwy pod Grochowem, została rozpędzona przez wojska rosyjskie. Podobnie jak kolejna dwa dni później. Podczas tej ostatniej zostało zabitych pięciu demonstrantów. Wydarzenia te w jeszcze większym stopniu wpłynęły na rozbudzenia nastrojów patriotycznych. Zapanowała moda na stroje żałobne, w oknach palono świece, kobiety ubierały się w czarne, skromne suknie, nosiły biżuterię z motywami patriotycznymi, a obrączki na znak żałoby zakładano na palec serdeczny prawej dłoni zamiast lewej.
Wydarzenia z 27 lutego 1861 r. w ten sposób opisywał uczestnik zajść, Szymon Katyll:
Po upływie kilku minut przedzieramy się w pojedynkę na Krakowskie Przedmieście i będąc o kilkadziesiąt kroków za szeregiem Kubańców [Kozacy kubańscy, wchodzący w skład wojska rosyjskiego – przyp. aut.], zaczynamy znowu śpiewać. Kozunie nawracają konie i galopem zabiegają nam drogę, zamykając ulicę tuż za kościołem Bernardyńskim. […] Po pewnym czasie rozlega się w kościele żałobne miserere [Psalm 51 śpiewany podczas liturgii Wielkiego Piątku i pogrzebów – przyp. aut.] i wysuwają się na ulicę Kapucyni, idący na czele konduktu. Kubańcy przypuszczają do nich szarżę i po krótkim świście nahajek [pleciony bicz o krótkiej rękojeści – przyp. aut.] oczyszczają na chwilę plac z „nieprzyjaciół”. Wkrótce słychać powtórne miserere i znowu ukazują się bure habity. Kozacy ponawiają szturm nahajki świszczą, ale mnisi nie ustępują i idą z krzyżem na czele.
Wtem jedno ramię krzyża opada na dół, a równocześnie rozlega się przeraźliwy krzyk z tysiąca piersi, które nagie jakby spod ziemi wyrosły. – Zbóje krzyż porąbali! Ze wszech stron posypuje się na kozaków grad pocisków z lodu i kamieni. Mnisi raz jeszcze cofają się do kościoła – a ordynans dowódcy galopuje z raportem do zamku. Niebawem zjawia się piechota i zamyka plac przed kościołem. Tym razem wyrusza pogrzeb w asystencyi jednego księdza i kilkunastu osób orszaku.
Cytat za: Szymon Katyll, Dzień 27 lutego 1861 r., w: Manifestacje warszawskie w 1861 r. z dodatkiem „Śpiewów nabożnych” (1861), Warszawa 1916.
Sposób łagodzenia konfliktu przez władze rosyjskie nie przynosił efektów. Na miejsce Gorczakowa (który zmarł w 1861 r.) został mianowany Karol Lambert, zwolennik rządów silnej ręki. Zakazał on organizowania wszelkich manifestacji, zaostrzono represje, wprowadzono stan wojenny, a ponad 1,5 tys. osób znalazło się w Cytadeli. Na znak protestu wobec wtargnięcia wojsk carskich do świątyń podczas nabożeństwa decyzją duchownych kościoły zostały w większości zamknięte.
„Biali” i „czerwoni”
W obliczu zaostrzającej się sytuacji w Królestwie Polskim powstały dwa ugrupowania, zwane „białymi” i „czerwonymi”. Pierwsze z nich wywodziło się z Towarzystwa Rolniczego i zaczęło się formować na dobre dopiero po rozwiązaniu tej organizacji, która dotychczas uznawana była za nielegalne przedstawicielstwo narodu polskiego. Biali reprezentowali środowisko ziemiańskie, burżuazję i inteligencję. Ich organem kierowniczym (od grudnia 1861 r.) była Dyrekcja Krajowa złożona z trzech przedstawicieli ziemiaństwa i trzech mieszczan. W jej skład wchodził m.in. bogaty bankier warszawski Leopold Kronenberg. Ważnym duchowym przywódcą stowarzyszenia był prezes Towarzystwa Rolniczego Andrzej Zamoyski.
Biali postulowali skupienie się na pracy organicznej i legalnej walce. Ich celem było uzyskanie autonomii Królestwa Polskiego, przywrócenie polskiej administracji, wojska polskiego i przyłączenie ziem zabranych. Sprzeciwiali się walce zbrojnej, nie widząc szans na jej powodzenie i obawiając się represji. Wielkie nadzieje wiązali natomiast z interwencją Wielkiej Brytanii i Francji w sprawie polskiej. Biali wierzyli, że pokojowe manifestacje wsparte działaniami dyplomatycznymi i poparciem ze strony państw zachodnich mogą doprowadzić do niepodległości ziem polskich. Przeciwnicy polityczni nazywali białych millenerami od łacińskiego słowa oznaczającego tysiąc, co oznaczało, że ich działania mogą przynieść niepodległość dopiero za tysiąc lat.
Inne niż biali koncepcje prezentowali czerwoni. Wywodzili się oni ze środowisk osób organizujących manifestacje polityczne w latach 1860–1861, a więc stronnictwo to tworzyła głównie radykalna młodzież studencka, skupiona m.in. wokół warszawskiej Akademii Medyko‑Chirurgicznej. Opowiadali się oni za natychmiastowym wywołaniem powstania we współpracy z rewolucjonistami europejskimi (nawiązali współpracę z rosyjską organizacją rewolucyjną Ziemla i Wola). Czerwoni dążyli także do radykalnych reform społecznych i szybkiego przeprowadzenia uwłaszczenia chłopów bez odszkodowania. W 1861 r. utworzyli Komitet Miejski, który w 1862 r., po wchłonięciu kolejnych grup, przekształcił się w Komitet Centralny Narodowy.
Ugoda zamiast niepodległości
Białych i czerwonych wiele różniło, ale łączyła idea niepodległościowa. Zupełnie odmienną wizję przyszłości Polski miał natomiast Aleksander Wielopolski. Był on zwolennikiem ugody z caratem. Wszelką działalność niepodległościową uważał za błąd przy ówczesnych stosunkach dyplomatycznych. Natomiast realne jego zdaniem było odzyskanie autonomii, choćby w takiej formie, jaka istniała w roku 1815. Część społeczeństwa polskiego dążąca do konfrontacji nie rozumiała intencji Wielopolskiego, a jego politykę ugody z caratem uważano za zdradę interesów narodowych.
Wielopolski został mianowany w 1862 r. naczelnikiem rządu cywilnego, czyli prezesem rady ministrów, a następnie skupił w swoim ręku część kompetencji namiestnika. Na tym stanowisku dał się poznać jako zdolny polityk i twardy negocjator, któremu udało się od Rosji uzyskać szereg ustępstw. Przeprowadził częściową polonizację administracji, rozbudował sieć szkół elementarnych i wprowadził nowe podręczniki, z jego inicjatywy zostały usunięte ograniczenia nałożone na Żydów (m.in. dotyczące osiedlania, zakupu nieruchomości, handlu czy opodatkowania). W rezultacie Królestwo Polskie, mimo kontroli ze strony Rosji, uzyskało szereg przywilejów, dzięki czemu umocniła się jego samodzielność. Problemem było jednak to, że margrabia nigdy nie cieszył się popularnością wśród społeczeństwa polskiego, a jego lojalizm i przesadna duma zniechęciły tych, którzy mogli mu sprzyjać.
Publicysta Jerzy Wojciech Borejsza w Pięknym wieku XIX w ten sposób pisał o Wielopolskim:
Imię Wielopolskiego stało się synonimem nieliczenia się z narodem, pogardy dla jego emocjonalnych porywów, dla jego szczególnej psychiki, w której pasywność walczyła o lepsze z powstańczością. Po dziś dzień imię margrabiego budzi na ogół odrazę i potępienie przeciętnego wykształconego Polaka. Wielopolski – przeciwnik drogi powstańczej, symbol ugody i kompromisu, nadal nie znajduje uznania w narodzie, który na skutek swoich tragicznie złożonych dziejów zna przede wszystkim archaiczną w Europie dwudziestowiecznej krwawą strategię powstań narodowych, częstokroć bez względu na okoliczności zewnętrzne […].
Źródło: Jerzy Wojciech Borejsza, Piękny wiek XIX, Warszawa 1984, s. 56.
W stronę powstania
Tymczasem spiskowcy ze stronnictwa czerwonych opracowywali plany powstania. Miało się ono rozpocząć od ataku na Cytadelę Warszawską celem opanowania zapasów broni i amunicji.
Dopracowywano również plany wojenne. Rozbudowywano sieć konspiracyjną, tworzono zręby polskiego państwa podziemnego, nawiązano współpracę z rosyjskimi spiskowcami, jako że planowano jednoczesny wybuch powstania w Imperium i w Królestwie. Pod koniec roku 1862 ponad 20 tys. zaprzysiężonych spiskowców szykowało się do udziału w walkach. Jednak wybuch powstania nie był jeszcze przesądzony. Zmieniła to branka. Z inicjatywy Wielkopolskiego w październiku 1862 r. ogłoszono pobór do wojska rosyjskiego. Objął on ok. 10 tys. osób, w tym stanowiących trzon spiskowców, i odbył się na podstawie imiennych list. Branka miała być ostatnią bronią margrabiego, gotowego na wiele, by powstrzymać wybuch powstania.
Zapoznaj się z filmami
Film dostępny pod adresem /preview/resource/ROX6FHS9QE5XC
Film opowiadający o głównych obozach politycznych w Królestwie Polskim.
Wymień przyczyny radykalizowania się nastrojów w Królestwie Polskim.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1VDO6DXP7QEJ
Film opowiadający o głównych obozach politycznych w Królestwie Polskim.
Wymień ustępstwa, na które poszedł car Aleksander I, dzięki działaniom Aleksandra Wielopolskiego.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RBMKUBDDTNE9N
Film opowiadający o głównych obozach politycznych w Królestwie Polskim.
Opisz przygotowania spiskowców do powstania.
Zapoznaj się z prezentacją multimedialną
Na tronie carskim w 1856 r. zasiadł car Aleksander II. Podczas jego panowania Rosja weszła na drogę reform. Zmiany, których dokonywano w Imperium, szerokim echem odbiły się na ziemiach podporządkowanych carowi, m.in. w Królestwie Polskim.
W Królestwie Polskim nastąpiło wielkie ożywienie patriotyczne. Ukształtowały się dwa przeciwstawne ugrupowania: białych i czerwonych. Łączył je jeden cel: odzyskanie niepodległości, a dzieliło to, w jaki sposób chciano go osiągnąć. Było też trzecie ugrupowanie, najmniej liczne, na czele którego stał margrabia Aleksander Wielopolski.
Aleksander Wielopolski postulował rezygnację z dążeń niepodległościowych i zawarcie ugody z carem, dążąc tym sposobem do odzyskania chociażby części autonomii, którą Królestwo miało w 1815 r.
Postawa Wielopolskiego odpowiadała władzom carskim, którym zależało na łagodzeniu stosunków z polskimi elitami. W 1861 r. Wielopolski został dyrektorem przywróconej Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Kilka miesięcy później złożył dymisję. Po raz kolejny Rosja odwołała się do Wielopolskiego w czerwcu 1862 r., gdy mianowano go naczelnikiem rządu cywilnego, czyli prezesem rady ministrów. W praktyce cała administracja znalazła się w rękach margrabiego. Wszystkie decyzje Rady Administracyjnej wymagały jego kontrasygnaty. Powtórnie została powołana do życia Rada Stanu, do której Wielopolski wprowadził wiele ważnych osobistości. Rada debatowała nad projektami ustaw i budżetem. Margrabiemu, mimo braku własnej armii i sejmu, udało się wynegocjować szereg ustępstw, które gwarantowały częściową samodzielność Królestwa Polskiego.
Jako dyrektor Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, a następnie naczelnik rządu cywilnego Wielopolski przeprowadził polonizację administracji. Dotychczas ok. 40 proc. wyższych stanowisk znajdowało się w rękach Rosjan. Margrabia nie tylko wprowadził do administracji Polaków, ale też poprawił jakość pracy urzędników.
Kolejna była reforma szkolnictwa. Wielopolski wprowadził nowe podręczniki i programy nauczania, otworzył szereg szkół – elementarnych wiejskich i miejskich. W 1862 r. powołano uczelnię o charakterze uniwersyteckim pod nazwą Szkoły Głównej Warszawskiej, która w krótkim czasie wywarła ogromny wpływ na dzieje polskiej nauki i kultury.
Z inicjatywy Wielkopolskiego zostały także zniesione wszystkie ograniczenia wobec ludności żydowskiej. Jej przedstawiciele mogli odtąd pełnić funkcje publiczne. W wyniku tego procesu stopniowo postępowała asymilacja Żydów.
W sprawie chłopskiej margrabia uczynił niewiele poza tym, że obiecał chłopom „oczynszowanie z urzędu” i likwidację serwitutów.
Prowadzona przez Wielopolskiego polityka ugody od początku nie miała zbyt wielu zwolenników w społeczeństwie polskim. Margrabię przedstawiano często jako agenta Moskwy. W 1862 r. podjęto nawet nieudaną próbę zamachu na jego życie. On sam też niewiele robił, by zjednać sobie przychylność Polaków. Duma Wielopolskiego i promowanie swojej rodziny jeszcze bardziej zniechęcały do jego polityki.
Wielopolski wzbudził największą niechęć, gdy na wieść o przygotowaniach do powstania ogłosił brankę do wojska. W ten sposób doprowadził do rozbicia siatki spiskowej. Nie udało mu się jednak osiągnąć najważniejszego celu: mimo starań nie powstrzymał wybuchu powstania. Polityka Wielopolskiego poniosła porażkę, a on sam został zdymisjonowany przez cara Aleksandra II. Wyjechał do Drezna, gdzie wiódł życie bezczynne, trzymając się z dala od polityki, zniechęcony do niej i swojej ojczyzny. Zmarł w 1877 r. po ciężkiej chorobie i został pochowany w nekropolii ordynatów pińczowskich w Młodzawach Małych.
Napisz przemowę w imieniu Wielopolskiego, którą ten mógłby wygłosić na forum Rady Stanu. Postaraj się przekonać słuchaczy do polityki ugody z Rosją i rezygnacji z idei niepodległościowych.
Trenuj i ćwicz
Dopasuj wymienione osoby do odpowiednich notek biograficznych.
Zapoznaj się z poniższymi tekstami, a następnie pomiędzy ułożonymi chronologicznie wydarzeniami umieść w odpowiednich miejscach właściwe fragmenty.
Zapoznaj się z poniższymi tekstami, a następnie zaznacz tylko te wydarzenia, do których doszło po wydarzeniach opisanych we fragmencie 1, a przed wydarzeniami opisanymi we fragmencie 2.
Fragment 1
Po wyborach [do rad miejskich i powiatowych – przyp. aut.] jednak manifestacje jeszcze się nasiliły. […] w rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki żołnierze carscy wtargnęli do kościołów podczas mszy i aresztowali 1500 mężczyzn. Przewieziono ich do warszawskiej Cytadeli. Zdaniem namiestnika powodem było nieprzestrzeganie zasad wprowadzonego przezeń stanu wojennego. Na znak sprzeciwu arcybiskup warszawski zamknął wszystkie świątynie w Warszawie.
Fragment 2
Z inicjatywy [Wielopolskiego – przyp. aut.] […] ogłoszono zapowiedź poboru do wojska, który miały przeprowadzić władze administracyjne. Przewidywano powołanie 10 tys. młodych osób, mieszkańców miast, gdyż stanowili oni oparcie dla organizacji „czerwonych”. Spodziewano się, że albo powstańcy wystąpią nieprzygotowani, wtedy szybko zostaną rozproszeni i wyłapani, albo w ogóle nie wystąpią.
Źródło: Andrzej Chwalba, Historia Polski 1795–1918, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2000, s. 327, 330.
Dopasuj tytuły do przedstawionych malowideł.
Przeanalizuj poniższą grafikę autorstwa Artura Grottgera odnoszącą się do wydarzeń 1862 r. i działań Aleksandra Wielopolskiego. Opisz i wyjaśnij sytuację ukazaną na ilustracji. Zwróć uwagę na atmosferę sceny i wyjaśnij jej przesłanie.
Zapoznaj się z poniższymi cytatami i wykonaj polecenia.
Stronnictwo czerwonych
Stronnictwo białych
„Ponieważ przede wszystkim panowanie obce uważa za nielegalne, a zatem stanu obecnego nie uważa za obowiązujący. Naprzód chce oczyścić kraj z obcego zalewu przez operację zbrojną, a potem go dopiero leczyć w domu własnym u siebie. Idzie więc im głównie o postawienie jak najszybsze siły zbrojnej, a zatem odwołuje się do masy narodu, obiecując zdobycze społeczne i w imię tych nadziei każe bić nieprzyjaciela. Stronnictwo to może się tedy nazywać bezwzględnie insurekcyjnym, rewolucyjnym, socjaldemokratycznym, bo tylko na podstawie przewrotu społecznego masy poruszać może i rzeczywiście poruszyć je usiłuje.
Cel główny: taka niepodległa Polska, aby w niej nie klasa jedna, ale całość narodu była prawnie zabezpieczoną i szczęśliwą. Zasady działania: propaganda zasad demokratycznych, wolność, równość bezwzględna wszystkich elementów, organizacja szybka charakterystycznie militarna.
Na czele bezwzględnie władza dyktatorialna. Wybuch jednoczesny ruchu zbrojnego we wszystkich punktach Polski, wytępienie obecnych sił nieprzyjacielskich, a nim nowe napłyną – uorganizowanie porządnej armii narodowej.”
„Na pewien czas unikać buntu, aby przeprowadzić prace przygotowawcze, mogące dopiero kiedyś dać podstawę do śmielszego zażądania praw zupełnych i ostatecznie narodowych. Więc należy legalizować, długą walkę moralną z napływem obcym toczyć, całą machinę rządową w narodowe ręce zdobyć i dojść do prowincjonalnej zupełnej autonomii każdej części zaborów polskich. Wtedy albo z pomocą naród sam będzie mógł chwycić za broń i całość Polski siłą urzeczywistnić. […] To stronnictwo można nazwać przede wszystkim pozycją legalną na dzisiaj, dążącą do panowania jutro w granicach nie przekraczających praw zasadniczych Korony. […] można ją tedy nazwać konserwatorami, konserwatystami, czasowymi zachowawcami, antyrewolucjonistami, na koniec odcieniem arystokratyczno‑szlacheckim lub umiarkowanymi demokratami […].
[…] Utrzymać element szlachecki jako jeden wspólny cel narodowy w całej Polsce, na czele całej pracy narodowej. […]
Wszystko, co rządy dają, brać, eksploatować z pożytkiem dla narodowości i żądać coraz więcej, grożąc w każdej chwili tymże rządom, że bez pomocy tego stronnictwa tylko anarchia i panowanie czerwonych znaleźć można […]”.
Źródło: Robert Śniegocki, Historia od kongresu wiedeńskiego do I wojny światowej, cz. 2, Nowa Era, Warszawa 2004, s. 118.
Weź udział w dyskusji między białymi i czerwonymi na temat tego, w jaki sposób odzyskać niepodległość. Przyporządkuj podane stwierdzenia do odpowiednich kategorii.
Mocne strony Możliwe odpowiedzi: 1. działania na rzecz wzmocnienia świadomości narodowej, 2. jeszcze większe prześladowania Polaków, 3. masowy udział Polaków, 4. możliwość posługiwania się językiem polskim, funkcjonowanie polskich instytucji, 5. poszerzanie zakresu samodzielności Królestwa Polskiego, 6. ustępstwa ze strony władz carskich, 7. odzyskanie niepodległości przez Polaków, 8. wzrost uczuć patriotycznych w społeczeństwie, 9. asymilacja Polaków, 10. utworzenie nowych szkół dla Polaków, np. Akademii Medyko‑Chirurgicznej, 11. niski stopień przygotowań, 12. przewaga militarna Rosji, 13. pogłębienie się procesu unifikacji ziem polskich z państwami zaborczymi, 14. zanik tożsamości narodowej, 15. działania obliczone na długi okres czasu, 16. utrata samodzielności Królestwa, 17. wsparcie ze strony rosyjskich i europejskich organizacji rewolucyjnych, 18. śmierć wielu osób Słabe strony Możliwe odpowiedzi: 1. działania na rzecz wzmocnienia świadomości narodowej, 2. jeszcze większe prześladowania Polaków, 3. masowy udział Polaków, 4. możliwość posługiwania się językiem polskim, funkcjonowanie polskich instytucji, 5. poszerzanie zakresu samodzielności Królestwa Polskiego, 6. ustępstwa ze strony władz carskich, 7. odzyskanie niepodległości przez Polaków, 8. wzrost uczuć patriotycznych w społeczeństwie, 9. asymilacja Polaków, 10. utworzenie nowych szkół dla Polaków, np. Akademii Medyko‑Chirurgicznej, 11. niski stopień przygotowań, 12. przewaga militarna Rosji, 13. pogłębienie się procesu unifikacji ziem polskich z państwami zaborczymi, 14. zanik tożsamości narodowej, 15. działania obliczone na długi okres czasu, 16. utrata samodzielności Królestwa, 17. wsparcie ze strony rosyjskich i europejskich organizacji rewolucyjnych, 18. śmierć wielu osób Szanse Możliwe odpowiedzi: 1. działania na rzecz wzmocnienia świadomości narodowej, 2. jeszcze większe prześladowania Polaków, 3. masowy udział Polaków, 4. możliwość posługiwania się językiem polskim, funkcjonowanie polskich instytucji, 5. poszerzanie zakresu samodzielności Królestwa Polskiego, 6. ustępstwa ze strony władz carskich, 7. odzyskanie niepodległości przez Polaków, 8. wzrost uczuć patriotycznych w społeczeństwie, 9. asymilacja Polaków, 10. utworzenie nowych szkół dla Polaków, np. Akademii Medyko‑Chirurgicznej, 11. niski stopień przygotowań, 12. przewaga militarna Rosji, 13. pogłębienie się procesu unifikacji ziem polskich z państwami zaborczymi, 14. zanik tożsamości narodowej, 15. działania obliczone na długi okres czasu, 16. utrata samodzielności Królestwa, 17. wsparcie ze strony rosyjskich i europejskich organizacji rewolucyjnych, 18. śmierć wielu osób Zagrożenia Możliwe odpowiedzi: 1. działania na rzecz wzmocnienia świadomości narodowej, 2. jeszcze większe prześladowania Polaków, 3. masowy udział Polaków, 4. możliwość posługiwania się językiem polskim, funkcjonowanie polskich instytucji, 5. poszerzanie zakresu samodzielności Królestwa Polskiego, 6. ustępstwa ze strony władz carskich, 7. odzyskanie niepodległości przez Polaków, 8. wzrost uczuć patriotycznych w społeczeństwie, 9. asymilacja Polaków, 10. utworzenie nowych szkół dla Polaków, np. Akademii Medyko‑Chirurgicznej, 11. niski stopień przygotowań, 12. przewaga militarna Rosji, 13. pogłębienie się procesu unifikacji ziem polskich z państwami zaborczymi, 14. zanik tożsamości narodowej, 15. działania obliczone na długi okres czasu, 16. utrata samodzielności Królestwa, 17. wsparcie ze strony rosyjskich i europejskich organizacji rewolucyjnych, 18. śmierć wielu osób Biali
Mocne strony Możliwe odpowiedzi: 1. działania na rzecz wzmocnienia świadomości narodowej, 2. jeszcze większe prześladowania Polaków, 3. masowy udział Polaków, 4. możliwość posługiwania się językiem polskim, funkcjonowanie polskich instytucji, 5. poszerzanie zakresu samodzielności Królestwa Polskiego, 6. ustępstwa ze strony władz carskich, 7. odzyskanie niepodległości przez Polaków, 8. wzrost uczuć patriotycznych w społeczeństwie, 9. asymilacja Polaków, 10. utworzenie nowych szkół dla Polaków, np. Akademii Medyko‑Chirurgicznej, 11. niski stopień przygotowań, 12. przewaga militarna Rosji, 13. pogłębienie się procesu unifikacji ziem polskich z państwami zaborczymi, 14. zanik tożsamości narodowej, 15. działania obliczone na długi okres czasu, 16. utrata samodzielności Królestwa, 17. wsparcie ze strony rosyjskich i europejskich organizacji rewolucyjnych, 18. śmierć wielu osób Słabe strony Możliwe odpowiedzi: 1. działania na rzecz wzmocnienia świadomości narodowej, 2. jeszcze większe prześladowania Polaków, 3. masowy udział Polaków, 4. możliwość posługiwania się językiem polskim, funkcjonowanie polskich instytucji, 5. poszerzanie zakresu samodzielności Królestwa Polskiego, 6. ustępstwa ze strony władz carskich, 7. odzyskanie niepodległości przez Polaków, 8. wzrost uczuć patriotycznych w społeczeństwie, 9. asymilacja Polaków, 10. utworzenie nowych szkół dla Polaków, np. Akademii Medyko‑Chirurgicznej, 11. niski stopień przygotowań, 12. przewaga militarna Rosji, 13. pogłębienie się procesu unifikacji ziem polskich z państwami zaborczymi, 14. zanik tożsamości narodowej, 15. działania obliczone na długi okres czasu, 16. utrata samodzielności Królestwa, 17. wsparcie ze strony rosyjskich i europejskich organizacji rewolucyjnych, 18. śmierć wielu osób Szanse Możliwe odpowiedzi: 1. działania na rzecz wzmocnienia świadomości narodowej, 2. jeszcze większe prześladowania Polaków, 3. masowy udział Polaków, 4. możliwość posługiwania się językiem polskim, funkcjonowanie polskich instytucji, 5. poszerzanie zakresu samodzielności Królestwa Polskiego, 6. ustępstwa ze strony władz carskich, 7. odzyskanie niepodległości przez Polaków, 8. wzrost uczuć patriotycznych w społeczeństwie, 9. asymilacja Polaków, 10. utworzenie nowych szkół dla Polaków, np. Akademii Medyko‑Chirurgicznej, 11. niski stopień przygotowań, 12. przewaga militarna Rosji, 13. pogłębienie się procesu unifikacji ziem polskich z państwami zaborczymi, 14. zanik tożsamości narodowej, 15. działania obliczone na długi okres czasu, 16. utrata samodzielności Królestwa, 17. wsparcie ze strony rosyjskich i europejskich organizacji rewolucyjnych, 18. śmierć wielu osób Zagrożenia Możliwe odpowiedzi: 1. działania na rzecz wzmocnienia świadomości narodowej, 2. jeszcze większe prześladowania Polaków, 3. masowy udział Polaków, 4. możliwość posługiwania się językiem polskim, funkcjonowanie polskich instytucji, 5. poszerzanie zakresu samodzielności Królestwa Polskiego, 6. ustępstwa ze strony władz carskich, 7. odzyskanie niepodległości przez Polaków, 8. wzrost uczuć patriotycznych w społeczeństwie, 9. asymilacja Polaków, 10. utworzenie nowych szkół dla Polaków, np. Akademii Medyko‑Chirurgicznej, 11. niski stopień przygotowań, 12. przewaga militarna Rosji, 13. pogłębienie się procesu unifikacji ziem polskich z państwami zaborczymi, 14. zanik tożsamości narodowej, 15. działania obliczone na długi okres czasu, 16. utrata samodzielności Królestwa, 17. wsparcie ze strony rosyjskich i europejskich organizacji rewolucyjnych, 18. śmierć wielu osób
Zapoznaj się z poniższym tekstem piosenki i określ, jakie przyczyny klęski Aleksandra Wielopolskiego wylicza autor (wymień trzy). Czy twoim zdaniem jest on zwolennikiem polityki Wielopolskiego, czy jej przeciwnikiem? Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do konkretnych cytatów.
Margrabia Wielopolski
Przez Plac Saski czerkieskie sotnie pędzą
A przed zamkiem sto ognisk dzisiaj płonie
Jak pan robi to, Wasza Ekscelencjo
Że po każdej nienawidzą Cię stronie?Pan, margrabio, nie myślisz na rozkaz
Więc u cara toś już podejrzany –
Nie uwierzy Petersburg ani Moskwa
Polakowi, co własne ma plany.[…]
Pan margrabia wciąż kroczy po linie
Przepaść z lewej i przepaść po prawej
Jeśli z ręki rodaka nie zginie
To z urzędu odejdzie w niesławie
Tyle pracy, panie hrabio, i na nic.
Nadaremna ta branka w rekruty
Będzie to, co ma być – my zwyczajni
Bój bez broni, katorga i knuty
Pan narodu, margrabio, nie zmienisz
Tu rozsądku rzadko się używa
A jedno, co naprawdę umiemy
To najpiękniej na świecie przegrywać.Pan margrabia wciąż kroczy po linie
Choć niezgrabny i posturę ma dzika
A gdy spadnie, to zyska jedynie
Miano zdrajcy zamiast pomnika.
Że spadłeś, to zwykły los Polski
Każdy w końcu z liny tej spadnie
Tylko czemuś zapomniał, Wielopolski,
Że upadać też trzeba ładnie?Źródło: sł. Jerzy Czech, muz. Przemysław Gintrowski, tekst dostępny online: web.archive.org.
Zapoznaj się z fragmentem pamiętnika, w którym autor przedstawił stan przygotowania do walk w momencie wybuchu powstania. Stwórz ilustrację, która mogłaby stanowić komentarz Francuzów podsumowujący przygotowania Polaków do zbrojnego wystąpienia w czasopiśmie satyrycznym „Le Charivari”.
Ludzie byli, szło o to, by była i broń. Nakazano przygotować kosy z uwagi na tradycję kosynierów Głowackiego, tylko że obecnie owe kosy miały do czynienia ze sztucerami na dwa tysiące kroków bijącymi. Broni palnej w Podlaskiem, a i w ogóle nigdzie nie było. Dla zaradzenia temu komisarz województwa płockiego, zebrawszy trochę pieniędzy, pojechał do […] Belgii i tam w pewnej fabryce zamówił 15 tysięcy karabinów. Że zaś policja francuska nas szpiegowała i Rosji dopomagała, nastąpiło aresztowanie Polaków, przy czym zabrano im pieniądze i papiery.
[…] [Na wieść o brance] zaczęto młodzież usuwać z Warszawy, lecz większość nie zdążyła wyjść z miasta i uległa brance. Wtedy Zygmunt Padlewski, widząc szyki organizacji powstańczej popsute, przeprowadził w komitecie uchwałę wyznaczającą dzień powstania na 22 stycznia 1863 roku.
Poleciałem do Warszawy, gdzie zastałem jeszcze Padlewskiego.
– Co czynisz? – zapytałem – czyż nie rozumiesz, że nas rozbiją, że nie mamy jeszcze ani sił, ani oręża?
– Stało się! – rzekł mi na to Padlewski. – Spiesz się z powrotem. Jeśli Bóg da, zwyciężymy. Niepodobna by Europa pozwoliła nam zginąć! Bywaj zdrów! Być może, że ostatni raz się już widzimy, lecz pamiętaj, żeśmy przysięgli, iż nie cofniemy się…
Cytat za: Mikołaj Gładysz, Historia. Podręcznik dla klasy drugiej liceum i technikum. Zakres podstawowy i rozszerzony, cz. 1, GWO, Gdańsk 2003, s. 134.
Zapoznaj się z fragmentem pamiętnika, w którym autor przedstawił stan przygotowania do walk w momencie wybuchu powstania. Następnie odpowiedz na pytanie.
Ludzie byli, szło o to, by była i broń. Nakazano przygotować kosy z uwagi na tradycję kosynierów Głowackiego, tylko że obecnie owe kosy miały do czynienia ze sztucerami na dwa tysiące kroków bijącymi. Broni palnej w Podlaskiem, a i w ogóle nigdzie nie było. Dla zaradzenia temu komisarz województwa płockiego, zebrawszy trochę pieniędzy, pojechał do […] Belgii i tam w pewnej fabryce zamówił 15 tysięcy karabinów. Że zaś policja francuska nas szpiegowała i Rosji dopomagała, nastąpiło aresztowanie Polaków, przy czym zabrano im pieniądze i papiery.
[…] [Na wieść o brance] zaczęto młodzież usuwać z Warszawy, lecz większość nie zdążyła wyjść z miasta i uległa brance. Wtedy Zygmunt Padlewski, widząc szyki organizacji powstańczej popsute, przeprowadził w komitecie uchwałę wyznaczającą dzień powstania na 22 stycznia 1863 roku.
Poleciałem do Warszawy, gdzie zastałem jeszcze Padlewskiego.
– Co czynisz? – zapytałem – czyż nie rozumiesz, że nas rozbiją, że nie mamy jeszcze ani sił, ani oręża?
– Stało się! – rzekł mi na to Padlewski. – Spiesz się z powrotem. Jeśli Bóg da, zwyciężymy. Niepodobna by Europa pozwoliła nam zginąć! Bywaj zdrów! Być może, że ostatni raz się już widzimy, lecz pamiętaj, żeśmy przysięgli, iż nie cofniemy się…
Indeks dolny Cytat za: Mikołaj Gładysz, Historia. Podręcznik dla klasy drugiej liceum i technikum. Zakres podstawowy i rozszerzony, cz. 1, GWO, Gdańsk 2003, s. 134. Indeks dolny koniecCytat za: Mikołaj Gładysz, Historia. Podręcznik dla klasy drugiej liceum i technikum. Zakres podstawowy i rozszerzony, cz. 1, GWO, Gdańsk 2003, s. 134.
Słownik
zryw niepodległościowy Polaków w Królestwie Polskim w latach 1830–1831, zakończony klęską
organizm państwowy utworzony na mocy decyzji kongresu wiedeńskiego w 1815 r., początkowo posiadający autonomię w unii z Rosją
osoba zastępująca panującego na danym obszarze
sytuacja polityczna, w której ograniczone są prawa obywateli, a władzę przejmuje wojsko; został wprowadzony w Królestwie Polskim w 1861 r.
organizacja o charakterze społeczno‑ekonomicznym istniejąca w Królestwie Polskim w latach 1858–1861, skupiająca ziemian pod przewodnictwem Andrzeja Zamoyskiego
stronnictwo polityczne istniejące w Królestwie Polskim przed powstaniem styczniowym, odsuwające kwestię odzyskania niepodległości na dalszy plan
stronnictwo polityczne istniejące w Królestwie Polskim przed wybuchem powstania styczniowego, stawiające sobie za cel odzyskanie niepodległości drogą walki zbrojnej
tajna organizacja spiskowa założona przez białych w Warszawie w 1861 r.
tajna organizacja spiskowa założona przez stronnictwo czerwonych w 1861 r. w Warszawie, przygotowująca wybuch powstania styczniowego
tajna organizacja o charakterze kierowniczym założona z inicjatywy obozu czerwonych w 1862 r.
szkoła wyższa działająca w Warszawie od 1857 r., rozwiązana w 1862, na jej podstawie powstała Szkoła Główna Warszawska; stanowiła główną bazę rekrutacyjną do manifestacji na początku lat 60.
szkoła wyższa działająca w Warszawie w latach 1862–1869 z wykładowym językiem polskim
(ros. Земля и Воля, pol. Ziemia i Wolność) rewolucyjna i terrorystyczna organizacja o charakterze socjalistycznym, założona w Rosji
rewolucyjny zryw mieszkańców Paryża od 18 marca do 28 maja 1871 r.
przymusowy pobór do wojska rosyjskiego zorganizowany na terenach Królestwa Polskiego w 1862 r.; stała się bezpośrednią przyczyną przyspieszonego wybuchu powstania styczniowego
(łac. mille – tysiąc) grupa warszawskich inteligentów pod przywództwem Edwarda Jürgensa, stawiająca na odzyskanie autonomii i pracę organiczną; nazywani millenerami w sposób ironiczny dla podkreślenia, że odzyskają niepodległość dopiero za tysiąc lat
twierdza w Warszawie zbudowana w latach 1832–1834